📖 अन्तस्थ (य, र, ल, व) एवं ऊष्म (श, ष, स, ह) : पाणिनीय व्याकरणिक रहस्य एवं प्रमुख सूत्र
संस्कृत व्याकरण में अन्तस्थ (य्, र्, ल्, व्) और ऊष्म (श्, ष्, स्, ह्) व्यञ्जनों के अन्त वाले प्रातिपदिक एवं क्विबन्त धातुरूप (Root-Nouns) पद-साधना की दृष्टि से सर्वाधिक गूढ़, चमत्कारी और प्रतियोगी परीक्षाओं (UGC-NET, UPSC, Assistant Professor) के प्रिय विषय हैं।
१. य, र, ल, व (अन्तस्थ हलन्त) के विशिष्ट सूत्र
१. रकारान्त में उपधा-दीर्घ: "र्वोर्भुपधाया दीर्घ इकः" (८.२.७६) एवं "रो रि" (८.३.१४)
• रकारान्त इगन्त शब्दों (गिर्, पुर्, धुर्) में पदान्त रेफ परे रहते उपधा को दीर्घ होता है तथा 'हल्ङ्याब्भ्यो...' से सु-लोप और विसर्ग होकर गीः, पूः, धूः बनते हैं।
• सप्तमी बहुवचन में 'इण्कोः' से मूर्धन्य 'र्षु' होता है: गीर्षु, पूर्षु, धूर्षु।
• यकारान्त व लकारान्त: 'लोपो व्योर्वलि' (६.१.६६) तथा धातुपाठ की प्रकृति के कारण शुद्ध य्-कारान्त और ल्-कारान्त शब्द अत्यन्त विरल हैं।
⚠️ 'दिव्' (स्वर्ग/आकाश) शब्द का पाणिनीय चमत्कार — सूत्र: "दिव औत्" (७.१.८४)
• प्रथमा एकवचन: सुँ परे रहते दिव् के वकार को 'औ' आदेश होता है ➔ दि + औ + सुँ ➔ द्यौः!
• हलादि विभक्तियों में (भ्याम्, भिः, भ्यः, सु): 'दिव्' के इकार-वकार को 'उ' होकर द्युभ्याम्, द्युभिः, द्युभ्यः, द्युषु बनता है।
• अजादि में: वकार सुरक्षित रहता है ➔ दिवौ, दिवः, दिवा, दिवे, दिवि।
• चतुर् शब्द: नित्य बहुवचन। पुं. में चत्वारः, चतुरः, चतुर्भिः, चतुर्णाम्, चतुर्षु | स्त्री. में 'तिसृचतसृ' (७.२.९९) से चतस्रः, चतस्रः, चतसृभिः, चतसृणाम्, चतसृषु।
२. शकारान्त एवं षकारान्त (श्, ष्) के दोहरे सन्धि-नियम
सूत्र: "व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः" (८.२.३६) बनाम "दिशः कः" (८.२.६२)
• सामान्य नियम (ट्/ड् भाव): 'विश्', 'नश्' आदि में शकार को 'ष्' होकर पदान्त में 'ट् / ड्' होता है ➔ विश् ➔ विट् / विड्, हलादि में विड्भ्याम्, सप्तमी बहु. में विट्सु। षकारान्त (प्रावृष्, द्विष्) में भी यही होकर प्रावृट्/प्रावृड्, द्विट्/द्विड् बनता है।
• अपवाद नियम (क्/ग् भाव): 'दिशः कः' तथा क्विन्-प्रत्यय के कारण 'दिश्', 'दृश्', 'स्पृश्' आदि के शकार को 'क् / ग्' (कुत्व) होता है ➔ दिश् ➔ दिक् / दिग्, दृश् ➔ दृक् / दृग्, स्पृश् ➔ स्पृक् / स्पृग्। हलादि में दिग्भ्याम् तथा सप्तमी बहुवचन में दिक्षु, दृक्षु बनता है!
३. सकारान्त (स्) वर्ग के गूढ़ पाणिनीय भेद
सूत्र: "अत्वसन्तस्य चाधातोः" (६.४.१४), "वसोः सम्प्रसारणम्" (६.४.१३१) एवं "सान्तमहतः..."
• पुल्लिंग असन्त (वेधस्, चन्द्रमस्): प्रथमा १व. में उपधा दीर्घ व विसर्ग ➔ वेधाः, चन्द्रमाः | हलादि में 'ओ' ➔ वेधोभ्याम्, चन्द्रमोभ्याम्।
• विद्वस् (वस्वन्त): प्रथमा १व. विद्वान् (सम्बोधन: हे विद्वन्!)। भ-संज्ञा (द्वितीया बहु. से आगे) में 'व्' को सम्प्रसारण 'उ' होकर विदुषः, विदुषा, विदुषे, विदुषि बनता है! हलादि में 'द्' होकर विद्वद्भ्याम्, विद्वत्सु बनता है।
• पुंस् (पुरुष): प्रथमा १व. पुमान्, द्विवचन पुमांसौ, बहुवचन पुमांसः। द्वितीया बहुवचन पुंसः, हलादि में पुम्भ्याम्, पुम्भिः, पुंसु।
• नपुंसकलिंग (मनस्, पयस्, चक्षुस्, धनुस्, हविस्): प्रथमा/द्वितीया में मनः, मनसी, मनांसि | पयः, पयसी, पयांसि | चक्षुः, चक्षुषी, चक्षूंषि | धनुः, धनुषी, धनूंषि | हविः, हविषी, हवींषि।
४. हकारान्त (ह्) वर्ग : 'हो ढः' एवं 'दादेर्धातोर्घः' का सर्वोच्च रहस्य
⚠️ हकारान्त के ४ अनिवार्य नियम (परीक्षा के सर्वाधिक कठिन प्रश्न):
१. "हो ढः" (८.२.३१) — सामान्य नियम: धातु के हकार को पदान्त में 'ढ' ➔ 'ड्' ➔ 'ट्' होता है: मधुलिह् ➔ मधुलिट् / मधुलिड्, हलादि: मधुलिड्भ्याम्, सप्तमी बहु.: मधुलिट्सु।
२. "दादेर्धातोर्घः" (८.२.३२) + "एकाचो बशो भष्..." (८.२.३७) — भष्-भाव: यदि धातु 'द्' से प्रारम्भ हो (दुह्, द्रुह्), तो हकार को 'घ्' (क्/ग्) तथा आदि दकार को 'ध' होता है:
• कामदुह् ➔ कामधुक् / कामधुग् | हलादि: कामधुग्भ्याम् | सप्तमी बहु.: कामधुक्षु।
• मित्रद्रुह् ➔ मित्रध्रुक् / मित्रध्रुग् (विकल्प से 'हो ढः' लगकर मित्रध्रुट् / मित्रध्रुड् भी बनता है)।
३. "अनडुहः सा" (७.१.९८) — अनडुह् (बैल): प्रथमा १व. अनड्वान्, द्विवचन अनड्वाहौ, बहुवचन अनड्वाहः। द्वितीया बहु. अनडुहः। हलादि में 'द्': अनडुद्भ्याम्, अनडुद्भिः, अनडुत्सु।
४. "उपानह्" (जूता): 'नहिवृति...' से हकार को 'त् / द्' होता है (ढकार नहीं होता!) ➔ उपानत् / उपानद्, हलादि: उपानद्भ्याम्, सप्तमी बहु.: उपानत्सु।
५. "वाह ऊठ्" (६.४.१३२): 'विश्ववाह्' में भ-संज्ञा में ऊठ् होकर वृद्धि से विश्वौहः, विश्वौहा बनते हैं।
य, ल, र, वकारान्त (१-१६) ➔
१. ध्येय् (पुं.)२. वल् (पुं.)३. स्वर् (पुं./अव्य.)
४. पुनर् (पुं./अव्य.)५. वार् (नपुं.)६. गीर् (स्त्री.)
७. पूर् (स्त्री.)८. धूर् (स्त्री.)९. द्वार् (स्त्री.)
१०. दुर् (स्त्री.)११. तूर् (स्त्री.)१२. धुरन्धर (धूर्)
१३. दिव् (पुं./स्त्री.)१४. चतुर् (पुं.)१५. चतुर् (स्त्री.)
१६. चतुर् (नपुं.)
शकारान्त एवं षकारान्त (१७-३५) ➔
१७. विश् (पुं.)१८. दिश् (स्त्री.)१९. दृश् (स्त्री./पुं.)
२०. स्पृश् (पुं.)२१. ईदृश् (पुं.)२२. तादृश् (पुं.)
२३. कीदृश् (पुं.)२४. नश् (पुं.)२५. घृतस्पृश् (पुं.)
२६. मन्त्रदृश् (पुं.)२७. प्रावृष् (स्त्री.)२८. द्विष् (पुं.)
२९. विप्रुष् (स्त्री.)३०. जुष् (पुं.)३१. तुष् (पुं.)
३२. रुष् (स्त्री.)३३. श्लिष् (पुं.)३४. पिष् (पुं.)
३५. हविर्जुष् (पुं.)
सकारान्त पुल्लिंग एवं नपुंसकलिंग (३६-६२) ➔
३६. चन्द्रमस् (पुं.)३७. वेधस् (पुं.)३८. विद्वस् (पुं.)
३९. पुंस् (पुं.)४०. उशनस् (पुं.)४१. सुवचस् (पुं.)
४२. दीर्घायुस् (पुं.)४३. सुमनस् (पुं.)४४. दुर्मनस् (पुं.)
४५. मनस् (नपुं.)४६. पयस् (नपुं.)४७. यशस् (नपुं.)
४८. तेजस् (नपुं.)४९. तपस् (नपुं.)५०. चेतस् (नपुं.)
५१. चक्षुस् (नपुं.)५२. धनुस् (नपुं.)५३. हविस् (नपुं.)
५४. सर्पिस् (नपुं.)५५. अयस् (नपुं.)५६. वासस् (नपुं.)
५७. वयस् (नपुं.)५८. ओजस् (नपुं.)५९. तमस् (नपुं.)
६०. नभस् (नपुं.)६१. शिरस् (नपुं.)६२. ज्योतिस् (नपुं.)
हकारान्त शब्दरूप (६३-७५) ➔
६३. मधुलिह् (पुं.)६४. कामदुह् (पुं./स्त्री.)६५. मित्रद्रुह् (पुं.)
६६. अनडुह् (पुं.)६७. उपानह् (स्त्री.)६८. उष्णिह् (स्त्री.)
६९. गोदुह् (पुं.)७०. विश्ववाह् (पुं.)७१. श्वेतवाह् (पुं.)
७२. पादलिह् (पुं.)७३. द्रोहविह् (द्रुह्)७४. काष्ठतक्ष् (तह्)
७५. चित्रलिह् (पुं.)
१. यकारान्त पुल्लिंग - ध्येय् शब्द रूप
(👉 ध्यान करने वाला - दुर्लभ यकारान्त क्विबन्त)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | ध्येः | ध्येयौ | ध्येयः |
| द्वितीया | ध्येयम् | ध्येयौ | ध्येयः |
| तृतीया | ध्येया | ध्येयभ्याम् | ध्येयभिः |
| चतुर्थी | ध्येये | ध्येयभ्याम् | ध्येयभ्यः |
| पञ्चमी | ध्येयः | ध्येयभ्याम् | ध्येयभ्यः |
| षष्ठी | ध्येयः | ध्येयोः | ध्येयाम् |
| सप्तमी | ध्येयि | ध्येयोः | ध्येय्सु |
| सम्बोधन | हे ध्येः | हे ध्येयौ | हे ध्येयः |
२. लकारान्त पुल्लिंग - वल् शब्द रूप
(👉 संवरण करने वाला / गतिशील - क्विबन्त लकारान्त)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वल् | वलौ | वलः |
| द्वितीया | वलम् | वलौ | वलः |
| तृतीया | वला | वल्भ्याम् | वल्भिः |
| चतुर्थी | वले | वल्भ्याम् | वल्भ्यः |
| पञ्चमी | वलः | वल्भ्याम् | वल्भ्यः |
| षष्ठी | वलः | वलोः | वलाम् |
| सप्तमी | वलि | वलोः | वल्सु |
| सम्बोधन | हे वल् | हे वलौ | हे वलः |
३. रकारान्त पुल्लिंग/अव्यय - स्वर् शब्द रूप
(👉 स्वर्गलोक / सूर्य / प्रकाश)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | स्वः / स्वर् | स्वरौ | स्वरः |
| द्वितीया | स्वरम् | स्वरौ | स्वरः |
| तृतीया | स्वरा | स्वर्भ्याम् | स्वर्भिः |
| चतुर्थी | स्वरे | स्वर्भ्याम् | स्वर्भ्यः |
| पञ्चमी | स्वरः | स्वर्भ्याम् | स्वर्भ्यः |
| षष्ठी | स्वरः | स्वरोः | स्वराम् |
| सप्तमी | स्वरि | स्वरोः | स्वर्षु |
| सम्बोधन | हे स्वः / हे स्वर् | हे स्वरौ | हे स्वरः |
४. रकारान्त पुल्लिंग - पुनर् शब्द रूप
(👉 पुनः-पुनः जन्म लेने वाला जीव)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पुनः / पुनर् | पुनरौ | पुनरः |
| द्वितीया | पुनरम् | पुनरौ | पुनरः |
| तृतीया | पुनरा | पुनर्भ्याम् | पुनर्भिः |
| चतुर्थी | पुनरे | पुनर्भ्याम् | पुनर्भ्यः |
| पञ्चमी | पुनरः | पुनर्भ्याम् | पुनर्भ्यः |
| षष्ठी | पुनरः | पुनरोः | पुनराम् |
| सप्तमी | पुनरि | पुनरोः | पुनर्षु |
| सम्बोधन | हे पुनः / हे पुनर् | हे पुनरौ | हे पुनरः |
५. रकारान्त नपुंसकलिंग - वार् शब्द रूप
(👉 जल / पानी - मुख्य रकारान्त नपुंसक)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वार् | वारी | वारि |
| द्वितीया | वार् | वारी | वारि |
| तृतीया | वारा | वार्भ्याम् | वार्भिः |
| चतुर्थी | वारे | वार्भ्याम् | वार्भ्यः |
| पञ्चमी | वारः | वार्भ्याम् | वार्भ्यः |
| षष्ठी | वारः | वारोः | वाराम् |
| सप्तमी | वारि | वारोः | वार्षु |
| सम्बोधन | हे वार् | हे वारी | हे वारि |
६. रकारान्त स्त्रीलिंग - गीर् शब्द रूप
(👉 वाणी / सरस्वती - 'र्वोर्भुपधाया...' से 'गीः')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | गीः | गिरौ | गिरः |
| द्वितीया | गिरम् | गिरौ | गिरः |
| तृतीया | गिरा | गीर्भ्याम् | गीर्भिः |
| चतुर्थी | गिरे | गीर्भ्याम् | गीर्भ्यः |
| पञ्चमी | गिरः | गीर्भ्याम् | गीर्भ्यः |
| षष्ठी | गिरः | गिरोः | गिराम् |
| सप्तमी | गिरि | गिरोः | गीर्षु |
| सम्बोधन | हे गीः | हे गिरौ | हे गिरः |
७. रकारान्त स्त्रीलिंग - पूर् शब्द रूप
(👉 नगरी / पुरी - १व. में उपधा दीर्घ से 'पूः')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पूः | पुरौ | पुरः |
| द्वितीया | पुरम् | पुरौ | पुरः |
| तृतीया | पुरा | पूर्भ्याम् | पूर्भिः |
| चतुर्थी | पुरे | पूर्भ्याम् | पूर्भ्यः |
| पञ्चमी | पुरः | पूर्भ्याम् | पूर्भ्यः |
| षष्ठी | पुरः | पुरोः | पुराम् |
| सप्तमी | पुरि | पुरोः | पूर्षु |
| सम्बोधन | हे पूः | हे पुरौ | हे पुरः |
८. रकारान्त स्त्रीलिंग - धूर् शब्द रूप
(👉 जुआ / धुरी / भार - १व. में 'धूः')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | धूः | धुरौ | धुरः |
| द्वितीया | धुरम् | धुरौ | धुरः |
| तृतीया | धुरा | धूर्भ्याम् | धूर्भिः |
| चतुर्थी | धुरे | धूर्भ्याम् | धूर्भ्यः |
| पञ्चमी | धुरः | धूर्भ्याम् | धूर्भ्यः |
| षष्ठी | धुरः | धुरोः | धुराम् |
| सप्तमी | धुरि | धुरोः | धूर्षु |
| सम्बोधन | हे धूः | हे धुरौ | हे धुरः |
९. रकारान्त स्त्रीलिंग - द्वार् शब्द रूप
(👉 कपाट / दरवाजा / प्रवेश मार्ग)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | द्वाः | द्वारौ | द्वारः |
| द्वितीया | द्वारम् | द्वारौ | द्वारः |
| तृतीया | द्वारा | द्वार्भ्याम् | द्वार्भिः |
| चतुर्थी | द्वारे | द्वार्भ्याम् | द्वार्भ्यः |
| पञ्चमी | द्वारः | द्वार्भ्याम् | द्वार्भ्यः |
| षष्ठी | द्वारः | द्वारोः | द्वाराम् |
| सप्तमी | द्वारि | द्वारोः | द्वार्षु |
| सम्बोधन | हे द्वाः | हे द्वारौ | हे द्वारः |
१०. रकारान्त स्त्रीलिंग - दुर् शब्द रूप
(👉 द्वार / संकट निवारक)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | दूः | दुरौ | दुरः |
| द्वितीया | दुरम् | दुरौ | दुरः |
| तृतीया | दुरा | दूर्भ्याम् | दूर्भिः |
| चतुर्थी | दुरे | दूर्भ्याम् | दूर्भ्यः |
| पञ्चमी | दुरः | दूर्भ्याम् | दूर्भ्यः |
| षष्ठी | दुरः | दुरोः | दुराम् |
| सप्तमी | दुरि | दुरोः | दूर्षु |
| सम्बोधन | हे दूः | हे दुरौ | हे दुरः |
११. रकारान्त स्त्रीलिंग - तूर् शब्द रूप
(👉 वाद्ययन्त्र / तुरही)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | तूः | तुरौ | तुरः |
| द्वितीया | तुरम् | तुरौ | तुरः |
| तृतीया | तुरा | तूर्भ्याम् | तूर्भिः |
| चतुर्थी | तुरे | तूर्भ्याम् | तूर्भ्यः |
| पञ्चमी | तुरः | तूर्भ्याम् | तूर्भ्यः |
| षष्ठी | तुरः | तुरोः | तुराम् |
| सप्तमी | तुरि | तुरोः | तूर्षु |
| सम्बोधन | हे तूः | हे तुरौ | हे तुरः |
१२. रकारान्त पुल्लिंग - राजधूर् शब्द रूप
(👉 राज्य का भार वहन करने वाला मन्त्री)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | राजधूः | राजधुरौ | राजधुरः |
| द्वितीया | राजधुरम् | राजधुरौ | राजधुरः |
| तृतीया | राजधुरा | राजधूर्भ्याम् | राजधूर्भिः |
| चतुर्थी | राजधुरे | राजधूर्भ्याम् | राजधूर्भ्यः |
| पञ्चमी | राजधुरः | राजधूर्भ्याम् | राजधूर्भ्यः |
| षष्ठी | राजधुरः | राजधुरोः | राजधुराम् |
| सप्तमी | राजधुरि | राजधुरोः | राजधूर्षु |
| सम्बोधन | हे राजधूः | हे राजधुरौ | हे राजधुरः |
१३. वकारान्त पुं./स्त्री. - दिव् शब्द रूप
(👉 स्वर्ग / आकाश - 'दिव औत्' से 'द्यौः', हलादि में 'द्यु')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | द्यौः | दिवौ | दिवः |
| द्वितीया | दिवम् | दिवौ | दिवः |
| तृतीया | दिवा | द्युभ्याम् | द्युभिः |
| चतुर्थी | दिवे | द्युभ्याम् | द्युभ्यः |
| पञ्चमी | दिवः | द्युभ्याम् | द्युभ्यः |
| षष्ठी | दिवः | दिवोः | दिवाम् |
| सप्तमी | दिवि | दिवोः | द्युषु |
| सम्बोधन | हे द्यौः | हे दिवौ | हे दिवः |
१४. वकारान्त/रेफान्त पुल्लिंग - चतुर् शब्द रूप
(👉 चार संख्या - नित्य बहुवचनान्त)| विभक्ति | बहुवचन (केवल बहुवचन) |
|---|---|
| प्रथमा | चत्वारः |
| द्वितीया | चतुरः |
| तृतीया | चतुर्भिः |
| चतुर्थी | चतुर्भ्यः |
| पञ्चमी | चतुर्भ्यः |
| षष्ठी | चतुर्णाम् |
| सप्तमी | चतुर्षु |
| सम्बोधन | हे चत्वारः |
१५. रकारान्त स्त्रीलिंग - चतुर् शब्द रूप
(👉 चार संख्या - 'तिसृचतसृ' से 'चतस्रः')| विभक्ति | बहुवचन (स्त्रीलिंग) |
|---|---|
| प्रथमा | चतस्रः |
| द्वितीया | चतस्रः |
| तृतीया | चतसृभिः |
| चतुर्थी | चतसृभ्यः |
| पञ्चमी | चतसृभ्यः |
| षष्ठी | चतसृणाम् |
| सप्तमी | चतसृषु |
| सम्बोधन | हे चतस्रः |
१६. रकारान्त नपुंसकलिंग - चतुर् शब्द रूप
(👉 चार संख्या - नपुंसकलिंग)| विभक्ति | बहुवचन (नपुंसकलिंग) |
|---|---|
| प्रथमा | चत्वारि |
| द्वितीया | चत्वारि |
| तृतीया | चतुर्भिः |
| चतुर्थी | चतुर्भ्यः |
| पञ्चमी | चतुर्भ्यः |
| षष्ठी | चतुर्णाम् |
| सप्तमी | चतुर्षु |
| सम्बोधन | हे चत्वारि |
१७. शकारान्त पुल्लिंग - विश् शब्द रूप
(👉 प्रजा / वैश्य - 'व्रश्च...' से ष होकर 'विट्/विड्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | विट् / विड् | विशौ | विशः |
| द्वितीया | विशम् | विशौ | विशः |
| तृतीया | विशा | विड्भ्याम् | विड्भिः |
| चतुर्थी | विशे | विड्भ्याम् | विड्भ्यः |
| पञ्चमी | विशः | विड्भ्याम् | विड्भ्यः |
| षष्ठी | विशः | विशोः | विशाम् |
| सप्तमी | विशि | विशोः | विट्सु |
| सम्बोधन | हे विट् / हे विड् | हे विशौ | हे विशः |
१८. शकारान्त स्त्रीलिंग - दिश् शब्द रूप
(👉 दिशा - 'दिशः कः' से 'दिक्/दिग्', सप्तमी में 'दिक्षु')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | दिक् / दिग् | दिशौ | दिशः |
| द्वितीया | दिशम् | दिशौ | दिशः |
| तृतीया | दिशा | दिग्भ्याम् | दिग्भिः |
| चतुर्थी | दिशे | दिग्भ्याम् | दिग्भ्यः |
| पञ्चमी | दिशः | दिग्भ्याम् | दिग्भ्यः |
| षष्ठी | दिशः | दिशोः | दिशाम् |
| सप्तमी | दिशि | दिशोः | दिक्षु |
| सम्बोधन | हे दिक् / हे दिग् | हे दिशौ | हे दिशः |
१९. शकारान्त स्त्री./पुं. - दृश् शब्द रूप
(👉 दृष्टि / नेत्र - कुत्व होकर 'दृक्/दृग्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | दृक् / दृग् | दृशौ | दृशः |
| द्वितीया | दृशम् | दृशौ | दृशः |
| तृतीया | दृशा | दृग्भ्याम् | दृग्भिः |
| चतुर्थी | दृशे | दृग्भ्याम् | दृग्भ्यः |
| पञ्चमी | दृशः | दृग्भ्याम् | दृग्भ्यः |
| षष्ठी | दृशः | दृशोः | दृशाम् |
| सप्तमी | दृशि | दृशोः | दृक्षु |
| सम्बोधन | हे दृक् / हे दृग् | हे दृशौ | हे दृशः |
२०. शकारान्त पुल्लिंग - स्पृश् शब्द रूप
(👉 स्पर्श करने वाला - क्विन्-प्रत्ययान्त 'स्पृक्/स्पृग्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | स्पृक् / स्पृग् | स्पृशौ | स्पृशः |
| द्वितीया | स्पृशम् | स्पृशौ | स्पृशः |
| तृतीया | स्पृशा | स्पृग्भ्याम् | स्पृग्भिः |
| चतुर्थी | स्पृशे | स्पृग्भ्याम् | स्पृग्भ्यः |
| पञ्चमी | स्पृशः | स्पृग्भ्याम् | स्पृग्भ्यः |
| षष्ठी | स्पृशः | स्पृशोः | स्पृशाम् |
| सप्तमी | स्पृशि | स्पृशोः | स्पृक्षु |
| सम्बोधन | हे स्पृक् / हे स्पृग् | हे स्पृशौ | हे स्पृशः |
२१. शकारान्त पुल्लिंग - ईदृश् शब्द रूप
(👉 इस प्रकार का / ऐसा पुरुष)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | ईदृक् / ईदृग् | ईदृशौ | ईदृशः |
| द्वितीया | ईदृशम् | ईदृशौ | ईदृशः |
| तृतीया | ईदृशा | ईदृग्भ्याम् | ईदृग्भिः |
| चतुर्थी | ईदृशे | ईदृग्भ्याम् | ईदृग्भ्यः |
| पञ्चमी | ईदृशः | ईदृग्भ्याम् | ईदृग्भ्यः |
| षष्ठी | ईदृशः | ईदृशोः | ईदृशाम् |
| सप्तमी | ईदृशि | ईदृशोः | ईदृक्षु |
| सम्बोधन | हे ईदृक् / हे ईदृग् | हे ईदृशौ | हे ईदृशः |
२२. शकारान्त पुल्लिंग - तादृश् शब्द रूप
(👉 उस प्रकार का / वैसा पुरुष)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | तादृक् / तादृग् | तादृशौ | तादृशः |
| द्वितीया | तादृशम् | तादृशौ | तादृशः |
| तृतीया | तादृशा | तादृग्भ्याम् | तादृग्भिः |
| चतुर्थी | तादृशे | तादृग्भ्याम् | तादृग्भ्यः |
| पञ्चमी | तादृशः | तादृग्भ्याम् | तादृग्भ्यः |
| षष्ठी | तादृशः | तादृशोः | तादृशाम् |
| सप्तमी | तादृशि | तादृशोः | तादृक्षु |
| सम्बोधन | हे तादृक् / हे तादृग् | हे तादृशौ | हे तादृशः |
२३. शकारान्त पुल्लिंग - कीदृश् शब्द रूप
(👉 किस प्रकार का / कैसा पुरुष)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | कीदृक् / कीदृग् | कीदृशौ | कीदृशः |
| द्वितीया | कीदृशम् | कीदृशौ | कीदृशः |
| तृतीया | कीदृशा | कीदृग्भ्याम् | कीदृग्भिः |
| चतुर्थी | कीदृशे | कीदृग्भ्याम् | कीदृग्भ्यः |
| पञ्चमी | कीदृशः | कीदृग्भ्याम् | कीदृग्भ्यः |
| षष्ठी | कीदृशः | कीदृशोः | कीदृशाम् |
| सप्तमी | कीदृशि | कीदृशोः | कीदृक्षु |
| सम्बोधन | हे कीदृक् / हे कीदृग् | हे कीदृशौ | हे कीदृशः |
२४. शकारान्त पुल्लिंग - नश् शब्द रूप
(👉 नष्ट करने वाला - 'नट्/नड्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | नट् / नड् | नशौ | नशः |
| द्वितीया | नशम् | नशौ | नशः |
| तृतीया | नशा | नड्भ्याम् | नड्भिः |
| चतुर्थी | नशे | नड्भ्याम् | नड्भ्यः |
| पञ्चमी | नशः | नड्भ्याम् | नड्भ्यः |
| षष्ठी | नशः | नशोः | नशाम् |
| सप्तमी | नशि | नशोः | नट्सु |
| सम्बोधन | हे नट् / हे नड् | हे नशौ | हे नशः |
२५. शकारान्त पुल्लिंग - घृतस्पृश् शब्द रूप
(👉 घृत का स्पर्श करने वाली अग्नि)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | घृतस्पृक् / घृतस्पृग् | घृतस्पृशौ | घृतस्पृशः |
| द्वितीया | घृतस्पृशम् | घृतस्पृशौ | घृतस्पृशः |
| तृतीया | घृतस्पृशा | घृतस्पृग्भ्याम् | घृतस्पृग्भिः |
| चतुर्थी | घृतस्पृशे | घृतस्पृग्भ्याम् | घृतस्पृग्भ्यः |
| पञ्चमी | घृतस्पृशः | घृतस्पृग्भ्याम् | घृतस्पृग्भ्यः |
| षष्ठी | घृतस्पृशः | घृतस्पृशोः | घृतस्पृशाम् |
| सप्तमी | घृतस्पृशि | घृतस्पृशोः | घृतस्पृक्षु |
| सम्बोधन | हे घृतस्पृक् / हे घृतस्पृग् | हे घृतस्पृशौ | हे घृतस्पृशः |
२६. शकारान्त पुल्लिंग - मन्त्रदृश् शब्द रूप
(👉 मन्त्रद्रष्टा ऋषि)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | मन्त्रदृक् / मन्त्रदृग् | मन्त्रदृशौ | मन्त्रदृशः |
| द्वितीया | मन्त्रदृशम् | मन्त्रदृशौ | मन्त्रदृशः |
| तृतीया | मन्त्रदृशा | मन्त्रदृग्भ्याम् | मन्त्रदृग्भिः |
| चतुर्थी | मन्त्रदृशे | मन्त्रदृग्भ्याम् | मन्त्रदृग्भ्यः |
| पञ्चमी | मन्त्रदृशः | मन्त्रदृग्भ्याम् | मन्त्रदृग्भ्यः |
| षष्ठी | मन्त्रदृशः | मन्त्रदृशोः | मन्त्रदृशाम् |
| सप्तमी | मन्त्रदृशि | मन्त्रदृशोः | मन्त्रदृक्षु |
| सम्बोधन | हे मन्त्रदृक् / हे मन्त्रदृग् | हे मन्त्रदृशौ | हे मन्त्रदृशः |
२७. षकारान्त स्त्रीलिंग - प्रावृष् शब्द रूप
(👉 वर्षा ऋतु - १व. में 'प्रावृट्/प्रावृड्', हलादि में 'ड्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | प्रावृट् / प्रावृड् | प्रावृषौ | प्रावृषः |
| द्वितीया | प्रावृषम् | प्रावृषौ | प्रावृषः |
| तृतीया | प्रावृषा | प्रावृड्भ्याम् | प्रावृड्भिः |
| चतुर्थी | प्रावृषे | प्रावृड्भ्याम् | प्रावृड्भ्यः |
| पञ्चमी | प्रावृषः | प्रावृड्भ्याम् | प्रावृड्भ्यः |
| षष्ठी | प्रावृषः | प्रावृषोः | प्रावृषाम् |
| सप्तमी | प्रावृषि | प्रावृषोः | प्रावृट्सु |
| सम्बोधन | हे प्रावृट् / हे प्रावृड् | हे प्रावृषौ | हे प्रावृषः |
२८. षकारान्त पुल्लिंग - द्विष् शब्द रूप
(👉 शत्रु / द्वेष करने वाला - 'द्विट्/द्विड्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | द्विट् / द्विड् | द्विषौ | द्विषः |
| द्वितीया | द्विषम् | द्विषौ | द्विषः |
| तृतीया | द्विषा | द्विड्भ्याम् | द्विड्भिः |
| चतुर्थी | द्विषे | द्विड्भ्याम् | द्विड्भ्यः |
| पञ्चमी | द्विषः | द्विड्भ्याम् | द्विड्भ्यः |
| षष्ठी | द्विषः | द्विषोः | द्विषाम् |
| सप्तमी | द्विषि | द्विषोः | द्विट्सु |
| सम्बोधन | हे द्विट् / हे द्विड् | हे द्विषौ | हे द्विषः |
२९. षकारान्त स्त्रीलिंग - विप्रुष् शब्द रूप
(👉 जल की बूंद / कणिका)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | विप्रुट् / विप्रुड् | विप्रुषौ | विप्रुषः |
| द्वितीया | विप्रुषम् | विप्रुषौ | विप्रुषः |
| तृतीया | विप्रुषा | विप्रुड्भ्याम् | विप्रुड्भिः |
| चतुर्थी | विप्रुषे | विप्रुड्भ्याम् | विप्रुड्भ्यः |
| पञ्चमी | विप्रुषः | विप्रुड्भ्याम् | विप्रुड्भ्यः |
| षष्ठी | विप्रुषः | विप्रुषोः | विप्रुषाम् |
| सप्तमी | विप्रुषि | विप्रुषोः | विप्रुट्सु |
| सम्बोधन | हे विप्रुट् / हे विप्रुड् | हे विप्रुषौ | हे विप्रुषः |
३०. षकारान्त पुल्लिंग - जुष् शब्द रूप
(👉 प्रीतिपूर्वक सेवन करने वाला साधक)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | जुट् / जुड् | जुषौ | जुषः |
| द्वितीया | जुषम् | जुषौ | जुषः |
| तृतीया | जुषा | जुड्भ्याम् | जुड्भिः |
| चतुर्थी | जुषे | जुड्भ्याम् | जुड्भ्यः |
| पञ्चमी | जुषः | जुड्भ्याम् | जुड्भ्यः |
| षष्ठी | जुषः | जुषोः | जुषाम् |
| सप्तमी | जुषि | जुषोः | जुट्सु |
| सम्बोधन | हे जुट् / हे जुड् | हे जुषौ | हे जुषः |
३१. षकारान्त पुल्लिंग - तुष् शब्द रूप
(👉 सन्तुष्ट रहने वाला मुनि)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | तूट् / तूड् | तुषौ | तुषः |
| द्वितीया | तुषम् | तुषौ | तुषः |
| तृतीया | तुषा | तूड्भ्याम् | तूड्भिः |
| चतुर्थी | तुषे | तूड्भ्याम् | तूड्भ्यः |
| पञ्चमी | तुषः | तूड्भ्याम् | तूड्भ्यः |
| षष्ठी | तुषः | तुषोः | तुषाम् |
| सप्तमी | तुषि | तुषोः | तूट्सु |
| सम्बोधन | हे तूट् / हे तूड् | हे तुषौ | हे तुषः |
३२. षकारान्त स्त्रीलिंग - रुष् शब्द रूप
(👉 क्रोध / अमर्ष)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | रुट् / रुड् | रुषौ | रुषः |
| द्वितीया | रुषम् | रुषौ | रुषः |
| तृतीया | रुषा | रुड्भ्याम् | रुड्भिः |
| चतुर्थी | रुषे | रुड्भ्याम् | रुड्भ्यः |
| पञ्चमी | रुषः | रुड्भ्याम् | रुड्भ्यः |
| षष्ठी | रुषः | रुषोः | रुषाम् |
| सप्तमी | रुषि | रुषोः | रूट्सु |
| सम्बोधन | हे रुट् / हे रुड् | हे रुषौ | हे रुषः |
३३. षकारान्त पुल्लिंग - श्लिष् शब्द रूप
(👉 आलिंगन करने वाला)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | श्लिट् / श्लिड् | श्लिषौ | श्लिषः |
| द्वितीया | श्लिषम् | श्लिषौ | श्लिषः |
| तृतीया | श्लिषा | श्लिड्भ्याम् | श्लिड्भिः |
| चतुर्थी | श्लिषे | श्लिड्भ्याम् | श्लिड्भ्यः |
| पञ्चमी | श्लिषः | श्लिड्भ्याम् | श्लिड्भ्यः |
| षष्ठी | श्लिषः | श्लिषोः | श्लिषाम् |
| सप्तमी | श्लिषि | श्लिषोः | श्लिट्सु |
| सम्बोधन | हे श्लिट् / हे श्लिड् | हे श्लिषौ | हे श्लिषः |
३४. षकारान्त पुल्लिंग - पिष् शब्द रूप
(👉 चूर्ण करने वाला / पीसने वाला)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पिट् / पिड् | पिषौ | पिषः |
| द्वितीया | पिषम् | पिषौ | पिषः |
| तृतीया | पिषा | पिड्भ्याम् | पिड्भिः |
| चतुर्थी | पिषे | पिड्भ्याम् | पिड्भ्यः |
| पञ्चमी | पिषः | पिड्भ्याम् | पिड्भ्यः |
| षष्ठी | पिषः | पिषोः | पिषाम् |
| सप्तमी | पिषि | पिषोः | पिट्सु |
| सम्बोधन | हे पिट् / हे पिड् | हे पिषौ | हे पिषः |
३५. षकारान्त पुल्लिंग - हविर्जुष् शब्द रूप
(👉 हवि का सेवन करने वाले देवता)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | हविर्जुट् / हविर्जुड् | हविर्जुषौ | हविर्जुषः |
| द्वितीया | हविर्जुषम् | हविर्जुषौ | हविर्जुषः |
| तृतीया | हविर्जुषा | हविर्जुड्भ्याम् | हविर्जुड्भिः |
| चतुर्थी | हविर्जुषे | हविर्जुड्भ्याम् | हविर्जुड्भ्यः |
| पञ्चमी | हविर्जुषः | हविर्जुड्भ्याम् | हविर्जुड्भ्यः |
| षष्ठी | हविर्जुषः | हविर्जुषोः | हविर्जुषाम् |
| सप्तमी | हविर्जुषि | हविर्जुषोः | हविर्जुट्सु |
| सम्बोधन | हे हविर्जुट् / हे हविर्जुड् | हे हविर्जुषौ | हे हविर्जुषः |
३६. सकारान्त पुल्लिंग - चन्द्रमस् शब्द रूप
(👉 चन्द्रमा - १व. में 'चन्द्रमाः', हलादि में 'चन्द्रमोभ्याम्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | चन्द्रमाः | चन्द्रमसौ | चन्द्रमसः |
| द्वितीया | चन्द्रमसम् | चन्द्रमसौ | चन्द्रमसः |
| तृतीया | चन्द्रमसा | चन्द्रमोभ्याम् | चन्द्रमोभिः |
| चतुर्थी | चन्द्रमसे | चन्द्रमोभ्याम् | चन्द्रमोभ्यः |
| पञ्चमी | चन्द्रमसः | चन्द्रमोभ्याम् | चन्द्रमोभ्यः |
| षष्ठी | चन्द्रमसः | चन्द्रमसोः | चन्द्रमसाम् |
| सप्तमी | चन्द्रमसि | चन्द्रमसोः | चन्द्रमःसु / चन्द्रमस्सु |
| सम्बोधन | हे चन्द्रमः | हे चन्द्रमसौ | हे चन्द्रमसः |
३७. सकारान्त पुल्लिंग - वेधस् शब्द रूप
(👉 विधाता / ब्रह्मा - १व. में 'वेधाः')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वेधाः | वेधसौ | वेधसः |
| द्वितीया | वेधसम् | वेधसौ | वेधसः |
| तृतीया | वेधसा | वेधोभ्याम् | वेधोभिः |
| चतुर्थी | वेधसे | वेधोभ्याम् | वेधोभ्यः |
| पञ्चमी | वेधसः | वेधोभ्याम् | वेधोभ्यः |
| षष्ठी | वेधसः | वेधसोः | वेधसाम् |
| सप्तमी | वेधसि | वेधसोः | वेधःसु / वेधस्सु |
| सम्बोधन | हे वेधः | हे वेधसौ | हे वेधसः |
३८. सकारान्त पुल्लिंग - विद्वस् शब्द रूप
(👉 पण्डित - 'वसोः सम्प्रसारणम्' से 'विदुषः', हलादि में 'विद्वद्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | विद्वान् | विद्वांसौ | विद्वांसः |
| द्वितीया | विद्वांसम् | विद्वांसौ | विदुषः |
| तृतीया | विदुषा | विद्वद्भ्याम् | विद्वद्भिः |
| चतुर्थी | विदुषे | विद्वद्भ्याम् | विद्वद्भ्यः |
| पञ्चमी | विदुषः | विद्वद्भ्याम् | विद्वद्भ्यः |
| षष्ठी | विदुषः | विदुषोः | विदुषाम् |
| सप्तमी | विदुषि | विदुषोः | विद्वत्सु |
| सम्बोधन | हे विद्वन् | हे विद्वांसौ | हे विद्वांसः |
३९. सकारान्त पुल्लिंग - पुंस् शब्द रूप
(👉 पुरुष / नर - १व. 'पुमान्', हलादि में 'पुम्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पुमान् | पुमांसौ | पुमांसः |
| द्वितीया | पुमांसम् | पुमांसौ | पुंसः |
| तृतीया | पुंसा | पुम्भ्याम् | पुम्भिः |
| चतुर्थी | पुंसे | पुम्भ्याम् | पुम्भ्यः |
| पञ्चमी | पुंसः | पुम्भ्याम् | पुम्भ्यः |
| षष्ठी | पुंसः | पुंसोः | पुंसाम् |
| सप्तमी | पुंसि | पुंसोः | पुंसु |
| सम्बोधन | हे पुमन् | हे पुमांसौ | हे पुमांसः |
४०. सकारान्त पुल्लिंग - उशनस् शब्द रूप
(👉 शुक्राचार्य - १व. 'उशना', सम्बोधन 'हे उशनन्/उशन')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | उशना | उशनसौ | उशनसः |
| द्वितीया | उशनसम् | उशनसौ | उशनसः |
| तृतीया | उशनसा | उशनोभ्याम् | उशनोभिः |
| चतुर्थी | उशनसे | उशनोभ्याम् | उशनोभ्यः |
| पञ्चमी | उशनसः | उशनोभ्याम् | उशनोभ्यः |
| षष्ठी | उशनसः | उशनसोः | उशनसाम् |
| सप्तमी | उशनसि | उशनसोः | उशनःसु |
| सम्बोधन | हे उशनन् / हे उशन | हे उशनसौ | हे उशनसः |
४१. सकारान्त पुल्लिंग - सुवचस् शब्द रूप
(👉 मधुर वचन बोलने वाला पुरुष)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सुवचाः | सुवचसौ | सुवचसः |
| द्वितीया | सुवचसम् | सुवचसौ | सुवचसः |
| तृतीया | सुवचसा | सुवचोभ्याम् | सुवचोभिः |
| चतुर्थी | सुवचसे | सुवचोभ्याम् | सुवचोभ्यः |
| पञ्चमी | सुवचसः | सुवचोभ्याम् | सुवचोभ्यः |
| षष्ठी | सुवचसः | सुवचसोः | सुवचसाम् |
| सप्तमी | सुवचसि | सुवचसोः | सुवचःसु |
| सम्बोधन | हे सुवचः | हे सुवचसौ | हे सुवचसः |
४२. सकारान्त पुल्लिंग - दीर्घायुस् शब्द रूप
(👉 लम्बी आयु वाला पुरुष - उसन्त पुल्लिंग)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | दीर्घायुः | दीर्घायुषौ | दीर्घायुषः |
| द्वितीया | दीर्घायुषम् | दीर्घायुषौ | दीर्घायुषः |
| तृतीया | दीर्घायुषा | दीर्घायुर्भ्याम् | दीर्घायुर्भिः |
| चतुर्थी | दीर्घायुषे | दीर्घायुर्भ्याम् | दीर्घायुर्भ्यः |
| पञ्चमी | दीर्घायुषः | दीर्घायुर्भ्याम् | दीर्घायुर्भ्यः |
| षष्ठी | दीर्घायुषः | दीर्घायुषोः | दीर्घायुषाम् |
| सप्तमी | दीर्घायुषि | दीर्घायुषोः | दीर्घायुःषु |
| सम्बोधन | हे दीर्घायुः | हे दीर्घायुषौ | हे दीर्घायुषः |
४३. सकारान्त पुल्लिंग - सुमनस् शब्द रूप
(👉 प्रसन्नचित्त पुरुष / देव)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सुमनाः | सुमनसौ | सुमनसः |
| द्वितीया | सुमनसम् | सुमनसौ | सुमनसः |
| तृतीया | सुमनसा | सुमनोभ्याम् | सुमनोभिः |
| चतुर्थी | सुमनसे | सुमनोभ्याम् | सुमनोभ्यः |
| पञ्चमी | सुमनसः | सुमनोभ्याम् | सुमनोभ्यः |
| षष्ठी | सुमनसः | सुमनसोः | सुमनसाम् |
| सप्तमी | सुमनसि | सुमनसोः | सुमनःसु |
| सम्बोधन | हे सुमनः | हे सुमनसौ | हे सुमनसः |
४४. सकारान्त पुल्लिंग - दुर्मनस् शब्द रूप
(👉 खिन्न / दुखी मन वाला व्यक्ति)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | दुर्मनाः | दुर्मनसौ | दुर्मनसः |
| द्वितीया | दुर्मनसम् | दुर्मनसौ | दुर्मनसः |
| तृतीया | दुर्मनसा | दुर्मनोभ्याम् | दुर्मनोभिः |
| चतुर्थी | दुर्मनसे | दुर्मनोभ्याम् | दुर्मनोभ्यः |
| पञ्चमी | दुर्मनसः | दुर्मनोभ्याम् | दुर्मनोभ्यः |
| षष्ठी | दुर्मनसः | दुर्मनसोः | दुर्मनसाम् |
| सप्तमी | दुर्मनसि | दुर्मनसोः | दुर्मनःसु |
| सम्बोधन | हे दुर्मनः | हे दुर्मनसौ | हे दुर्मनसः |
४५. सकारान्त नपुंसकलिंग - मनस् शब्द रूप
(👉 अन्तःकरण / चित्त - मुख्य सकारान्त नपुंसक)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | मनः | मनसी | मनांसि |
| द्वितीया | मनः | मनसी | मनांसि |
| तृतीया | मनसा | मनोभ्याम् | मनोभिः |
| चतुर्थी | मनसे | मनोभ्याम् | मनोभ्यः |
| पञ्चमी | मनसः | मनोभ्याम् | मनोभ्यः |
| षष्ठी | मनसः | मनसोः | मनसाम् |
| सप्तमी | मनसि | मनसोः | मनःसु / मनस्सु |
| सम्बोधन | हे मनः | हे मनसी | हे मनांसि |
४६. सकारान्त नपुंसकलिंग - पयस् शब्द रूप
(👉 दुग्ध / जल - 'पयः, पयसी, पयांसि')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पयः | पयसी | पयांसि |
| द्वितीया | पयः | पयसी | पयांसि |
| तृतीया | पयसा | पयोभ्याम् | पयोभिः |
| चतुर्थी | पयसे | पयोभ्याम् | पयोभ्यः |
| पञ्चमी | पयसः | पयोभ्याम् | पयोभ्यः |
| षष्ठी | पयसः | पयसोः | पयसाम् |
| सप्तमी | पयसि | पयसोः | पयःसु |
| सम्बोधन | हे पयः | हे पयसी | हे पयांसि |
४७. सकारान्त नपुंसकलिंग - यशस् शब्द रूप
(👉 कीर्ति / ख्याति)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | यशः | यशसी | यशांसि |
| द्वितीया | यशः | यशसी | यशांसि |
| तृतीया | यशसा | यशोभ्याम् | यशोभिः |
| चतुर्थी | यशसे | यशोभ्याम् | यशोभ्यः |
| पञ्चमी | यशसः | यशोभ्याम् | यशोभ्यः |
| षष्ठी | यशसः | यशसोः | यशसाम् |
| सप्तमी | यशसि | यशसोः | यशःसु |
| सम्बोधन | हे यशः | हे यशसी | हे यशांसि |
४८. सकारान्त नपुंसकलिंग - तेजस् शब्द रूप
(👉 कान्ति / पराक्रम / दीप्ति)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | तेजः | तेजसी | तेजांसि |
| द्वितीया | तेजः | तेजसी | तेजांसि |
| तृतीया | तेजसा | तेजोभ्याम् | तेजोभिः |
| चतुर्थी | तेजसे | तेजोभ्याम् | तेजोभ्यः |
| पञ्चमी | तेजसः | तेजोभ्याम् | तेजोभ्यः |
| षष्ठी | तेजसः | तेजसोः | तेजसाम् |
| सप्तमी | तेजसि | तेजसोः | तेजःसु |
| सम्बोधन | हे तेजः | हे तेजसी | हे तेजांसि |
४९. सकारान्त नपुंसकलिंग - तपस् शब्द रूप
(👉 तपस्या / साधना)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | तपः | तपसी | तपांसि |
| द्वितीया | तपः | तपसी | तपांसि |
| तृतीया | तपसा | तपोभ्याम् | तपोभिः |
| चतुर्थी | तपसे | तपोभ्याम् | तपोभ्यः |
| पञ्चमी | तपसः | तपोभ्याम् | तपोभ्यः |
| षष्ठी | तपसः | तपसोः | तपसाम् |
| सप्तमी | तपसि | तपसोः | तपःसु |
| सम्बोधन | हे तपः | हे तपसी | हे तपांसि |
५०. सकारान्त नपुंसकलिंग - चेतस् शब्द रूप
(👉 चेतना / चित्त)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | चेतः | चेतसी | चेतांसि |
| द्वितीया | चेतः | चेतसी | चेतांसि |
| तृतीया | चेतसा | चेतोभ्याम् | चेतोभिः |
| चतुर्थी | चेतसे | चेतोभ्याम् | चेतोभ्यः |
| पञ्चमी | चेतसः | चेतोभ्याम् | चेतोभ्यः |
| षष्ठी | चेतसः | चेतसोः | चेतसाम् |
| सप्तमी | चेतसि | चेतसोः | चेतःसु |
| सम्बोधन | हे चेतः | हे चेतसी | हे चेतांसि |
५१. सकारान्त (उसन्त) नपुंसकलिंग - चक्षुस् शब्द रूप
(👉 नेत्र / आँख - 'चक्षूंषि', हलादि में 'चक्षुर्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | चक्षुः | चक्षुषी | चक्षूंषि |
| द्वितीया | चक्षुः | चक्षुषी | चक्षूंषि |
| तृतीया | चक्षुषा | चक्षुर्भ्याम् | चक्षुर्भिः |
| चतुर्थी | चक्षुषे | चक्षुर्भ्याम् | चक्षुर्भ्यः |
| पञ्चमी | चक्षुषः | चक्षुर्भ्याम् | चक्षुर्भ्यः |
| षष्ठी | चक्षुषः | चक्षुषोः | चक्षुषाम् |
| सप्तमी | चक्षुषि | चक्षुषोः | चक्षुःषु |
| सम्बोधन | हे चक्षुः | हे चक्षुषी | हे चक्षूंषि |
५२. सकारान्त (उसन्त) नपुंसकलिंग - धनुस् शब्द रूप
(👉 धनुष / कोदण्ड - 'धनूंषि')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | धनुः | धनुषी | धनूंषि |
| द्वितीया | धनुः | धनुषी | धनूंषि |
| तृतीया | धनुषा | धनुर्भ्याम् | धनुर्भिः |
| चतुर्थी | धनुषे | धनुर्भ्याम् | धनुर्भ्यः |
| पञ्चमी | धनुषः | धनुर्भ्याम् | धनुर्भ्यः |
| षष्ठी | धनुषः | धनुषोः | धनुषाम् |
| सप्तमी | धनुषि | धनुषोः | धनुःषु |
| सम्बोधन | हे धनुः | हे धनुषी | हे धनूंषि |
५३. सकारान्त (इसन्त) नपुंसकलिंग - हविस् शब्द रूप
(👉 यज्ञीय आहुति - 'हवींषि', हलादि में 'हविर्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | हविः | हविषी | हवींषि |
| द्वितीया | हविः | हविषी | हवींषि |
| तृतीया | हविषा | हविर्भ्याम् | हविर्भिः |
| चतुर्थी | हविषे | हविर्भ्याम् | हविर्भ्यः |
| पञ्चमी | हविषः | हविर्भ्याम् | हविर्भ्यः |
| षष्ठी | हविषः | हविषोः | हविषाम् |
| सप्तमी | हविषी (हविषि) | हविषोः | हविःषु |
| सम्बोधन | हे हविः | हे हविषी | हे हवींषि |
५४. सकारान्त (इसन्त) नपुंसकलिंग - सर्पिस् शब्द रूप
(👉 घी / घृत - 'सर्पींषि')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सर्पिः | सर्पिषी | सर्पींषि |
| द्वितीया | सर्पिः | सर्पिषी | सर्पींषि |
| तृतीया | सर्पिषा | सर्पिर्भ्याम् | सर्पिर्भिः |
| चतुर्थी | सर्पिषे | सर्पिर्भ्याम् | सर्पिर्भ्यः |
| पञ्चमी | सर्पिषः | सर्पिर्भ्याम् | सर्पिर्भ्यः |
| षष्ठी | सर्पिषः | सर्पिषोः | सर्पिषाम् |
| सप्तमी | सर्पिषि | सर्पिषोः | सर्पिःषु |
| सम्बोधन | हे सर्पिः | हे सर्पिषी | हे सर्पींषि |
५५. सकारान्त नपुंसकलिंग - अयस् शब्द रूप
(👉 लोहा / धातु)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अयः | अयसी | अयांसि |
| द्वितीया | अयः | अयसी | अयांसि |
| तृतीया | अयसा | अयोभ्याम् | अयोभिः |
| चतुर्थी | अयसे | अयोभ्याम् | अयोभ्यः |
| पञ्चमी | अयसः | अयोभ्याम् | अयोभ्यः |
| षष्ठी | अयसः | अयसोः | अयसाम् |
| सप्तमी | अयसि | अयसोः | अयःसु |
| सम्बोधन | हे अयः | हे अयसी | हे अयांसि |
५६. सकारान्त नपुंसकलिंग - वासस् शब्द रूप
(👉 वस्त्र / परिधान - 'वासांसि')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वासः | वाससी | वासांसि |
| द्वितीया | वासः | वाससी | वासांसि |
| तृतीया | वाससा | वासोभ्याम् | वासोभिः |
| चतुर्थी | वाससे | वासोभ्याम् | वासोभ्यः |
| पञ्चमी | वाससः | वासोभ्याम् | वासोभ्यः |
| षष्ठी | वाससः | वाससोः | वाससाम् |
| सप्तमी | वाससि | वाससोः | वासःसु |
| सम्बोधन | हे वासः | हे वाससी | हे वासांसि |
५७. सकारान्त नपुंसकलिंग - वयस् शब्द रूप
(👉 आयु / उम्र / यौवन)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वयः | वयसी | वयांसि |
| द्वितीया | वयः | वयसी | वयांसि |
| तृतीया | वयसा | वयोभ्याम् | वयोभिः |
| चतुर्थी | वयसे | वयोभ्याम् | वयोभ्यः |
| पञ्चमी | वयसः | वयोभ्याम् | वयोभ्यः |
| षष्ठी | वयसः | वयसोः | वयसाम् |
| सप्तमी | वयसि | वयसोः | वयःसु |
| सम्बोधन | हे वयः | हे वयसी | हे वयांसि |
५८. सकारान्त नपुंसकलिंग - ओजस् शब्द रूप
(👉 बल / प्राणशक्ति / आभा)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | ओजः | ओजसी | ओजांसि |
| द्वितीया | ओजः | ओजसी | ओजांसि |
| तृतीया | ओजसा | ओजोभ्याम् | ओजोभिः |
| चतुर्थी | ओजसे | ओजोभ्याम् | ओजोभ्यः |
| पञ्चमी | ओजसः | ओजोभ्याम् | ओजोभ्यः |
| षष्ठी | ओजसः | ओजसोः | ओजसाम् |
| सप्तमी | ओजसि | ओजसोः | ओजःसु |
| सम्बोधन | हे ओजः | हे ओजसी | हे ओजांसि |
५९. सकारान्त नपुंसकलिंग - तमस् शब्द रूप
(👉 अन्धकार / अज्ञान)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | तमः | तमसी | तमांसि |
| द्वितीया | तमः | तमसी | तमांसि |
| तृतीया | तमसा | तमोभ्याम् | तमोभिः |
| चतुर्थी | तमसे | तमोभ्याम् | तमोभ्यः |
| पञ्चमी | तमसः | तमोभ्याम् | तमोभ्यः |
| षष्ठी | तमसः | तमसोः | तमसाम् |
| सप्तमी | तमसि | तमसोः | तमःसु |
| सम्बोधन | हे तमः | हे तमसी | हे तमांसि |
६०. सकारान्त नपुंसकलिंग - नभस् शब्द रूप
(👉 आकाश / मेघमण्डल)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | नभः | नभसी | नभांसि |
| द्वितीया | नभः | नभसी | नभांसि |
| तृतीया | नभसा | नभोभ्याम् | नभोभिः |
| चतुर्थी | नभसे | नभोभ्याम् | नभोभ्यः |
| पञ्चमी | नभसः | नभोभ्याम् | नभोभ्यः |
| षष्ठी | नभसः | नभसोः | नभासाम् |
| सप्तमी | नभसि | नभसोः | नभःसु |
| सम्बोधन | हे नभः | हे नभसी | हे नभांसि |
६१. सकारान्त नपुंसकलिंग - शिरस् शब्द रूप
(👉 मस्तक / सिर - 'शिरांसि')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | शिरः | शिरसी | शिरांसि |
| द्वितीया | शिरः | शिरसी | शिरांसि |
| तृतीया | शिरसा | शिरोभ्याम् | शिरोभिः |
| चतुर्थी | शिरसे | शिरोभ्याम् | शिरोभ्यः |
| पञ्चमी | शिरसः | शिरोभ्याम् | शिरोभ्यः |
| षष्ठी | शिरसः | शिरसोः | शिरसाम् |
| सप्तमी | शिरसि | शिरसोः | शिरःसु |
| सम्बोधन | हे शिरः | हे शिरसी | हे शिरांसि |
६२. सकारान्त (इसन्त) नपुंसकलिंग - ज्योतिस् शब्द रूप
(👉 प्रकाश / नक्षत्र - 'ज्योतींषि')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | ज्योतिः | ज्योतिषी | ज्योतींषि |
| द्वितीया | ज्योतिः | ज्योतिषी | ज्योतींषि |
| तृतीया | ज्योतिषा | ज्योतिर्भ्याम् | ज्योतिर्भिः |
| चतुर्थी | ज्योतिषे | ज्योतिर्भ्याम् | ज्योतिर्भ्यः |
| पञ्चमी | ज्योतिषः | ज्योतिर्भ्याम् | ज्योतिर्भ्यः |
| षष्ठी | ज्योतिषः | ज्योतिषोः | ज्योतिषाम् |
| सप्तमी | ज्योतिषि | ज्योतिषोः | ज्योतिःषु |
| सम्बोधन | हे ज्योतिः | हे ज्योतिषी | हे ज्योतींषि |
६३. हकारान्त पुल्लिंग - मधुलिह् शब्द रूप
(👉 भौंरा / मधु चाटने वाला - 'हो ढः' से 'मधुलिट्/मधुलिड्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | मधुलिट् / मधुलिड् | मधुलिहौ | मधुलिहः |
| द्वितीया | मधुलिहम् | मधुलिहौ | मधुलिहः |
| तृतीया | मधुलिहा | मधुलिड्भ्याम् | मधुलिड्भिः |
| चतुर्थी | मधुलिहे | मधुलिड्भ्याम् | मधुलिड्भ्यः |
| पञ्चमी | मधुलिहः | मधुलिड्भ्याम् | मधुलिड्भ्यः |
| षष्ठी | मधुलिहः | मधुलिहोः | मधुलिहाम् |
| सप्तमी | मधुलिहि | मधुलिहोः | मधुलिट्सु |
| सम्बोधन | हे मधुलिट् / हे मधुलिड् | हे मधुलिहौ | हे मधुलिहः |
६४. हकारान्त पुं./स्त्री. - कामदुह् शब्द रूप
(👉 कामधेनु - 'दादेर्धातोर्घः' + भष्-भाव से 'कामधुक्/कामधुग्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | कामधुक् / कामधुग् | कामदुहौ | कामदुहः |
| द्वितीया | कामदुहम् | कामदुहौ | कामदुहः |
| तृतीया | कामदुहा | कामधुग्भ्याम् | कामधुग्भिः |
| चतुर्थी | कामदुहे | कामधुग्भ्याम् | कामधुग्भ्यः |
| पञ्चमी | कामदुहः | कामधुग्भ्याम् | कामधुग्भ्यः |
| षष्ठी | कामदुहः | कामदुहोः | कामदुहाम् |
| सप्तमी | कामदुहि | कामदुहोः | कामधुक्षु |
| सम्बोधन | हे कामधुक् / हे कामधुग् | हे कामदुहौ | हे कामदुहः |
६५. हकारान्त पुल्लिंग - मित्रद्रुह् शब्द रूप
(👉 मित्र से द्रोह करने वाला - 'मित्रध्रुक्' अथवा 'मित्रध्रुट्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | मित्रध्रुक् / मित्रध्रुग् (मित्रध्रुट्) | मित्रद्रुहौ | मित्रद्रुहः |
| द्वितीया | मित्रद्रुहम् | मित्रद्रुहौ | मित्रद्रुहः |
| तृतीया | मित्रद्रुहा | मित्रध्रुग्भ्याम् (मित्रध्रुड्भ्याम्) | मित्रध्रुग्भिः |
| चतुर्थी | मित्रद्रुहे | मित्रध्रुग्भ्याम् | मित्रध्रुग्भ्यः |
| पञ्चमी | मित्रद्रुहः | मित्रध्रुग्भ्याम् | मित्रध्रुग्भ्यः |
| षष्ठी | मित्रद्रुहः | मित्रद्रुहोः | मित्रद्रुहाम् |
| सप्तमी | मित्रद्रुहि | मित्रद्रुहोः | मित्रध्रुक्षु (मित्रध्रुट्सु) |
| सम्बोधन | हे मित्रध्रुक् / हे मित्रध्रुट् | हे मित्रद्रुहौ | हे मित्रद्रुहः |
६६. हकारान्त पुल्लिंग - अनडुह् शब्द रूप
(👉 बैल - १व. 'अनड्वान्', हलादि में 'अनडुद्भ्याम्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अनड्वान् | अनड्वाहौ | अनड्वाहः |
| द्वितीया | अनड्वाहम् | अनड्वाहौ | अनडुहः |
| तृतीया | अनडुहा | अनडुद्भ्याम् | अनडुद्भिः |
| चतुर्थी | अनडुहे | अनडुद्भ्याम् | अनडुद्भ्यः |
| पञ्चमी | अनडुहः | अनडुद्भ्याम् | अनडुद्भ्यः |
| षष्ठी | अनडुहः | अनडुहोः | अनडुहाम् |
| सप्तमी | अनडुहि | अनडुहोः | अनडुत्सु |
| सम्बोधन | हे अनड्वन् | हे अनड्वाहौ | हे अनड्वाहः |
६७. हकारान्त स्त्रीलिंग - उपानह् शब्द रूप
(👉 जूता / पादुका - 'नहिवृति...' से 'उपानत्/उपानद्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | उपानत् / उपानद् | उपानहौ | उपानहः |
| द्वितीया | उपानहम् | उपानहौ | उपानहः |
| तृतीया | उपानहा | उपानद्भ्याम् | उपानद्भिः |
| चतुर्थी | उपानहे | उपानद्भ्याम् | उपानद्भ्यः |
| पञ्चमी | उपानहः | उपानद्भ्याम् | उपानद्भ्यः |
| षष्ठी | उपानहः | उपानहोः | उपानहाम् |
| सप्तमी | उपानहि | उपानहोः | उपानत्सु |
| सम्बोधन | हे उपानत् / हे उपानद् | हे उपानहौ | हे उपानहः |
६८. हकारान्त स्त्रीलिंग - उष्णिह् शब्द रूप
(👉 वैदिक उष्णिग् छन्द - 'उष्णिक्/उष्णिग्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | उष्णिक् / उष्णिग् | उष्णिहौ | उष्णिहः |
| द्वितीया | उष्णिहम् | उष्णिहौ | उष्णिहः |
| तृतीया | उष्णिहा | उष्णिग्भ्याम् | उष्णिग्भिः |
| चतुर्थी | उष्णिहे | उष्णिग्भ्याम् | उष्णिग्भ्यः |
| पञ्चमी | उष्णिहः | उष्णिग्भ्याम् | उष्णिग्भ्यः |
| षष्ठी | उष्णिहः | उष्णिहोः | उष्णिहाम् |
| सप्तमी | उष्णिहि | उष्णिहोः | उष्णिक्षु |
| सम्बोधन | हे उष्णिक् / हे उष्णिग् | हे उष्णिहौ | हे उष्णिहः |
६९. हकारान्त पुल्लिंग - गोदुह् शब्द रूप
(👉 गाय दुहने वाला ग्वाला - 'गोधुक्/गोधुग्')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | गोधुक् / गोधुग् | गोदुहौ | गोदुहः |
| द्वितीया | गोदुहम् | गोदुहौ | गोदुहः |
| तृतीया | गोदुहा | गोधुग्भ्याम् | गोधुग्भिः |
| चतुर्थी | गोदुहे | गोधुग्भ्याम् | गोधुग्भ्यः |
| पञ्चमी | गोदुहः | गोधुग्भ्याम् | गोधुग्भ्यः |
| षष्ठी | गोदुहः | गोदुहोः | गोदुहाम् |
| सप्तमी | गोदुहि | गोदुहोः | गोधुक्षु |
| सम्बोधन | हे गोधुक् / हे गोधुग् | हे गोदुहौ | हे गोदुहः |
७०. हकारान्त पुल्लिंग - विश्ववाह् शब्द रूप
(👉 संसार का भार उठाने वाला - 'वाह ऊठ्' से 'विश्वौहः')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | विश्ववाट् / विश्ववाड् | विश्ववाहौ | विश्ववाहः |
| द्वितीया | विश्ववाहम् | विश्ववाहौ | विश्वौहः |
| तृतीया | विश्वौहा | विश्ववाड्भ्याम् | विश्ववाड्भिः |
| चतुर्थी | विश्वौहे | विश्ववाड्भ्याम् | विश्ववाड्भ्यः |
| पञ्चमी | विश्वौहः | विश्ववाड्भ्याम् | विश्ववाड्भ्यः |
| षष्ठी | विश्वौहः | विश्वौहोः | विश्वौहाम् |
| सप्तमी | विश्वौहि | विश्वौहोः | विश्ववाट्सु |
| सम्बोधन | हे विश्ववाट् / हे विश्ववाड् | हे विश्ववाहौ | हे विश्ववाहः |
७१. हकारान्त पुल्लिंग - श्वेतवाह् शब्द रूप
(👉 इन्द्र / श्वेत अश्वों वाले - 'श्वेतौहः')| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | श्वेतवाट् / श्वेतवाड् | श्वेतवाहौ | श्वेतवाहः |
| द्वितीया | श्वेतवाहम् | श्वेतवाहौ | श्वेतौहः |
| तृतीया | श्वेतौहा | श्वेतवाड्भ्याम् | श्वेतवाड्भिः |
| चतुर्थी | श्वेतौहे | श्वेतवाड्भ्याम् | श्वेतवाड्भ्यः |
| पञ्चमी | श्वेतौहः | श्वेतवाड्भ्याम् | श्वेतवाड्भ्यः |
| षष्ठी | श्वेतौहः | श्वेतौहोः | श्वेतौहाम् |
| सप्तमी | श्वेतौहि | श्वेतौहोः | श्वेतवाट्सु |
| सम्बोधन | हे श्वेतवाट् / हे श्वेतवाड् | हे श्वेतवाहौ | हे श्वेतवाहः |
७२. हकारान्त पुल्लिंग - पादलिह् शब्द रूप
(👉 चरण चाटने वाला सेवक/श्वान)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पादलिट् / पादलिड् | पादलिहौ | पादलिहः |
| द्वितीया | पादलिहम् | पादलिहौ | पादलिहः |
| तृतीया | पादलिहा | पादलिड्भ्याम् | पादलिड्भिः |
| चतुर्थी | पादलिहे | पादलिड्भ्याम् | पादलिड्भ्यः |
| पञ्चमी | पादलिहः | पादलिड्भ्याम् | पादलिड्भ्यः |
| षष्ठी | पादलिहः | पादलिहोः | पादलिहाम् |
| सप्तमी | पादलिहि | पादलिहोः | पादलिट्सु |
| सम्बोधन | हे पादलिट् / हे पादलिड् | हे पादलिहौ | हे पादलिहः |
७३. हकारान्त पुल्लिंग - गुरुद्रुह् शब्द रूप
(👉 गुरु से द्रोह करने वाला)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | गुरुध्रुक् / गुरुध्रुग् | गुरुद्रुहौ | गुरुद्रुहः |
| द्वितीया | गुरुद्रुहम् | गुरुद्रुहौ | गुरुद्रुहः |
| तृतीया | गुरुद्रुहा | गुरुध्रुग्भ्याम् | गुरुध्रुग्भिः |
| चतुर्थी | गुरुद्रुहे | गुरुध्रुग्भ्याम् | गुरुध्रुग्भ्यः |
| पञ्चमी | गुरुद्रुहः | गुरुध्रुग्भ्याम् | गुरुध्रुग्भ्यः |
| षष्ठी | गुरुद्रुहः | गुरुद्रुहोः | गुरुद्रुहाम् |
| सप्तमी | गुरुद्रुहि | गुरुद्रुहोः | गुरुध्रुक्षु |
| सम्बोधन | हे गुरुध्रुक् / हे गुरुध्रुग् | हे गुरुद्रुहौ | हे गुरुद्रुहः |
७४. हकारान्त पुल्लिंग - पुरोदिह् शब्द रूप
(👉 आगे लेप करने वाला / पूरक)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पुरोधिक् / पुरोधिग् | पुरोदिहौ | पुरोदिहः |
| द्वितीया | पुरोदिहम् | पुरोदिहौ | पुरोदिहः |
| तृतीया | पुरोदिहा | पुरोधिग्भ्याम् | पुरोधिग्भिः |
| चतुर्थी | पुरोदिहे | पुरोधिग्भ्याम् | पुरोधिग्भ्यः |
| पञ्चमी | पुरोदिहः | पुरोधिग्भ्याम् | पुरोधिग्भ्यः |
| षष्ठी | पुरोदिहः | पुरोदिहोः | पुरोदिहाम् |
| सप्तमी | पुरोदिहि | पुरोदिहोः | पुरोधिक्षु |
| सम्बोधन | हे पुरोधिक् / हे पुरोधिग् | हे पुरोदिहौ | हे पुरोदिहः |
७५. हकारान्त पुल्लिंग - चित्रलिह् शब्द रूप
(👉 विचित्र आस्वादन करने वाला पक्षी/जीव)| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | चित्रलिट् / चित्रलिड् | चित्रलिहौ | चित्रलिहः |
| द्वितीया | चित्रलिहम् | चित्रलिहौ | चित्रलिहः |
| तृतीया | चित्रलिहा | चित्रलिड्भ्याम् | चित्रलिड्भिः |
| चतुर्थी | चित्रलिहे | चित्रलिड्भ्याम् | चित्रलिड्भ्यः |
| पञ्चमी | चित्रलिहः | चित्रलिड्भ्याम् | चित्रलिड्भ्यः |
| षष्ठी | चित्रलिहः | चित्रलिहोः | चित्रलिहाम् |
| सप्तमी | चित्रलिहि | चित्रलिहोः | चित्रलिट्सु |
| सम्बोधन | हे चित्रलिट् / हे चित्रलिड् | हे चित्रलिहौ | हे चित्रलिहः |
