या सृष्टिः स्रष्टुराद्या वहति विधिहुतं या हविर्या च होत्री
ये द्वे कालं विधत्तः श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम् ।
यामाहुः सर्वबीजप्रकृतिरिति यया प्राणिनः प्राणवन्तः
प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः ॥ 1 ॥
अन्वय --स्रष्टुः या आद्या सृष्टिः, या विधिहुतं हविः वहति, या च होत्री, ये द्वे कालं विधत्तः, या श्रुतिविषयगुणा विश्वं व्याप्य स्थिता, यां सर्वबीजप्रकृतिः इति आहुः, यया प्राणिनः प्राणवन्तः, ताभिः प्रत्यक्षाभिः अष्टाभिः तनुभिः प्रपन्नः ईशः वः अवतु।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --महाकविः कालिदासः प्रारिप्सितस्य ग्रन्थस्य निर्विघ्नतया परिपूर्णतायै मङ्गलार्थं च स्वोपास्यस्य भगवतः शिवस्याष्टमूर्तीः संकीर्तयन् नान्दीं प्रस्तौति—
संस्कृत व्याख्या --स्रष्टुः = जगन्निर्माणकर्तुः ब्रह्मणः, या तनुः आद्या सृष्टिः = सर्वप्रथमा जलरूपा मूर्तिः। या = अग्निमयी तनुः, विधिहुतम् = शास्त्रोक्तविधिना होमकृतम्, हविः = हव्यम्, वहति = देवेभ्यः प्रापयति। या च होत्री = हवनकर्त्री यजमानरूपा मूर्तिः। ये द्वे = सूर्यचन्द्रमसरूपे द्वे मूर्ती, कालम् = अहोरात्रात्मकं समयम्, विधत्तः = निष्पादयतः। या = आकाशरूपा तनुः, श्रुतिविषयगुणा = शब्दगुणविशिष्टा सती, विश्वम् व्याप्य स्थिता = जगति व्याप्ता वर्तते। याम् = पृथिवीरूपां मूर्तिम्, सर्वबीजप्रकृतिः इति = निखिलबीजानाम् उत्पत्तिकारणम्, आहुः = मुनयः कथयन्ति। यया = वायुरूपया मूर्त्या, प्राणिनः = जीवाः, प्राणवन्तः = जीवनयुक्ताः भवन्ति। ताभिः प्रत्यक्षाभिः = दृष्टिगोचराभिः, अष्टाभिः तनुभिः = जल-अग्नि-यजमान-सूर्य-चन्द्र-आकाश-पृथ्वी-वायुरूपाभिर्मूर्तिभिः, प्रपन्नः = युक्तः, ईशः = भगवान् शङ्करः, वः = युष्मान् सामाजिकानाम्, अवतु = रक्षतु।
हिन्दी व्याख्या --स्रष्टुः = जगत्-स्रष्टा ब्रह्मा की, या = जो, आद्या सृष्टिः = सर्वप्रथम रचना (जलमयी मूर्ति) है, या = जो (अग्निमयी मूर्ति), विधिहुतम् = शास्त्रविधि से हवन की गई, हविः = आहुति को, वहति = देवताओं तक पहुँचाती है, या च = और जो, होत्री = हवन करने वाली (यजमानरूपा) है, ये द्वे = जो दो (सूर्य और चन्द्रमा), कालम् = दिन-रात रूपी समय का, विधत्तः = विधान करते हैं, या = जो (आकाशमयी मूर्ति), श्रुतिविषयगुणा = शब्द गुण वाली होकर, विश्वम् व्याप्य स्थिता = सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड में व्याप्त है, याम् = जिसे (पृथ्वी को), सर्वबीजप्रकृतिः इति = सम्पूर्ण बीजों का मूल कारण, आहुः = मुनिजन कहते हैं, यया = जिससे (वायुमयी मूर्ति से), प्राणिनः = सभी प्राणी, प्राणवन्तः = जीवित रहते हैं, ताभिः प्रत्यक्षाभिः = उन प्रत्यक्ष दृश्यमान, अष्टाभिः तनुभिः = आठ मूर्तियों से, प्रपन्नः = सम्पन्न, ईशः = भगवान् शिव, वः = आप सबकी, अवतु = रक्षा करें।
हिन्दी अर्थ --सृष्टिकर्ता ब्रह्मा की जलमयी प्रथम रचना, विधिपूर्वक दी गई आहुति को देवताओं तक पहुँचाने वाली अग्निमयी मूर्ति, हवन करने वाली यजमानरूपा मूर्ति, दिन और रात का विभाजन करने वाली सूर्य एवं चन्द्ररूपा दो मूर्तियाँ, शब्द गुण वाली सम्पूर्ण संसार में व्याप्त आकाशरूपा मूर्ति, समस्त बीजों की मूल कारणरूपा पृथ्वीमयी मूर्ति तथा जिससे सब प्राणी जीवित रहते हैं वह वायुमयी मूर्ति—इन आठ प्रत्यक्ष मूर्तियों (शरीरों) से युक्त भगवान् शिव आप सबकी रक्षा करें।
टिप्पणी --अत्र आशीर्वादात्मिका अष्टाङ्गयुक्ता नान्दी। छन्दः — स्रग्धरा वृत्तम् (‘म्रभ्नैर्याणां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्’)।
आपरितोषाद्विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् ।
बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतः ॥ 2 ॥
अन्वय --विदुषाम् आपरितोषात् प्रयोगविज्ञानं साधु न मन्ये, बलवत् शिक्षितानाम् अपि चेतः आत्मनि अप्रत्ययं भवति।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --अस्मिन् श्लोके सूत्रधारः अभिनयस्य काठिन्यं प्रतिपादयन् विदुषां सन्तोषमेव अभिनयसाफल्यस्य निकषं मन्यते—
संस्कृत व्याख्या --विदुषाम् = नाट्यशास्त्रमर्मज्ञानां पण्डितानाम्, आपरितोषात् = पूर्णतया सन्तोषप्राप्तिं यावत्, प्रयोगविज्ञानम् = आङ्गिकाभिनयादिप्रयोगस्य कौशलम्, साधु = निर्दोषम् उत्तमं वा, न मन्ये = न स्वीकरोमि। यतः बलवदपि = सम्यक् प्रकारेणापि, शिक्षितानाम् = अभ्यस्तानां नटानाम्, चेतः = चित्तम्, आत्मनि = स्वविषये, अप्रत्ययम् = अविश्वासयुक्तम् एव भवति।
हिन्दी व्याख्या --विदुषाम् = विद्वानों (नाट्यशास्त्र के मर्मज्ञों) के, आपरितोषात् = पूर्ण रूप से सन्तुष्ट होने तक, प्रयोगविज्ञानम् = अभिनय-कला के विशिष्ट ज्ञान को, साधु = सफल/उत्कृष्ट, न मन्ये = नहीं मानता हूँ; (क्योंकि) बलवत् = अत्यधिक रूप से, शिक्षितानाम् अपि = भली-भाँति प्रशिक्षित नटों का भी, चेतः = चित्त, आत्मनि = अपने विषय में, अप्रत्ययम् = अविश्वास से युक्त (सन्दिग्ध) रहता है।
हिन्दी अर्थ --जब तक विद्वान् लोग पूर्ण रूप से सन्तुष्ट न हो जाएँ, तब तक मैं अपने नाट्य-प्रयोग के विशिष्ट ज्ञान को सफल नहीं मानता; क्योंकि भली-भाँति प्रशिक्षित होने पर भी नटों का मन अपने अभिनय के विषय में अविश्वास से भरा रहता है।
टिप्पणी --अत्र सामान्येन विशेषसमर्थनादर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। छन्दः — आर्या जातिः (‘यस्याः पादे प्रथमे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि’)।
सुभगसलिलावगाहाः पाटलसंसर्गसुरभिवनवाताः ।
प्रच्छायसुलभनिद्रा दिवसाः परिणामरमणीयाः ॥ 3 ॥
अन्वय --सुभगसलिलावगाहाः, पाटलसंसर्गसुरभिवनवाताः, प्रच्छायसुलभनिद्राः, परिणामरमणीयाः (च) दिवसाः (वर्तन्ते)।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --सूत्रधारः नटीं प्रति ग्रीष्मर्तोरमणीयतां वर्णयन् तत्सम्बन्धि गीतं गातुम् आज्ञापयति—
संस्कृत व्याख्या --सुभगः = सुखकरः, सलिलेषु = जलेषु, अवगाहः = स्नानं येषु ते, पाटलानाम् = गुलाबपुष्पाणाम्, संसर्गेण = सम्बन्धेन, सुरभयः = सुगन्धिताः, वनवाताः = अरण्यवायवः येषु ते, प्रच्छाये = सान्द्रच्छायायां, सुलभा = सुखसाध्या, निद्रा = शयनं येषु ते, परिणामे = दिवसान्ते सायङ्काले, रमणीयाः = मनोहराः, एतादृशाः ग्रीष्मकालस्य दिवसाः = वासराः वर्तन्ते।
हिन्दी व्याख्या --सुभगसलिलावगाहाः = जिनमें जल में स्नान करना अत्यन्त सुखद लगता है, पाटलसंसर्गसुरभिवनवाताः = गुलाब (पाटल) के सम्पर्क से वन की वायु सुगन्धित हो गई है, प्रच्छायसुलभनिद्राः = घनी शीतल छाया में सरलता से नींद आ जाती है, (तथा) परिणामरमणीयाः = सायंकाल के समय जो अत्यन्त रमणीय होते हैं, (ऐसे ग्रीष्म ऋतु के) दिवसाः = दिन वर्तमान हैं।
हिन्दी अर्थ --जिन दिनों जल में स्नान करना सुखद लगता है, गुलाब के फूलों के सम्पर्क से वन की वायु सुगन्धित बहती है, घनी शीतल छाया में अनायास ही नींद आ जाती है तथा जिनका सायंकाल अत्यन्त मनोहर होता है—ऐसे ग्रीष्मकाल के दिन चल रहे हैं।
टिप्पणी --अत्र साभिप्रायविशेषणैः परिकरालंकारः, ग्रीष्मकालस्य स्वभाववर्णनात् स्वभावोक्तिश्च। छन्दः — आर्या जातिः।
ईषदीषच्चुम्बितानि भ्रमरैः सुकुमारकेसरशिखानि ।
अवतंसयन्ति दयमानाः प्रमदाः शिरीषकुसुमानि ॥ 4 ॥
(ईसिदीसिचुम्बिआईं भमरेहिं सुउमारकेसरसिहाईं ।
ओदंसअन्ति दअमाणा पमदाओ सिरीसकुसुमाईं ॥)
अन्वय --दयमानाः प्रमदाः भ्रमरैः ईषदीषच्चुम्बितानि सुकुमारकेसरशिखानि शिरीषकुसुमानि अवतंसयन्ति (इति पश्य)।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --नटी सूत्रधारस्याज्ञया ग्रीष्मर्तुवर्णनपरं गीतं गायति—
संस्कृत व्याख्या --दयमानाः = दयावतीः, प्रमदाः = यौवनशालिन्यः स्त्रियः, भ्रमरैः = मधुपैः, ईषदीषत् = मन्दं मन्दम्, चुम्बितानि = आस्वादितानि, सुकुमारकेसरशिखानि = सुकोमलपरागयुक्तानि, शिरीषकुसुमानि = शिरीषवृक्षस्य पुष्पाणि, अवतंसयन्ति = कर्णभूषणत्वेन धारयन्ति।
हिन्दी व्याख्या --दयमानाः = कोमल हृदय वाली/दयावती, प्रमदाः = रूपयौवन-सम्पन्न युवतियाँ, भ्रमरैः = भौरों द्वारा, ईषदीषत् = धीरे-धीरे/अल्प मात्र, चुम्बितानि = चूमे गए (रसपान किए गए), सुकुमारकेसरशिखानि = जिनके परागकणों के अग्रभाग अत्यन्त सुकोमल हैं ऐसे, शिरीषकुसुमानि = शिरीष के फूलों को, अवतंसयन्ति = कानों का आभूषण (कर्णफूल) बना रही हैं।
हिन्दी अर्थ --देखो, कोमल हृदय वाली रूपवती युवतियाँ भौरों द्वारा धीरे-धीरे चूमे गए तथा अत्यन्त सुकुमार पराग-केसरों वाले शिरीष के पुष्पों को दयापूर्वक अपने कानों का आभूषण बना रही हैं।
टिप्पणी --कुसुमानां सुकुमारत्वात् दयमानत्वेन अवतंसनात् काव्यलिङ्गालङ्कारः। छन्दः — आर्या (उद्गीति/गाथा) जातिः।
तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं हृतः ।
एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणातिरंहसा ॥ 5 ॥
अन्वय --अतिरंहसा सारङ्गेण एषः राजा दुष्यन्तः इव, तव हारिणा गीतरागेण अहम् प्रसभं हृतः अस्मि।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --नट्या मधुरं गानं श्रुत्वा विमुग्धः सूत्रधारः स्वस्य चित्तापहरणं वर्णयन् राजा दुष्यन्तस्य प्रवेशं सूचयति—
संस्कृत व्याख्या --अतिरंहसा = अत्यन्तवेगशालिना, सारङ्गेण = हरिणेन, एष राजा दुष्यन्तः इव = यथा अयम् नृपतिः, तथा तव = भवत्याः, हारिणा = मनोहरेण, गीतरागेण = संगीतस्वरेण, अहम् = सूत्रधारः, प्रसभम् = बलात्, हृतः अस्मि = मुग्धचित्तः संजातः।
हिन्दी व्याख्या --अतिरंहसा = अत्यन्त तीव्र वेग वाले, सारङ्गेण = मृग (हिरण) के द्वारा, एषः राजा दुष्यन्तः इव = जिस प्रकार इस राजा दुष्यन्त को (दूर खींच लाया गया है उसी प्रकार), तव = तुम्हारे, हारिणा = मनोहारी, गीतरागेण = गान-स्वर द्वारा, अहम् = मैं (सूत्रधार), प्रसभम् = बलात्, हृतः अस्मि = हर लिया गया (मुग्ध कर लिया गया) हूँ।
हिन्दी अर्थ --जिस प्रकार अत्यधिक तीव्रगामी मृग द्वारा यह राजा दुष्यन्त बलात् बहुत दूर तक खींच लाए गए हैं, उसी प्रकार तुम्हारे इस मनोहर गान-स्वर द्वारा मेरा चित्त भी बलात् हर लिया गया है।
टिप्पणी --अत्र श्रौती उपमालङ्कारः। अनेन श्लोकेन पात्रप्रवेशस्य सूचकः ‘प्रयोगातिशय’ नामा प्रस्तावनाङ्गो ध्वन्यते। छन्दः — अनुष्टुप्।
कृष्णसारे ददच्चक्षुस्त्वयि चाधिज्यकार्मुके ।
मृगानुसारिणं साक्षात् पश्यामीव पिनाकिनम् ॥ 6 ॥
अन्वय --कृष्णसारे अधिज्यकार्मुके त्वयि च चक्षुः ददत् (अहम्) मृगानुसारिणं साक्षात् पिनाकिनम् इव (त्वां) पश्यामि।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --मृगयाव्यापृतं राजानं दुष्यन्तं दृष्ट्वा सूतः (सारथिः) तस्य रूपे भगवतः शिवस्य सम्भावनां कुर्वन् वक्ति—
संस्कृत व्याख्या --कृष्णसारे = पलायमाने कृष्णमृगे, अधिज्यकार्मुके = आरोपितागुणे धनुषि युक्ते, त्वयि च = भवति दुष्यन्ते च, चक्षुः ददत् = दृष्टिं कुर्वन् अहम्, मृगानुसारिणम् = यज्ञमृगस्य पृष्ठे धावन्तम्, साक्षात् = प्रत्यक्षम्, पिनाकिनम् इव = शिवम् इव, त्वां पश्यामि = अवलोकयामि।
हिन्दी व्याख्या --कृष्णसारे = कृष्णसार (काले) मृग पर, च = और, अधिज्यकार्मुके = चढ़ाई गई प्रत्यञ्चा वाले धनुष से युक्त, त्वयि = आप (दुष्यन्त) पर, चक्षुः ददत् = दृष्टि डालते हुए (मैं सारथि), मृगानुसारिणम् = मृग का पीछा करते हुए, साक्षात् = प्रत्यक्ष, पिनाकिनम् इव = भगवान् शिव के समान, (आपको) पश्यामि = देख रहा हूँ।
हिन्दी अर्थ --भागते हुए कृष्णसार मृग पर और धनुष पर प्रत्यञ्चा चढ़ाए हुए आप पर एक साथ दृष्टि डालते हुए मुझे ऐसा लग रहा है मानो मैं मृग का पीछा करते हुए साक्षात् पिनाकपाणि भगवान् शिव को देख रहा हूँ।
टिप्पणी --अत्र दुष्यन्ते शिवस्य सम्भावनात् उत्प्रेक्षालङ्कारः। छन्दः — अनुष्टुप्।
ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः
पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद् भूयसा पूर्वकायम् ।
शष्पैरर्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा
पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति ॥ 7 ॥
अन्वय --अनुपतति स्यन्दने ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुः बद्धदृष्टिः, शरपतनभयात् भूयसा पश्चार्धेन पूर्वकायं प्रविष्टः, श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः अर्धावलीढैः शष्पैः कीर्णवर्त्मा, उदग्रप्लुतत्वात् वियति बहुतरं, उर्व्यां स्तोकं प्रयाति, पश्य।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --अस्मिञ्छ्लोके राजा दुष्यन्तः भयभीतस्य पलायमानस्य मृगस्य स्वाभाविकं गतिचेष्टितं वर्णयन् सूतं वक्ति—
संस्कृत व्याख्या --अनुपतति = पृष्ठतः आगच्छति, स्यन्दने = रथे, ग्रीवायाः भङ्गेन = कण्ठमोड़नेन, अभिरामम् = मनोहरं यथा तथा, मुहुः = पुनः पुनः, बद्धदृष्टिः = दत्तनेत्रः। शरपतनभयात् = बाणपाताशङ्कया, भूयसा = अधिकेन, पश्चार्धेन = पश्चाद्भागेन, पूर्वकायम् = अग्रशरीरम्, प्रविष्टः = प्रविष्ट इव स्थितः। श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः = परिश्रमेण विकसितमुखात् पतद्भिः, अर्धावलीढैः = अर्धचर्वितैः, शष्पैः = बालतृणैः, कीर्णवर्त्मा = व्याप्तमार्गः। उदग्रप्लुतत्वात् = उच्चप्लवनवत्त्वात्, वियति = गगने, बहुतरम् = अधिकम्, उर्व्याम् = पृथिव्याम्, स्तोकम् = अल्पम्, प्रयाति = गच्छतीति पश्य = अवलोकय।
हिन्दी व्याख्या --अनुपतति स्यन्दने = पीछे दौड़े आ रहे रथ पर, ग्रीवाभङ्गाभिरामम् = गर्दन को मोड़कर सुन्दरतापूर्वक, मुहुः = बार-बार, बद्धदृष्टिः = दृष्टि जमाए हुए, शरपतनभयात् = बाण लगने के भय से, भूयसा पश्चार्धेन = अपने अधिकांश पिछले शरीर से, पूर्वकायम् प्रविष्टः = मानो अगले शरीर में समाया हुआ, श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः = थकान से खुले मुख से गिरते हुए, अर्धावलीढैः शष्पैः = आधे चबाए घासों से, कीर्णवर्त्मा = मार्ग को भरता हुआ, उदग्रप्लुतत्वात् = ऊँची छलाँगों के कारण, वियति = आकाश में, बहुतरम् = अधिक, उर्व्याम् = पृथ्वी पर, स्तोकम् = बहुत कम, प्रयाति = चल रहा है, पश्य = देखो।
हिन्दी अर्थ --देखो, यह मृग पीछे दौड़े आ रहे रथ की ओर बार-बार गर्दन मोड़कर सुन्दर रूप से देखता है; बाण लगने के भय से अपने पिछले आधे शरीर को समेटकर मानो अगले आधे शरीर में घुसाए ले रहा है; दौड़ की थकान से खुले हुए मुख से गिरते हुए आधे चबाए घासों से जिसने मार्ग को भर दिया है, वह ऊँची-ऊँची छलाँगों के कारण आकाश में अधिक और पृथ्वी पर बहुत कम चल रहा है।
टिप्पणी --अत्र मृगस्य भयानकरसचेष्टानां यथार्थवर्णनात् स्वभावोक्तिरलङ्कारः, ‘प्रविष्ट इव’ इत्यत्र गम्योत्प्रेक्षा च। छन्दः — स्रग्धरा वृत्तम्।
मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्वकायाः
स्वेषामपि प्रसरतां रजसामलङ्घ्याः ।
निष्कम्पचामरशिखाश्च्युतकर्णभङ्गा
धावन्ति वर्त्मनि तरन्ति नु वाजिनस्ते ॥ 8 ॥
अन्वय --रश्मिषु मुक्तेषु निरायतपूर्वकायाः, प्रसरतां स्वेषां रजसाम् अपि अलङ्घ्याः, निष्कम्पचामरशिखाः, च्युतकर्णभङ्गाः ते वाजिनः वर्त्मनि धावन्ति नु तरन्ति।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --सूतः रथाश्वानां प्रग्रहं शिथिलीकृत्य तेषां वेगातिशयं वर्णयति—
संस्कृत व्याख्या --रश्मिषु = प्रग्रहेषु, मुक्तेषु = शिथिलीकृतेषु, निरायतपूर्वकायाः = नितराम् आयतः प्रसारितः पूर्वकायो येषां ते, प्रसरताम् = अग्रे धावताम्, स्वेषाम् = स्वखुरोत्थितानाम्, रजसाम् अपि = धूलीनामपि, अलङ्घ्याः = अग्रम्यमाणाः, निष्कम्पचामरशिखाः = वेगात् स्तब्धाः शिरश्चामराणां शिखा येषां ते, च्युतकर्णभङ्गाः = निश्चलीकृतश्रोत्राः, ते = तव, वाजिनः = अश्वाः, वर्त्मनि = मार्गे, धावन्ति = द्रुतं गच्छन्ति, नु = उत, तरन्ति = गगने प्लवन्ते।
हिन्दी व्याख्या --रश्मिषु मुक्तेषु = लगामों के ढीला छोड़ दिए जाने पर, निरायतपूर्वकायाः = शरीर के अग्रभाग को आगे खींचकर लम्बा किए हुए, प्रसरताम् = आगे उड़ती हुई, स्वेषाम् रजसाम् अपि = अपने ही खुरों से उठी धूलि से भी, अलङ्घ्याः = आगे रहने वाले (धूलि से न छुए जाने वाले), निष्कम्पचामरशिखाः = जिनके सिर के चँवरों के अग्रभाग हवा के वेग से निश्चल हो गए हैं, च्युतकर्णभङ्गाः = जिनके कानों का हिलना बन्द (सीधे खड़े) हो गया है, ते वाजिनः = आपके वे अश्व, वर्त्मनि = मार्ग पर, धावन्ति = दौड़ रहे हैं, नु = अथवा, तरन्ति = आकाश में तैर रहे हैं।
हिन्दी अर्थ --लगाम ढीली कर देने पर अपने शरीर के अग्रभाग को आगे की ओर फैलाकर दौड़ने वाले, अपने खुरों से उड़ी धूलि से भी आगे रहने वाले, सिर के चँवरों के निश्चल अग्रभाग तथा सीधे खड़े कानों वाले आपके ये अश्व मार्ग पर दौड़ रहे हैं अथवा आकाश में तैर रहे हैं!
टिप्पणी --अत्र ‘धावन्ति तरन्ति नु’ इत्यत्र सन्देहालङ्कारः, अश्वानां स्वाभाविकगतौ स्वभावोक्तिश्च। छन्दः — वसन्ततिलका (‘ज्ञेयं वसन्ततिलकं तभजा जगौ गः’)।
यदालोके सूक्ष्मं व्रजति सहसा तद्विपुलतां
यदद्धे विच्छिन्नं भवति कृतसन्धानमिव तत् ।
प्रकृत्या यद्वक्रं तदपि समरेखं नयनयो-
र्न मे दूरे किञ्चित् क्षणमपि न पार्श्वे रथजवात् ॥ 9 ॥
अन्वय --रथजवात् यत् आलोके सूक्ष्मं तत् सहसा विपुलतां व्रजति, यत् अद्धा विच्छिन्नं तत् कृतसन्धानमिव भवति, यत् प्रकृत्या वक्रं तदपि नयनयोः समरेखं भवति, मे क्षणमपि किञ्चित् न दूरे न पार्श्वे (तिष्ठति)।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --रथातिवेगात् दृश्यमानानां वस्तूनां विपरीतप्रतीतिं वर्णयन् राजा दुष्यन्तः सूतं वक्ति—
संस्कृत व्याख्या --रथजवात् = स्यन्दनस्य वेगातिशयात्, यत् = यद्वस्तु, आलोके = दूरदर्शने, सूक्ष्मम् = लघु प्रतीयते, तत् = तदेव वस्तु, सहसा = तत्क्षणमेव, विपुलताम् = स्थूलताम्, व्रजति = प्राप्नोति। यत् = यद्वस्तु, अद्धा = वस्तुतः मध्ये, विच्छिन्नम् = भिन्नम्, तत् = तद्वस्तु, कृतसन्धानमिव = योजितमिव दृश्यते। यत् = यद्वस्तु, प्रकृत्या = स्वभावेन, वक्रम् = कुटिलम्, तदपि = तदपि वस्तु, नयनयोः = मम नेत्रयोः, समरेखम् = ऋजुरेखाकारम् भवति। रथातिवेगात् मे = मम, किञ्चिदपि = किमपि वस्तु, क्षणमपि = क्षणमात्रमपि, न दूरे = न दूरं तिष्ठति, न पार्श्वे = न वा सन्निकटे वर्तते।
हिन्दी व्याख्या --रथजवात् = रथ के तीव्र वेग के कारण, यत् = जो वस्तु, आलोके = दूर दृष्टि में, सूक्ष्मम् = छोटी दिखती है, तत् = वह, सहसा = एकाएक, विपुलताम् व्रजति = बड़ी दिखने लगती है, यत् = जो वस्तु, अद्धा = वास्तव में, विच्छिन्नम् = बीच से अलग है, तत् = वह, कृतसन्धानम् इव = जुड़ी हुई सी, भवति = प्रतीत होती है, यत् = जो वस्तु, प्रकृत्या = स्वभाव से, वक्रम् = टेढ़ी है, तत् अपि = वह भी, नयनयोः = आँखों के सामने, समरेखम् = सीधी रेखा जैसी लगती है; मे = मुझसे, किञ्चित् = कोई भी वस्तु, क्षणम् अपि = क्षण भर भी, न दूरे = न दूर रहती है, न पार्श्वे = और न पास में।
हिन्दी अर्थ --रथ के तीव्र वेग के कारण जो वस्तु पहले दूर से छोटी दिखाई देती है, वह तुरन्त बड़ी दिखने लगती है; जो वास्तव में बीच से अलग-अलग है, वह जुड़ी हुई सी प्रतीत होती है; जो स्वभाव से टेढ़ी है, वह भी आँखों के सामने सीधी रेखा जैसी लगती है। रथ के वेग के कारण कोई भी वस्तु क्षण भर के लिए भी न तो मुझसे दूर रह पाती है और न पास ही टिकती है।
टिप्पणी --अत्र ‘कृतसन्धानमिव’ इत्यत्र उत्प्रेक्षालङ्कारः, रथातिवेगात् पदार्थप्रतीतेः यथार्थवर्णने स्वभावोक्तिश्च। छन्दः — शिखरिणी (‘रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी’)।
न खलु न खलु बाणः सन्निपात्योऽयमस्मिन्
मृदुनि मृगशरीरे तूलराशाविवाग्निः ।
क्व बत हरिणकानां जीवितं चातिलोलं
क्व च निशितनिपाता वज्रसाराः शरास्ते ॥ 10 ॥
अन्वय --तूलराशौ अग्निः इव, अस्मिन् मृदुनि मृगशरीरे अयम् बाणः न खलु न खलु सन्निपात्यः। बत ! हरिणकानां च अतिलोलं जीवितं क्व, क्व च ते निशितनिपाताः वज्रसाराः शराः !
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --आश्रममृगं हन्तुमुद्यतं राजानं दुष्यन्तं निवारयन् वैखानसः (तपस्वी) सविनयं वक्ति—
संस्कृत व्याख्या --तूलराशौ = कार्पाससमूहे, अग्निः इव = पावक इव, अस्मिन् = एतस्मिन्, मृदुनि = कोमले, मृगशरीरे = हरिणस्य देहे, अयम् बाणः = एष शरः, न खलु न खलु = नैव नैव, सन्निपात्यः = प्रहर्तव्यः। बत = खेदे, हरिणकानाम् = मृगशावकानाम्, अतिलोलम् = अत्यन्तचञ्चलं क्षणभङ्गुरं, जीवितम् = जीवनं क्व, च = तथा, निशितनिपाताः = तीक्ष्णसम्प्रहाराः, वज्रसाराः = कुलिशकठोराः, ते शराः = तव बाणाः क्व।
हिन्दी व्याख्या --तूलराशौ = रुई (कपास) के ढेर पर, अग्निः इव = आग के समान, अस्मिन् = इस, मृदुनि = अत्यन्त कोमल, मृगशरीरे = हिरण के शरीर पर, अयम् बाणः = यह बाण, न खलु न खलु = बिल्कुल नहीं, कभी भी नहीं, सन्निपात्यः = प्रहार करना (चलाना) चाहिए। बत = बड़े खेद की बात है कि, हरिणकानाम् = इन मृगशावकों का, अतिलोलम् = अत्यन्त चञ्चल/क्षणभंगुर, जीवितम् = जीवन, क्व = कहाँ, च = और, ते = आपके, निशितनिपाताः = तीक्ष्ण प्रहार करने वाले, वज्रसाराः = वज्र के समान कठोर, शराः = बाण, क्व = कहाँ!
हिन्दी अर्थ --रुई के ढेर पर अग्नि के समान इस कोमल मृग के शरीर पर यह बाण कदापि नहीं चलाना चाहिए! कहाँ तो इन मृगशावकों का अत्यन्त चञ्चल एवं कोमल जीवन और कहाँ आपके वज्र के समान कठोर तथा तीक्ष्ण प्रहार करने वाले बाण!
टिप्पणी --अत्र ‘तूलराशाविवाग्निः’ इत्यत्र उपमा, ‘क्व... क्व...’ इत्यनयोः अत्यन्तवैषम्यप्रतिपादनात् विषमालङ्कारः, उत्तरार्धेन पूर्वार्धसमर्थनादर्थान्तरन्यासश्च। छन्दः — मालिनी (‘ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः’)।
तदाशु कृतसन्धानं प्रतिसंहर सायकम् ।
आर्तत्राणाय वः शस्त्रं न प्रहर्तुमनागसि ॥ 11 ॥
अन्वय --तत् कृतसन्धानम् सायकम् आशु प्रतिसंहर, वः शस्त्रं आर्तत्राणाय (भवति), अनागसि प्रहर्तुम् न।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --आश्रममृगं हन्तुमुद्यतं राजानं दुष्यन्तं निवारयन् वैखानसः वक्ति यत् भवतां शस्त्राणि दीनरक्षणाय सन्ति न तु निरपराधानां वधाय—
संस्कृत व्याख्या --तत् = यस्मात्कारणाद् अयमाश्रममृगो वर्तते, तस्मात् कृतसन्धानम् = कार्मुकारोपितम्, सायकम् = बाणम्, आशु = शीघ्रमेव, प्रतिसंहर = निवारय। वः = युष्माकं पुरुवंशीयानाम्, शस्त्रम् = आयुधम्, आर्तत्राणाय = पीडितानां शरणागतानां च रक्षणाय भवति, अनागसि = निरपराधे जीवे, प्रहर्तुम् = प्रहारं कर्तुम्, न = नैव भवति।
हिन्दी व्याख्या --तत् = इसलिए, कृतसन्धानम् = धनुष पर चढ़ाए हुए, सायकम् = बाण को, आशु = शीघ्र ही, प्रतिसंहर = वापस उतार (रोक) लीजिए; वः = आप (पौरव राजाओं) का, शस्त्रम् = अस्त्र-शस्त्र, आर्तत्राणाय = पीड़ितों (दुखियों) की रक्षा के लिए होता है, अनागसि = निरपराध जीवों पर, प्रहर्तुम् = प्रहार करने के लिए, न = नहीं।
हिन्दी अर्थ --अतएव धनुष पर चढ़ाए हुए बाण को आप शीघ्र ही उतार लें। आपका शस्त्र तो शरणागत व पीड़ित जीवों की रक्षा के लिए होता है, निरपराध जीवों पर प्रहार करने के लिए नहीं।
टिप्पणी --अत्र सामान्येन विशेषसमर्थनादर्थान्तरन्यासालङ्कारः। छन्दः — अनुष्टुप्।
जन्म यस्य पुरोर्वंशे युक्तरूपमिदं तव ।
पुत्रमेवं गुणोपेतं चक्रवर्तिनमाप्नुहि ॥ 12 ॥
अन्वय --यस्य पुरोः वंशे जन्म, (तस्य) तव इदं युक्तरूपम्, एवंगुणोपेतम् चक्रवर्तिनम् पुत्रम् आप्नुहि।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --राज्ञा बाणे प्रतिसंहृते सति सन्तुष्टाः तपस्विनः दुष्यन्ताय चक्रवर्तिपुत्रप्राप्तेः आशीर्वचनं प्रयच्छन्ति—
संस्कृत व्याख्या --यस्य = भवतः, पुरोः वंशे = पुरुनाम्नः राज्ञः कुले, जन्म = उत्पत्तिः वर्तते, तव = राज्ञो दुष्यन्तस्य, इदम् = शरणागतरक्षणरूपं कर्म, युक्तरूपम् = सर्वथा समुचितमेव। अतः त्वम् एवंगुणोपेतम् = स्वसदृशैः दया-दाक्षिण्यादिगुणैः युक्तम्, चक्रवर्तिनम् = सम्राजम्, पुत्रम् = आत्मजम्, आप्नुहि = प्राप्नुहि।
हिन्दी व्याख्या --यस्य = जिस आपका, पुरोः वंशे = महाराज पुरु के वंश में, जन्म = जन्म हुआ है, तव = उस आपके लिए, इदम् = यह (दयालुतापूर्ण आचरण), युक्तरूपम् = सर्वथा उचित ही है; (अतः आप) एवंगुणोपेतम् = अपने ही समान सद्गुणों से युक्त, चक्रवर्तिनम् = चक्रवर्ती सम्राट्, पुत्रम् = पुत्र को, आप्नुहि = प्राप्त करें।
हिन्दी अर्थ --पुरुवंश में उत्पन्न हुए आप जैसे राजा के लिए शरणागत की रक्षा करना सर्वथा उचित ही है। आप अपने ही समान श्रेष्ठ गुणों से सम्पन्न चक्रवर्ती पुत्र को प्राप्त करें।
टिप्पणी --अत्र युक्तरूपत्वे पुरुवंशजननस्य हेतुत्वात् काव्यलिङ्गालङ्कारः, आशीर्नामकं नाट्याङ्गमपि। छन्दः — अनुष्टुप्।
धर्म्यास्तपोधनानां प्रतिहतविघ्नाः क्रियाः समवलोक्य ।
ज्ञास्यसि कियद्भुजो मे रक्षति मौर्वीकिणाङ्क इति ॥ 13 ॥
अन्वय --तपोधनानां प्रतिहतविघ्नाः धर्म्याः क्रियाः समवलोक्य, मे मौर्वीकिणाङ्कः भुजः कियत् रक्षति इति ज्ञास्यसि।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --वैखानसेन आश्रमगमनाय प्रार्थितः राजा दुष्यन्तः तपोवनदर्शनस्य लाभं वर्णयन् सूतं प्रति वक्ति—
संस्कृत व्याख्या --तपोधनानाम् = मुनिजनानाम्, प्रतिहतविघ्नाः = दूरीकृतान्तरायाः, धर्म्याः = धर्मसम्बन्धिनीः, क्रियाः = यागादिक्रियाः, समवलोक्य = दृष्ट्वा, मे = मम दुष्यन्तस्य, मौर्व्याः = धनुर्ज्यायाः, किणेन = आघातचिह्नेन, अङ्कितः = चिह्नितः, भुजः = बाहुः, कियत् = कियतीं मात्राम्, रक्षति = पालनं करोति, इति ज्ञास्यसि = एतत् त्वमपि अवगमिष्यसि।
हिन्दी व्याख्या --तपोधनानाम् = तपस्वियों की, प्रतिहतविघ्नाः = विघ्न-बाधाओं से रहित हुई, धर्म्याः क्रियाः = धार्मिक क्रियाओं (यज्ञ आदि) को, समवलोक्य = देखकर, (आप) ज्ञास्यसि = यह जान सकेंगे कि, मे = मेरी, मौर्वीकिणाङ्कः = धनुष की डोरी (प्रत्यञ्चा) की रगड़ के चिह्न वाली, भुजः = भुजा, कियत् रक्षति इति = कितनी रक्षा करती है।
हिन्दी अर्थ --तपस्वियों की निर्विघ्न सम्पन्न होने वाली धार्मिक क्रियाओं को देखकर आप जान सकेंगे कि धनुष की प्रत्यञ्चा की रगड़ के चिह्न से युक्त मेरी यह भुजा प्रजा एवं ऋषियों की कितनी रक्षा करती है।
टिप्पणी --अत्र भुजविशेषणस्य साभिप्रायत्वात् परिकरालङ्कारः। छन्दः — आर्या जातिः।
नीवाराः शुककोटरगर्भमुखभ्रष्टास्तरूणामधः
प्रस्निग्धाः क्वचिदिङ्गुदीफलभिदः सूच्यन्त एवोपलाः ।
विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्दं सहन्ते मृगा-
स्तोयाधारपथाश्च वल्कलशिखानिष्यन्दरेखाङ्किताः ॥ 14 ॥
अन्वय --तरूणाम् अधः शुककोटरगर्भमुखभ्रष्टाः नीवाराः (दृश्यन्ते), क्वचित् इङ्गुदीफलभिदः प्रस्निग्धाः उपलाः एव सूच्यन्ते, विश्वासोपगमात् अभिन्नगतयः मृगाः शब्दं सहन्ते, तोयाधारपथाः च वल्कलशिखानिष्यन्दरेखाङ्किताः (सन्ति)।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --तपोवनपरिसरं प्राप्य राजा दुष्यन्तः तपोवनज्ञापकानि विविधचिह्नानि सूतं प्रति दर्शयति—
संस्कृत व्याख्या --तरूणाम् अधः = वृक्षाणाम् अधोभागे, शुककोटरगर्भमुखभ्रष्टाः = शुकशावकानां मुखात् पतिताः, नीवाराः = मुनिधान्यानि सन्ति। क्वचित् = कुत्रचित्, इङ्गुदीफलभिदः = इङ्गुदीफलानां चूर्णनकर्तारः, प्रस्निग्धाः = तैलचिक्कणाः, उपलाः = पाषाणखण्डाः, तपोवनं सूच्यन्ते। विश्वासोपगमात् = अभयप्राप्त्या, अभिन्नगतयः = अविकृतगतयः, मृगाः = हरिणाः, रथस्य शब्दम् = ध्वनिं, सहन्ते = शृण्वन्ति। तोयाधारपथाः च = जलाशयानां मार्गाश्च, वल्कलशिखानिष्यन्दरेखाङ्किताः = मुनिवस्त्राणाम् अग्रात् स्रवज्जलरेखाभिः चिह्निताः सन्ति।
हिन्दी व्याख्या --तरूणाम् अधः = पेड़ों के नीचे, शुककोटरगर्भमुखभ्रष्टाः = तोतों के घोंसलों में बैठे बच्चों के मुख से गिरे हुए, नीवाराः = नीवार (सावाँ) के दाने पड़े हैं; क्वचित् = कहीं-कहीं, इङ्गुदीफलभिदः = इंगुदी के फलों को फोड़ने वाले, प्रस्निग्धाः = तेल से चिकने, उपलाः = पत्थर ही (तपोवन को), सूच्यन्ते = सूचित कर रहे हैं; मृगाः = मृग, विश्वासोपगमात् = भय न होने के कारण, अभिन्नगतयः = स्वाभाविक गति से चलते हुए, शब्दम् सहन्ते = रथ की आवाज को सुन रहे हैं; च = और, तोयाधारपथाः = जलाशयों के मार्ग, वल्कलशिखानिष्यन्दरेखाङ्किताः = वल्कल-वस्त्रों के छोर से टपकने वाले जल की बूँदों की रेखाओं से चिह्नित हैं।
हिन्दी अर्थ --वृक्षों के नीचे घोंसलों में स्थित तोते के बच्चों के मुख से गिरे नीवार के दाने पड़े हैं; कहीं-कहीं इंगुदी के फलों को फोड़ने वाले चिकने पत्थर तपोवन की सूचना दे रहे हैं; निर्भय होने के कारण मृग अपनी स्वाभाविक गति को बदले बिना ही रथ की ध्वनि सुन रहे हैं तथा जलाशयों के मार्ग वल्कलों के अग्रभाग से टपकते हुए जल की रेखाओं से चिह्नित हैं।
टिप्पणी --अत्र तपोवनसम्बन्धिपदार्थानां स्वाभाविकवर्णनात् स्वभावोक्तिः, काव्यलिङ्गश्चालङ्कारः। छन्दः — शार्दूलविक्रीडितम्।
कुल्याम्भोभिः पवनचपलैः शाखिनो धौतमूलाः
भिन्नो रागः किसलयरुचामाज्यधूमोद्गमेन ।
एते चार्वागुपवनभुवि च्छिन्नदर्भाङ्कुरायां
नष्टाशङ्का हरिणशिशवो मन्दमन्दं चरन्ति ॥ 15 ॥
अन्वय --पवनचपलैः कुल्याम्भोभिः शाखिनः धौतमूलाः, आज्यधूमोद्गमेन किसलयरुचाम् रागः भिन्नः, च एते नष्टाशङ्काः हरिणशिशवः छिन्नदर्भाङ्कुरायाम् उपवनभुवि अर्वाक् मन्दमन्दं चरन्ति।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --राजा दुष्यन्तः तपोवनस्य शान्तं वातावरणं सूक्ष्मनिरीक्षणपूर्वकं वर्णयन् वक्ति—
संस्कृत व्याख्या --पवनचपलैः = वायुना तरङ्गितैः, कुल्याम्भोभिः = जलप्रणालिकानां जलैः, शाखिनः = वृक्षाणाम्, धौतमूलाः = प्रक्षालिताङ्घ्रयः सन्ति। आज्यधूमोद्गमेन = हविर्धूमसम्पर्केण, किसलयरुचाम् = पल्लवप्रभाणाम्, रागः = लौहित्यम्, भिन्नः = श्यामवर्णयुक्तः जातः। च = अपि च, एते = दृश्यमानाः, नष्टाशङ्काः = भयरहिताः, हरिणशिशवः = मृगशावकाः, छिन्नदर्भाङ्कुरायाम् = लूनकुशाङ्कुरायाम्, उपवनभुवि = वाटिकाभूमौ, अर्वाक् = पुरतः, मन्दमन्दम् = शनैः शनैः, चरन्ति = तृणं भक्षयन्ति।
हिन्दी व्याख्या --पवनचपलैः = वायु से चञ्चल (लहरदार), कुल्याम्भोभिः = क्यारियों/नहरों के जल से, शाखिनः = वृक्षों की, धौतमूलाः = जड़ें धुली हुई हैं; आज्यधूमोद्गमेन = हवन के घी के धुएँ से, किसलयरुचाम् = नवीन कोमल पत्तों की, रागः = लाली (रंग), भिन्नः = बदल-सी गई है; च = और, एते = ये, नष्टाशङ्काः = भयरहित, हरिणशिशवः = हिरण के बच्चे, अर्वाक् = सामने ही, छिन्नदर्भाङ्कुरायाम् = कटे हुए कुशों के अंकुरों वाली, उपवनभुवि = आश्रम की भूमि पर, मन्दमन्दम् चरन्ति = धीरे-धीरे चर रहे हैं।
हिन्दी अर्थ --वायु के झोंकों से चञ्चल क्यारियों के जल से वृक्षों की जड़ें धुल रही हैं; यज्ञ के घृतमयी धुएँ के लगने से नवीन पल्लवों की स्वाभाविक लालिमा बदल-सी गई है तथा भय से रहित ये मृगशावक सामने ही कटे हुए कुशों के अंकुरों वाली वाटिका की भूमि पर धीरे-धीरे चर रहे हैं।
टिप्पणी --अत्र तपोवनप्रकृतेः यथार्थवर्णनात् स्वभावोक्तिरलङ्कारः। छन्दः — मन्दाक्रान्ता (‘मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्भौ नतौ ताद्गुरू चेत्’)।
शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुः कुतः फलमिहास्य ।
अथवा भवितव्यानां द्वाराणि भवन्ति सर्वत्र ॥ 16 ॥
अन्वय --इदम् आश्रमपदम् शान्तम्, बाहुः च स्फुरति, इह अस्य फलम् कुतः? अथवा भवितव्यानां द्वाराणि सर्वत्र भवन्ति।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --आश्रमं प्रविशन् राजा दुष्यन्तः दक्षिणबाहुस्फुरणरूपं शुभावहं शकुनं विभाव्य मनसि विचारयति—
संस्कृत व्याख्या --इदम् आश्रमपदम् = एतत् तपोवनम्, शान्तम् = प्रशान्तवातावरणयुक्तम्, बाहुः च = दक्षिणबाहुश्च, स्फुरति = स्पन्दते (सुन्दरीलाभं सूचयति), इह = अस्मिन् विरक्तस्थाने, अस्य = बाहुस्फुरणस्य, फलम् कुतः = लाभः कथं सम्भवति? अथवा = पक्षान्तरे, भवितव्यानाम् = अवश्यम्भाविनामर्थानाम्, द्वाराणि = उपायाः, सर्वत्र = सर्वस्मिन् स्थाने, भवन्ति = सम्भवन्ति।
हिन्दी व्याख्या --इदम् आश्रमपदम् = यह तपोवन, शान्तम् = सर्वथा शान्त (राग-द्वेष रहित) है, च = और (यहाँ), बाहुः स्फुरति = मेरी दाहिनी भुजा फड़क रही है; इह = यहाँ, अस्य फलम् कुतः = इस (स्त्री-प्राप्ति रूप) शकुन का फल कहाँ से सम्भव है? अथवा = अथवा, भवितव्यानाम् = अवश्य होने वाली (होनहार) घटनाओं के लिए, द्वाराणि = मार्ग/अवसर, सर्वत्र भवन्ति = सब जगह खुल जाते हैं।
हिन्दी अर्थ --यह आश्रम तो सर्वथा शान्त स्थान है, किन्तु मेरी दाहिनी भुजा फड़क रही है; यहाँ इस शुभ शकुन (स्त्री-लाभ) का फल कैसे सम्भव हो सकता है? अथवा होनहार घटनाओं के द्वार तो सर्वत्र ही खुले रहते हैं।
टिप्पणी --अत्र उत्तरार्धेन पूर्वार्धस्य सामान्यसमर्थनात् अर्थान्तरन्यासालङ्कारः। छन्दः — आर्या जातिः।
शुद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य ।
दूरीकृताः खलु गुणैरुद्यानलता वनलताभिः ॥ 17 ॥
अन्वय --यदि आश्रमवासिनः जनस्य इदं शुद्धान्तदुर्लभं वपुः (अस्ति, तर्हि) वनलताभिः उद्यानलताः गुणैः खलु दूरीकृताः।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --शकुन्तलायाः अनुपमं दिव्यं सौन्दर्यं विलोक्य विस्मितः राजा दुष्यन्तः स्वगतं विचारयति—
संस्कृत व्याख्या --यदि = चेत्, आश्रमवासिनः जनस्य = तपोवननिवासिनः मुनिकन्याजनस्य, इदम् = प्रत्यक्षं दृश्यमानम्, शुद्धान्तदुर्लभम् = राजान्तःपुरेष्वपि अप्राप्यम्, वपुः = सुन्दरं शरीरं वर्तते, तर्हि वनलताभिः = अरण्यवल्लरीभिः, उद्यानलताः = राजोपवनस्थिताः लताः, गुणैः = सौन्दर्यादिसहजगुणैः, खलु = निश्चयेन, दूरीकृताः = तिरस्कृताः।
हिन्दी व्याख्या --यदि = यदि, आश्रमवासिनः जनस्य = तपोवन में रहने वाले मुनिजन का, इदम् = यह, वपुः = शरीर (सौन्दर्य), शुद्धान्तदुर्लभम् = राजमहलों के अन्तःपुर में भी दुर्लभ है (तो), खलु = निश्चय ही, वनलताभिः = वन की प्राकृतिक लताओं ने, गुणैः = अपने गुणों (सौन्दर्य) से, उद्यानलताः = उद्यान की कृत्रिम लताओं को, दूरीकृताः = तिरस्कृत (परास्त) कर दिया है।
हिन्दी अर्थ --यदि आश्रमवासी जनों का ऐसा सौन्दर्य है जो राजमहलों के अन्तःपुर में भी दुर्लभ है, तो निश्चय ही वन की लताओं ने अपने स्वाभाविक सौन्दर्य-गुणों से राजोपवन की लताओं को तिरस्कृत कर दिया है।
टिप्पणी --अत्र उपमान-उपमेययोः बिम्ब-प्रतिबिम्बभावेन निदर्शनालङ्कारः। छन्दः — आर्या जातिः।
इदं किलाव्याजमनोहरं वपुस्तपःक्षमं साधयितुं य इच्छति ।
ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया शमीलतां छेत्तुमृषिर्व्यवस्यति ॥ 18 ॥
अन्वय --यः ऋषिः इदम् अव्याजमनोहरम् वपुः तपःक्षमं साधयितुम् इच्छति, सः ध्रुवं नीलोत्पलपत्रधारया शमीलतां छेत्तुम् व्यवस्यति।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --सुकुमारदेहायाः शकुन्तलायाः वृक्षसेचनकर्म दृष्ट्वा राजा महर्षेः कण्वस्य व्यवहारम् असङ्गतं मन्यते—
संस्कृत व्याख्या --यः ऋषिः = यः कण्वमुनिः, अव्याजमनोहरम् = अकृत्रिमसुन्दरम्, इदम् वपुः = अस्याः शकुन्तलायाः सुकोमलं शरीरम्, तपःक्षमम् = तपसः योग्यं, साधयितुम् = कर्तुम्, इच्छति = वाञ्छति; सः = स मुनिः, ध्रुवम् = निश्चयेन, नीलोत्पलपत्रधारया = नीलकमलदलस्य तीक्ष्णभागेन, शमीलताम् = कठिनामग्निशमीवल्लरीम्, छेत्तुम् = खण्डयितुम्, व्यवस्यति = यत्नं करोति।
हिन्दी व्याख्या --यः ऋषिः = जो महर्षि (कण्व), अव्याजमनोहरम् = स्वाभाविक रूप से अत्यन्त सुकोमल एवं सुन्दर, इदम् वपुः = इस शरीर को, तपःक्षमम् = तपस्या (कठोर परिश्रम) के योग्य, साधयितुम् इच्छति = बनाना चाहते हैं, सः = वे, ध्रुवम् = निश्चय ही, नीलोत्पलपत्रधारया = नीलकमल की पंखुड़ी की धार से, शमीलताम् = कठोर शमी-लता को, छेत्तुम् = काटने का, व्यवस्यति = प्रयास कर रहे हैं।
हिन्दी अर्थ --जो महर्षि कण्व इस स्वाभाविक रूप से सुकुमार एवं मनोहर शरीर को तपस्या के योग्य बनाना चाहते हैं, वे ऋषि निश्चय ही नीलकमल की पंखुड़ी की धार से कठोर शमीलता को काटने का असम्भव प्रयास कर रहे हैं।
टिप्पणी --अत्र असम्भवद्वस्तुसम्बन्धात् निदर्शनालङ्कारः, 'ध्रुवम्' इत्यनेन उत्प्रेक्षा, विषमालङ्कारश्च। छन्दः — वंशस्थविलम् (‘जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ’)।
इदमुपहितसूक्ष्मग्रन्थिना स्कन्धदेशे
स्तनयुगपरिणाहाच्छादिना वल्कलेन ।
वपुरभिनवमस्याः पुष्यति स्वां न शोभां
कुसुममिव पिनद्धं पाण्डुपत्रोदरेण ॥ 19 ॥
अन्वय --स्कन्धदेशे उपहितसूक्ष्मग्रन्थिना स्तनयुगपरिणाहाच्छादिना वल्कलेन अस्याः इदम् अभिनवं वपुः, पाण्डुपत्रोदरेण पिनद्धं कुसुममिव, स्वां शोभां न पुष्यति।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --शकुन्तलायाः शरीरे अनुपयुक्तं कठोरं वल्कलवस्त्रं दृष्ट्वा राजा दुष्यन्तः तस्याः सौन्दर्यावरोधं वर्णयति—
संस्कृत व्याख्या --स्कन्धदेशे = अंसभागे, उपहितसूक्ष्मग्रन्थिना = रचिताल्पग्रन्थिना, स्तनयुगपरिणाहाच्छादिना = कुचद्वयविस्तारं छादयता, वल्कलेन = वृक्षत्वचा, अस्याः = शकुन्तलायाः, इदम् अभिनवम् वपुः = एतत् नवयौवनयुक्तं शरीरम्, पाण्डुपत्रोदरेण = शुष्कपीतपर्णमध्ये, पिनद्धम् = आच्छादितम्, कुसुममिव = पुष्पमिव, स्वाम् शोभाम् = स्वकीयां कान्तिम्, न पुष्यति = पूर्णतया न प्रकटयति।
हिन्दी व्याख्या --स्कन्धदेशे = कन्धे पर, उपहितसूक्ष्मग्रन्थिना = बाँधी गई छोटी गाँठ वाले, स्तनयुगपरिणाहाच्छादिना = दोनों स्तनों के विस्तार को ढकने वाले, वल्कलेन = वल्कल-वस्त्र द्वारा, अस्याः = इस शकुन्तला का, इदम् अभिनवम् वपुः = यह नवीन यौवन-सम्पन्न शरीर, पाण्डुपत्रोदरेण = पीले सूखे पत्ते के भीतर, पिनद्धम् = बँधे हुए, कुसुमम् इव = फूल के समान, स्वाम् शोभाम् = अपनी स्वाभाविक शोभा को, न पुष्यति = पूर्णतः प्रकट नहीं कर पा रहा है।
हिन्दी अर्थ --कन्धे पर बँधी छोटी गाँठ वाले तथा वक्षःस्थल के विस्तार को ढकने वाले वल्कल-वस्त्र के कारण इस शकुन्तला का यह नवयौवन-सम्पन्न शरीर अपनी पूर्ण शोभा को उसी प्रकार प्रकट नहीं कर पा रहा है, जैसे पीले सूखे पत्ते के भीतर बँधा हुआ पुष्प अपनी शोभा को नहीं पा पाता।
टिप्पणी --अत्र श्रौती पूर्णोपमालङ्कारः। छन्दः — मालिनी वृत्तम् (‘ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः’)।
सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं
मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति ।
इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी
किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥ 20 ॥
अन्वय --शैवलेन अनुविद्धम् अपि सरसिजं रम्यम्, मलिनम् अपि लक्ष्म हिमांशोः लक्ष्मीं तनोति, इयं तन्वी वल्कलेन अपि अधिकमनोज्ञा (दृश्यते), हि मधुराणाम् आकृतीनाम् किमिव मण्डनं न (भवति)?
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --राजा दुष्यन्तः शकुन्तलायाः वल्कलधारणेऽपि अनुपमं सहजसौन्दर्यं प्रशंसन् वक्ति—
संस्कृत व्याख्या --शैवलेन = जलनील्या, अनुविद्धम् अपि = संसक्तमपि, सरसिजम् = कमलम्, रम्यम् = सुन्दरं भवति। मलिनम् अपि = कृष्णवर्णमपि, लक्ष्म = कलङ्कः, हिमांशोः = चन्द्रमसः, लक्ष्मीम् = शोभाम्, तनोति = वर्धयति। इयम् तन्वी = कृशाङ्गी शकुन्तला, वल्कलेन अपि = मुनिवस्त्रेणापि, अधिकमनोज्ञा = अतीव सुन्दरी वर्तते। हि = यतः, मधुराणाम् आकृतीनाम् = सुन्दराकाराणां वस्तूनाम्, किम् इव = किं वस्तु, मण्डनम् न = अलङ्कारो न भवति? सर्वमेव अलङ्काराय कल्पते।
हिन्दी व्याख्या --शैवलेन अनुविद्धम् अपि = काई से घिरा होने पर भी, सरसिजम् = कमल, रम्यम् = सुन्दर ही लगता है; मलिनम् अपि = काला होने पर भी, लक्ष्म = धब्बा (कलंक), हिमांशोः = चन्द्रमा की, लक्ष्मीम् तनोति = शोभा को बढ़ाता है; इयम् तन्वी = यह सुकुमारी शकुन्तला, वल्कलेन अपि = वल्कल-वस्त्र से भी, अधिकमनोज्ञा = और अधिक सुन्दरी लग रही है; हि = क्योंकि, मधुराणाम् आकृतीनाम् = सुन्दर आकृतियों के लिए, किम् इव = कौन-सी वस्तु, मण्डनम् न = आभूषण नहीं बन जाती (अर्थात् सब कुछ आभूषण ही बन जाता है)।
हिन्दी अर्थ --काई से घिरा हुआ भी कमल सुन्दर लगता है, काला होने पर भी कलंक चन्द्रमा की शोभा को बढ़ाता है; यह सुकुमारी शकुन्तला वल्कल-वस्त्र में भी और अधिक मनोहर लग रही है; क्योंकि स्वाभाविक रूप से सुन्दर आकृतियों के लिए कौन-सी वस्तु आभूषण नहीं बन जाती?
टिप्पणी --अत्र पूर्वार्धद्वये प्रतिवस्तूपमा, उत्तरार्धे अर्थान्तरन्यासश्च। छन्दः — मालिनी वृत्तम्।
कठिनमपि मृगाक्ष्या वल्कलं कान्तरूपं
मनसि रुचिभङ्गं स्वल्पमप्यादधाति ।
विकचसरसिजायाः स्तोकनिर्मुक्तकण्ठं
निजमिव कमलिन्याः कर्कशं वृन्तजालम् ॥ 21 ॥
अन्वय --मृगाक्ष्याः कठिनम् अपि कान्तरूपं वल्कलम्, विकचसरसिजायाः कमलिन्याः स्तोकनिर्मुक्तकण्ठं निजं कर्कशं वृन्तजालमिव, मनसि स्वल्पम् अपि रुचिभङ्गं न आदधाति।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --राजा दुष्यन्तः शकुन्तलायाः वल्कलवस्त्रमपि कमलिनीवृन्तेन सह तुलयन् तस्य सौन्दर्याधायकत्वं प्रतिपादयति—
संस्कृत व्याख्या --मृगाक्ष्याः = हरिणनयनायाः शकुन्तलायाः, कठिनम् अपि = रूक्षमपि, कान्तरूपम् = मनोज्ञं, वल्कलम् = मुनिवस्त्रम्, विकचसरसिजायाः = प्रफुल्लकमलविशिष्टायाः, कमलिन्याः = पद्मलतायाः, स्तोकनिर्मुक्तकण्ठम् = जलाद् बहिर्निर्गतकण्ठदेशं, निजम् = आत्मीयं, कर्कशम् = कण्टकितं, वृन्तजालमिव = नालसमूहमिव, प्रेक्षकस्य मनसि = चित्ते, स्वल्पम् अपि = मनागपि, रुचिभङ्गम् = अरुचिम्, न आदधाति = न जनयति।
हिन्दी व्याख्या --मृगाक्ष्याः = इस मृगनयनी शकुन्तला का, कठिनम् अपि = कठोर होने पर भी, कान्तरूपम् वल्कलम् = सुन्दर प्रतीत होने वाला वल्कल-वस्त्र, मनसि = मन में, स्वल्पम् अपि = तनिक भी, रुचिभङ्गम् = अरुचि (विराग), न आदधाति = उत्पन्न नहीं करता; इव = जिस प्रकार, विकचसरसिजायाः = खिले हुए कमल वाली, कमलिन्याः = कमलिनी का, स्तोकनिर्मुक्तकण्ठम् = जल से कुछ ऊपर उठा हुआ, निजम् = अपना स्वाभाविक, कर्कशम् वृन्तजालम् = काँटेदार डंठलों का समूह (अरुचि उत्पन्न नहीं करता)।
हिन्दी अर्थ --इस मृगनयनी शकुन्तला का कठोर होने पर भी सुन्दर दिखने वाला वल्कल-वस्त्र मन में तनिक भी अरुचि उत्पन्न नहीं करता, जैसे खिले हुए कमल वाली कमलिनी का जल से कुछ ऊपर निकला हुआ अपना स्वाभाविक काँटेदार डंठल-समूह अरुचि उत्पन्न नहीं करता।
टिप्पणी --अत्र श्रौती उपमालङ्कारः। छन्दः — मालिनी वृत्तम्।
अधरः किसलयरागः कोमलविटपानुकारिणौ बाहू ।
कुसुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु सन्नद्धम् ॥ 22 ॥
अन्वय --अधरः किसलयरागः, बाहू कोमलविटपानुकारिणौ, अङ्गेषु कुसुममिव लोभनीयं यौवनं सन्नद्धम्।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --राजा दुष्यन्तः शकुन्तलायाः अङ्गोपाङ्गानां स्वाभाविकं नवयौवनसौन्दर्यं वृक्षोपमानेन वर्णयति—
संस्कृत व्याख्या --अस्याः अधरः = ओष्ठः, किसलयरागः = नवपल्लववत् रक्तवर्णः वर्तते; बाहू = भुजौ, कोमलविटपानुकारिणौ = सुकुमारशाखासदृशौ स्तः; तथा अङ्गेषु = अवयवेषु, कुसुममिव = पुष्पमिव, लोभनीयम् = नेत्राकर्षकम्, यौवनम् = तारुण्यम्, सन्नद्धम् = परिणतं व्याप्तं च वर्तते।
हिन्दी व्याख्या --अधरः = इसका निचला ओंठ, किसलयरागः = नवीन कोमल पल्लव के समान लाल है; बाहू = दोनों भुजाएँ, कोमलविटपानुकारिणौ = कोमल शाखाओं के सदृश हैं; (और) अङ्गेषु = समस्त अङ्गों में, कुसुमम् इव = खिले हुए पुष्प के समान, लोभनीयम् = अत्यन्त मनमोहक, यौवनम् = नवयौवन, सन्नद्धम् = विकसित होकर छाया हुआ है।
हिन्दी अर्थ --इसके अधरोष्ठ नवीन पल्लव के समान लाल हैं, दोनों भुजाएँ वृक्ष की कोमल शाखाओं के समान हैं तथा अङ्ग-प्रत्यङ्गों में पुष्प के समान अत्यन्त मनमोहक यौवन विकसित होकर छाया हुआ है।
टिप्पणी --अत्र रूपकोपमायोः संसृष्टिः। छन्दः — आर्या जातिः।
असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः ।
सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥ 23 ॥
अन्वय --इयम् असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा, यत् अस्याम् मे आर्यम् मनः अभिलाषि; हि सन्देहपदेषु वस्तुषु सताम् अन्तःकरणप्रवृत्तयः प्रमाणम्।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --शकुन्तलायाः प्रति स्वकीयम् अनुरागं विचार्य राजा दुष्यन्तः तस्याः क्षत्रियविवाहयोग्यत्वं निश्चिनोति—
संस्कृत व्याख्या --इयम् = शकुन्तला, असंशयम् = निःसन्देहम्, क्षत्रपरिग्रहक्षमा = क्षत्रियेण विवाहयोग्या वर्तते। यत् = यस्मात् कारणात्, अस्याम् = एतस्यां शकुन्तलायाम्, मे = मम दुष्यन्तस्य, आर्यम् = सदाचारयुक्तं शुद्धं, मनः = चित्तम्, अभिलाषि = अनुरागवद् जातमस्ति। हि = यतः, सन्देहपदेषु = संशययुक्तेषु, वस्तुषु = विषयेषु, सताम् = साधुपुरुषाणाम्, अन्तःकरणप्रवृत्तयः = हृदयस्य सात्त्विकप्रेरणाः एव, प्रमाणम् = यथार्थनिर्णायिकाः भवन्ति।
हिन्दी व्याख्या --इयम् = यह शकुन्तला, असंशयम् = निःसन्देह, क्षत्रपरिग्रहक्षमा = क्षत्रिय द्वारा विवाह करने योग्य है; यत् = क्योंकि, अस्याम् = इस पर, मे आर्यम् मनः = मेरा सदाचारी (पवित्र) मन, अभिलाषि = अभिलाषी (अनुरक्त) हुआ है; हि = क्योंकि, सन्देहपदेषु वस्तुषु = सन्देहयुक्त विषयों में, सताम् = सज्जन पुरुषों की, अन्तःकरणप्रवृत्तयः = अन्तःकरण (हृदय) की प्रवृत्तियाँ ही, प्रमाणम् = वास्तविक प्रमाण होती हैं।
हिन्दी अर्थ --यह शकुन्तला निःसन्देह क्षत्रिय के द्वारा विवाह करने योग्य है; क्योंकि इसके प्रति मेरा पवित्र मन अनुरक्त हुआ है। सन्दिग्ध विषयों में सज्जनों के अन्तःकरण की प्रवृत्तियाँ (हृदय की आवाज) ही प्रमाण होती हैं।
टिप्पणी --अत्र सामान्येन विशेषसमर्थनात् अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः, काव्यलिङ्गश्च। छन्दः — वंशस्थविलम् (‘जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ’)।
यतो यतः षट्चरणोऽभिवर्तते ततस्ततः प्रेरितवामलोचना ।
विवर्तितभ्रूरियमद्य शिक्षते भयादकामापि हि दृष्टिविभ्रमम् ॥ 24 ॥
अन्वय --हि षट्चरणः यतो यतः अभिवर्तते, ततस्ततः प्रेरितवामलोचना विवर्तितभ्रूः इयम् अद्य भयात् अकामा अपि दृष्टिविभ्रमम् शिक्षते।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --भ्रमरेण आक्रम्यमाणायाः शकुन्तलायाः भयविह्वलां चेष्टां विलोक्य राजा दुष्यन्तः तस्याः स्वाभाविकं विलाससौन्दर्यं वर्णयति—
संस्कृत व्याख्या --हि = यतः, षट्चरणः = भ्रमरः, यतो यतः = यस्यां यस्यां दिशि, अभिवर्तते = आगच्छति, ततस्ततः = तस्यां तस्यां दिशि, प्रेरितवामलोचना = प्रेरितानि वामानि सुन्दराणि लोचनानि यया सा, विवर्तितभ्रूः = कुटिलीकृतभ्रूलता, इयम् = शकुन्तला, अद्य = अस्मिन् समये, भयात् = भीत्या, अकामापि = कामभावशून्यापि सती, दृष्टिविभ्रमम् = नेत्राणां विलासाभ्यासं, शिक्षते = अभ्यस्यतीव प्रतीयते।
हिन्दी व्याख्या --हि = क्योंकि, षट्चरणः = भौंरा, यतो यतः = जिस-जिस ओर, अभिवर्तते = झपटता है/आता है, ततस्ततः = उस-उस ओर, प्रेरितवामलोचना = सुन्दर एवं चञ्चल नेत्रों को घुमाने वाली, विवर्तितभ्रूः = भौंहों को मटकाने वाली, इयम् = यह शकुन्तला, अद्य = आज, भयात् = केवल भय के कारण, अकामा अपि = कामभाव न होने पर भी, दृष्टिविभ्रमम् = कटाक्ष-विलास (नेत्रों को नचाना), शिक्षते = सीख रही है।
हिन्दी अर्थ --भौंरा जिस-जिस ओर झपटता है, उसी-उसी ओर अपने सुन्दर नेत्रों को घुमाती हुई तथा भौंहों को मटकाती हुई यह शकुन्तला आज बिना किसी काम-इच्छा के भी केवल भयवश मानो नेत्रों का विलास (कटाक्ष करना) सीख रही है।
टिप्पणी --अत्र कामकारणमन्तरेणापि कार्योत्पत्तेः विभावनालङ्कारः, उत्प्रेक्षा च। छन्दः — वंशस्थविलम् (‘जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ’)।
चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं
रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः ।
करं व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं
वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती ॥ 25 ॥
अन्वय --हे मधुकर! चलापाङ्गां वेपथुमतीं दृष्टिं बहुशः स्पृशसि, मृदु कर्णान्तिकचरः रहस्याख्यायी इव स्वनसि, करं व्याधुन्वत्याः रतिसर्वस्वम् अधरं पिबसि; वयं तत्त्वान्वेषात् हताः, त्वं खलु कृती।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --शकुन्तलायाः अङ्गस्पर्शसुखं लभमानं भ्रमरं प्रति ईर्ष्याभावेन राजा दुष्यन्तः स्वस्य पराजयं भ्रमरस्य च साफल्यं वर्णयति—
संस्कृत व्याख्या --हे मधुकर = हे भ्रमर!, चलापाङ्गाम् = चञ्चलनेत्रप्रान्तां, वेपथुमतीम् = भयचकितकम्पयुक्तां, दृष्टिम् = नेत्राणि, बहुशः = मुहुर्मुहुः, स्पृशसि = आलिङ्गति। मृदु कर्णान्तिकचरः = कोमलगण्डस्थले भ्रमन्, रहस्याख्यायी इव = एकान्तवार्ताकथक इव, स्वनसि = गुञ्जनं करोषि। करम् व्याधुन्वत्याः = हस्तं चालयन्त्याः अस्याः, रतिसर्वस्वम् = सुरतसर्वभूतम्, अधरम् = अधरोष्ठं, पिबसि = रसमास्वादयसि। वयम् = वयं राजानः, तत्त्वान्वेषात् = ‘इयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा न वा’ इति विचारणात्, हताः = वञ्चिताः संवृत्ताः; त्वम् = त्वं तु, खलु = निश्चयेन, कृती = कृतार्थः सफलमनोरथोऽसि।
हिन्दी व्याख्या --हे मधुकर = हे भ्रमर!, (तुम) चलापाङ्गाम् = चञ्चल कोनों वाली, वेपथुमतीम् = भय से काँपती हुई, दृष्टिम् = (शकुन्तला की) आँखों को, बहुशः = बार-बार, स्पृशसि = छूते हो; मृदु कर्णान्तिकचरः = कोमल कानों के पास मँडराते हुए, रहस्याख्यायी इव = मानो कोई रहस्य की बात कहते हुए, स्वनसि = मधुर गुञ्जन करते हो; करम् व्याधुन्वत्याः = हाथों को हिलाकर रोकने का प्रयास करती हुई इसका, रतिसर्वस्वम् = प्रेम का सर्वस्व, अधरम् = अधरामृत, पिबसि = पी रहे हो; वयम् = हम तो, तत्त्वान्वेषात् = सत्य का पता लगाने के चक्कर में, हताः = ठगे गए (वञ्चित रह गए), (और) त्वम् खलु कृती = तुम ही निश्चय रूप से कृतार्थ (सफल) हो।
हिन्दी अर्थ --हे भ्रमर! तुम चञ्चल कटाक्षों वाली और काँपती हुई इसकी आँखों को बार-बार छूते हो; कानों के पास मँडराते हुए मानो कोई रहस्य कहते हुए मन्द गुञ्जन करते हो और हाथों से तुम्हें हटाने का यत्न करती हुई इस शकुन्तला के प्रेम के सर्वस्व अधर-रस का पान करते हो। हम तो इसकी वास्तविकता जानने के फेर में वञ्चित ही रह गए, किन्तु तुम सचमुच कृतार्थ हो गए!
टिप्पणी --अत्र भ्रमरे कामुकव्यवहारसमारोपात् समासोक्तिः, ‘रहस्याख्यायीव’ इत्यत्र उत्प्रेक्षा, भ्रमर-दुष्यन्तयोः वैषम्यवर्णनात् व्यतिरेकालंकारश्च। छन्दः — शिखरिणी (‘रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी’)।
लोलां दृष्टिमितस्ततो वितनुते सभ्रूलताविभ्रमां
आभुग्नेन विवर्तिता बलिमता मध्येन कम्रस्तनी ।
हस्ताग्रं विधुनोति पल्लवनिभं शीत्कारभिन्नाधरा
जातेयं भ्रमराभिलङ्घनभिया वाद्यैर्विना नर्तकी ॥ 26 ॥
अन्वय --कम्रस्तनी इयम् सभ्रूलताविभ्रमाम् लोलां दृष्टिम् इतस्ततः वितनुते, आभुग्नेन बलिमता मध्येन विवर्तिता, शीत्कारभिन्नाधरा पल्लवनिभं हस्ताग्रं विधुनोति, भ्रमराभिलङ्घनभिया वाद्यैः विना नर्तकी जाता।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --भ्रमरभयेन शकुन्तलायाः विविधाः अङ्गचेष्टाः दृष्ट्वा राजा तां वाद्यरहितां नर्तकीमिव सम्भावयति—
संस्कृत व्याख्या --कम्रस्तनी = कमनीयपयोधरा, इयम् = शकुन्तला, सभ्रूलताविभ्रमाम् = भ्रूभङ्गसहितां, लोलाम् दृष्टिम् = चञ्चलां दृष्टिं, इतस्ततः = परितः, वितनुते = प्रसारयति। आभुग्नेन = ईषन्नम्रेण, बलिमता = त्रिवलीयुक्तेन, मध्येन = कटिभागेन, विवर्तिता = वलिता भवति। शीत्कारभिन्नाधरा = सीत्कृतेन विवृताधरोष्ठा सती, पल्लवनिभम् = किसलयसदृशं, हस्ताग्रम् = करपल्लवं, विधुनोति = कम्पयति। इत्थं सा भ्रमराभिलङ्घनभिया = भृङ्गाक्रमणत्रासेन, वाद्यैः विना = मृदङ्गादिविनापि, नर्तकी जाता = नृत्याङ्गनेव प्रतिभाति।
हिन्दी व्याख्या --कम्रस्तनी = सुन्दर वक्षःस्थल वाली, इयम् = यह शकुन्तला, सभ्रूलताविभ्रमाम् = भौंहों के विलास से युक्त, लोलाम् दृष्टिम् = चञ्चल दृष्टि को, इतस्ततः = इधर-उधर, वितनुते = घुमा रही है; आभुग्नेन बलिमता मध्येन = तनिक झुकी हुई त्रिवलीयुक्त कमर से, विवर्तिता = मुड़ रही है; शीत्कारभिन्नाधरा = 'सी-सी' की आवाज से खुले हुए अधरों वाली होकर, पल्लवनिभम् = कोमल पत्ते के समान, हस्ताग्रम् = हाथों के अग्रभाग को, विधुनोति = कँपा रही है; (और) भ्रमराभिलङ्घनभिया = भौंरे के आक्रमण के भय से, वाद्यैः विना = बिना बाजों के ही, नर्तकी जाता = मानो नर्तकी बन गई है।
हिन्दी अर्थ --सुन्दर स्तनों वाली यह शकुन्तला भौंहों के विलासपूर्वक अपनी चञ्चल दृष्टि को इधर-उधर घुमा रही है, झुकी हुई त्रिवलीयुक्त कमर से मुड़ रही है तथा 'सी-सी' की ध्वनि से खुले हुए अधरों वाली होकर पल्लव के समान कोमल हाथों को कँपाती हुई भौंरे के भय से बिना वाद्यों के ही मानो नर्तकी बन गई है।
टिप्पणी --अत्र उत्प्रेक्षालङ्कारः, स्वभावोक्तिश्च। छन्दः — शार्दूलविक्रीडितम् (‘सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्’)।
कः पौरवे वसुमतीं शासति शासितरि दुर्विनीतानाम् ।
अयमाचरत्यविनयं मुग्धासु तपस्विकन्यासु ॥ 27 ॥
अन्वय --दुर्विनीतानाम् शासितरि पौरवे वसुमतीं शासति (सति), मुग्धासु तपस्विकन्यासु अयम् कः अविनयम् आचरति?
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --शकुन्तलां भ्रमरपीडितां सखीभिश्च ‘पौरवेण रक्षितव्यम्’ इत्युपालब्धां दृष्ट्वा राजा सहसा प्रकटन् सरोषमाह—
संस्कृत व्याख्या --दुर्विनीतानाम् = दुष्टानाम् उच्छृङ्खलानां च, शासितरि = दण्डदातरि, पौरवे = पुरुवंशोद्भवे मयि दुष्यन्ते, वसुमतीम् = पृथिवीं, शासति = पालयति सति, मुग्धासु = अकुटिलासु सरलासु, तपस्विकन्यासु = मुनिकुमारीषु, अयम् कः = कोऽयं जनः, अविनयम् = दुराचारम्, आचरति = करोति?
हिन्दी व्याख्या --दुर्विनीतानाम् शासितरि = दुष्टों व उद्दण्डों का दमन करने वाले, पौरवे = पुरुवंशीय राजा (मुझ दुष्यन्त) के, वसुमतीम् शासति = पृथ्वी का शासन करते हुए, मुग्धासु = भोली-भाली/सरल, तपस्विकन्यासु = तपस्वियों की कन्याओं के प्रति, अयम् कः = यह कौन (दुष्ट), अविनयम् आचरति = अशिष्टता (उद्दण्डता) का आचरण कर रहा है?
हिन्दी अर्थ --उद्दण्डों एवं दुष्टों को दण्ड देने वाले पुरुवंशीय राजा दुष्यन्त के पृथ्वी पर शासन करते हुए, इन भोली-भाली तपस्वी-कन्याओं के साथ यह कौन अशिष्टतापूर्ण आचरण कर रहा है?
टिप्पणी --अत्र छेकानुप्रासालङ्कारः। छन्दः — आर्या जातिः।
मानुषीभ्यः कथं नु स्यादस्य रूपस्य सम्भवः ।
न प्रभातरलं ज्योतिरुदेति वसुधातलात् ॥ 28 ॥
अन्वय --अस्य रूपस्य सम्भवः मानुषीभ्यः कथं नु स्यात्? प्रभातरलं ज्योतिः वसुधातलात् न उदेति।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --अनसूयामुखात् शकुन्तलायाः मेनकाऽप्सरसः जन्मवृत्तान्तं श्रुत्वा राजा तस्या दिव्यसौन्दर्यस्य समर्थनं कुर्वन् वक्ति—
संस्कृत व्याख्या --अस्य = शकुन्तलागतस्य, रूपस्य = अलौकिकलावण्यस्य, सम्भवः = उत्पत्तिः, मानुषीभ्यः = मर्त्यलोकस्त्रीभ्यः, कथं नु स्यात् = कथं सम्भवेत्? नैव सम्भवति। तथाहि— प्रभातरलम् = कान्तिचञ्चलं, ज्योतिः = विद्युदादित्यादितेजः, वसुधातलात् = पृथिवीतः, न उदेति = नोत्पद्यते, अपि तु आकाशादेव प्रादुर्भवति।
हिन्दी व्याख्या --अस्य रूपस्य = इस प्रकार के (अलौकिक) रूप-सौन्दर्य की, सम्भवः = उत्पत्ति, मानुषीभ्यः = साधारण मानव-स्त्रियों से, कथं नु स्यात् = भला कैसे सम्भव हो सकती है? (क्योंकि) प्रभातरलम् = चमकती हुई कान्ति से युक्त, ज्योतिः = दिव्य प्रकाश (बिजली आदि तेज), वसुधातलात् = पृथ्वी के तल से, न उदेति = उत्पन्न नहीं होता।
हिन्दी अर्थ --इस अलौकिक रूप-सौन्दर्य की उत्पत्ति साधारण मर्त्य स्त्रियों से भला कैसे हो सकती है? कान्ति से चमकता हुआ दिव्य प्रकाश कभी पृथ्वी तल से उत्पन्न नहीं होता (वह तो आकाश से ही प्रादुर्भूत होता है)।
टिप्पणी --अत्र सामान्येन विशेषसमर्थनात् अर्थान्तरन्यासः, प्रतिवस्तूपमा वा। छन्दः — अनुष्टुप्।
वैखानसं किमनया व्रतमाप्रदानाद्
व्यापाररोधि मदनस्य निषेवितव्यम् ।
अत्यन्तमेव सदृशेक्षणवल्लभाभि-
राहो निवत्स्यति समं हरिणाङ्गनाभिः ॥ 29 ॥
अन्वय --अनया आप्रदानात् मदनस्य व्यापाररोधि वैखानसं व्रतं निषेवितव्यं किम्? आहो सदृशेक्षणवल्लभाभिः हरिणाङ्गनाभिः समम् अत्यन्तमेव निवत्स्यति?
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --शकुन्तलायाः आजीवनं तपोव्रतं भविष्यति उत विवाहः इति सन्दिहानः राजा सखीभ्यां पृच्छति—
संस्कृत व्याख्या --अनया = शकुन्तलया, आप्रदानात् = विवाहमङ्गलदानं यावत्, मदनस्य = कामदेवस्य, व्यापाररोधि = विलासप्रतिबन्धकं, वैखानसम् व्रतम् = वानप्रस्थनियमः, निषेवितव्यं किम् = पालनीयं किम्? आहो = उत, सदृशेक्षणवल्लभाभिः = स्वसदृशनयनाभिः प्रियाभिः, हरिणाङ्गनाभिः समम् = मृगीभिः सह, अत्यन्तमेव = आजीवनमेव, निवत्स्यति = अत्रैव स्थास्यति?
हिन्दी व्याख्या --किम् = क्या, अनया = इस शकुन्तला द्वारा, मदनस्य व्यापाररोधि = कामदेव के व्यापार (प्रेम-विलास) को रोकने वाला, वैखानसम् व्रतम् = तपस्वियों का यह व्रत, आप्रदानात् = केवल विवाह (दान) होने तक ही, निषेवितव्यम् = पालन किया जाना है; आहो = अथवा, सदृशेक्षणवल्लभाभिः = अपने समान सुन्दर नेत्रों के कारण प्रिय लगने वाली, हरिणाङ्गनाभिः समम् = मृगियों के साथ, अत्यन्तम् एव = आजीवन ही, निवत्स्यति = निवास करेगी?
हिन्दी अर्थ --क्या आपकी इस सखी द्वारा काम-विलास को रोकने वाला यह तपस्या का व्रत केवल विवाह होने तक ही निभाया जाना है; अथवा अपने समान सुन्दर आँखों वाली प्रिय मृगियों के साथ यह आजीवन ही इस तपोवन में निवास करेगी?
टिप्पणी --अत्र सन्देहालङ्कारः, साभिप्रायविशेषणैः परिकरश्च। छन्दः — वसन्ततिलका (‘उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः’)।
भव हृदय साभिलाषं सम्प्रति सन्देहनिर्णयो जातः ।
आशङ्कसे यदग्निं तदिदं स्पर्शक्षमं रत्नम् ॥ 30 ॥
अन्वय --हृदय! साभिलाषं भव, सम्प्रति सन्देहनिर्णयः जातः, यत् अग्निम् आशङ्कसे, तद् इदं स्पर्शक्षमं रत्नम्।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --शकुन्तलायाः विवाहयोग्यत्वं श्रुत्वा प्रसन्नमनाः राजा दुष्यन्तः स्वहृदयं समाश्वासयन् वक्ति—
संस्कृत व्याख्या --हृदय = हे मम चेतः!, साभिलाषम् भव = शकुन्तलाप्राप्तेः अभिलाषयुक्तं वर्तस्व। सम्प्रति = इदानीं, सन्देहनिर्णयः = संशयस्य समाधानं, जातः = सम्पन्नम्। यत् = यां शकुन्तलां, अग्निम् = हुताशनमिव परित्याज्यां, आशङ्कसे = मन्यसे स्म, तत् इदम् = सा इयं, स्पर्शक्षमम् = परिग्रहयोग्यं, रत्नम् = स्त्रीरत्नं वर्तते।
हिन्दी व्याख्या --हृदय = हे मेरे हृदय!, (अब तुम) साभिलाषम् भव = अभिलाषा से युक्त हो जाओ; सम्प्रति = अब, सन्देहनिर्णयः जातः = तुम्हारे सारे संशयों का निवारण हो गया है; यत् = जिसे तुम, अग्निम् = जलाने वाली आग, आशङ्कसे = समझकर डर रहे थे, तत् इदम् = वह यह तो, स्पर्शक्षमम् = छूने (अपनाने) योग्य, रत्नम् = बहुमूल्य रत्न है।
हिन्दी अर्थ --हे मेरे हृदय! अब तुम अभिलाषा से युक्त हो जाओ, क्योंकि अब तुम्हारे सन्देह का निवारण हो गया है। जिसे तुम (ब्राह्मण-कन्या समझकर) आग की भाँति अग्राह्य मान रहे थे, वह तो स्पर्श करने (अपनाने) योग्य साक्षात् रत्न है।
टिप्पणी --अत्र रूपकालंकारः, काव्यलिङ्गश्च। छन्दः — आर्या जातिः।
अनुयास्यन् मुनितनयां सहसा विनयेन वारितप्रसरः ।
स्थानादचलन्नपि गत्वेव पुनः प्रतिनिवृत्तः ॥ 31 ॥
अन्वय --मुनितनयाम् अनुयास्यन् सहसा विनयेन वारितप्रसरः, स्थानात् अचलन् अपि गत्वा इव पुनः प्रतिनिवृत्तः (अस्मि)।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --शकुन्तलां गन्तुमुद्यतां दृष्ट्वा तस्याः पश्चाद्गमनेच्छां प्रकटयन् राजा कामिनः चेष्टितं स्वस्मिन् अनुभवति—
संस्कृत व्याख्या --मुनितनयाम् = शकुन्तलाम्, अनुयास्यन् = अनुगन्तुम् इच्छुः अहम्, सहसा = झटिति, विनयेन = शिष्टाचारेण, वारितप्रसरः = प्रतिरुद्धवेगः सन्, स्थानात् = स्वप्रदेशात्, अचलन् अपि = अगच्छन्नपि, गत्वा इव = अनुसृत्य इव, पुनः = भूयः, प्रतिनिवृत्तः = परावृत्तः अभवम्।
हिन्दी व्याख्या --मुनितनयाम् = मुनिपुत्री शकुन्तला के पीछे, अनुयास्यन् = जाने का इच्छुक होने पर भी, सहसा = एकाएक, विनयेन = शिष्टाचार/मर्यादा द्वारा, वारितप्रसरः = रोक दिया गया (मैं), स्थानात् अचलन् अपि = अपने स्थान से बिना हिले भी, गत्वा इव = मानो जाकर, पुनः प्रतिनिवृत्तः = फिर वापस लौट आया हूँ।
हिन्दी अर्थ --मुनिपुत्री शकुन्तला के पीछे जाने की इच्छा होते हुए भी शिष्टाचार के कारण एकाएक रोक दिए जाने से मैं अपने स्थान से हिले बिना भी मानो उसके पीछे जाकर पुनः लौट आया हूँ।
टिप्पणी --अत्र क्रियोत्प्रेक्षालङ्कारः, ‘अचलन्नपि गत्वा’ इत्यत्र विरोधाभासश्च। छन्दः — आर्या जातिः।
स्रस्तांसावतिमात्रलोहिततलौ बाहू घटोत्क्षेपणा-
दद्यापि स्तनवेपथुं जनयति श्वासः प्रमाणाधिकः ।
बद्धं कर्णशिरीषरोधि वदने घर्माम्भसां जालकं
बन्धे स्रंसिनि चैकहस्तयमिताः पर्याकुला मूर्धजाः ॥ 32 ॥
अन्वय --घटोत्क्षेपणात् बाहू स्रस्तांसौ अतिमात्रलोहिततलौ, प्रमाणाधिकः श्वासः अद्यापि स्तनवेपथुं जनयति, वदने घर्माम्भसां कर्णशिरीषरोधि जालकं बद्धम्, बन्धे स्रंसिनि च मूर्धजाः एकहस्तयमिताः पर्याकुलाः (सन्ति)।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --शकुन्तलायाः वृक्षसेचनजन्यश्रमं विलोक्य राजा दुष्यन्तः तस्याः क्लान्तदशां सूक्ष्मदृष्ट्या वर्णयति—
संस्कृत व्याख्या --घटोत्क्षेपणात् = जलकुम्भोत्तोलनेन, अस्याः बाहू = भुजौ, स्रस्तांसौ = नमितस्कन्धौ, अतिमात्रलोहिततलौ = अत्यधिकरक्तकरतलौ संजातौ। प्रमाणाधिकः = तीव्रवेगः, श्वासः = उच्छ्वासः, अद्यापि = इदानीमपि, स्तनवेपथुम् = कुचकम्पं, जनयति = उत्पादयति। वदने = मुखे, घर्माम्भसाम् = स्वेदबिन्दूनां, कर्णशिरीषरोधि = कर्णभूषणशिरीषपुष्पसक्तं, जालकम् = समूहमिव, बद्धम् = लग्नम्। बन्धे स्रंसिनि च = केशपाशे शिथिले सति, मूर्धजाः = केशाः, एकहस्तयमिताः = एकेन हस्तेन धृताः, पर्याकुलाः = विक्षिप्ताः सन्ति।
हिन्दी व्याख्या --घटोत्क्षेपणात् = घड़ों को उठाने से, (इसके) बाहू = दोनों भुजाओं के, स्रस्तांसौ = कन्धे झुक गए हैं, अतिमात्रलोहिततलौ = हथेलियाँ अत्यधिक लाल हो गई हैं; प्रमाणाधिकः श्वासः = तेज साँस, अद्यापि = अब भी, स्तनवेपथुम् जनयति = स्तनों में कम्पन पैदा कर रही है; वदने = मुख पर, घर्माम्भसाम् जालकम् = पसीने की बूँदों का जाल, कर्णशिरीषरोधि = कानों के शिरीष पुष्पों को अटकाता हुआ, बद्धम् = जम गया है; च = और, बन्धे स्रंसिनि = जूड़े का बन्धन ढीला हो जाने से, एकहस्तयमिताः = एक हाथ से सम्भाले गए, मूर्धजाः = केश, पर्याकुलाः = बिखर रहे हैं।
हिन्दी अर्थ --घड़ों को उठाने के कारण शकुन्तला के दोनों कन्धे झुक गए हैं तथा हथेलियाँ अत्यन्त लाल हो गई हैं; तीव्र श्वास अभी भी स्तनों में कम्पन पैदा कर रही है; मुख पर पसीने की बूँदों का जाल कानों के शिरीष-पुष्पों में उलझ गया है और जूड़ा ढीला हो जाने से एक हाथ से समेटे हुए इसके केश अस्त-व्यस्त हो रहे हैं।
टिप्पणी --अत्र शकुन्तलायाः श्रान्तताप्रतिपादनाय बहूनां हेतूनां युगपदभिधानात् समुच्चयालङ्कारः, स्वभावोक्तिश्च। छन्दः — शार्दूलविक्रीडितम्।
वाचं न मिश्रयति यद्यपि मद्वचोभिः
कर्णं ददात्यवहिता मयि भाषमाणे ।
कामं न तिष्ठति मदाननसम्मुखीना
भूयिष्ठमन्यविषया न तु दृष्टिरस्याः ॥ 33 ॥
अन्वय --यद्यपि मद्वचोभिः वाचं न मिश्रयति, (तथापि) मयि भाषमाणे अवहिता कर्णं ददाति; कामं मदाननसम्मुखीना न तिष्ठति, तु अस्याः दृष्टिः भूयिष्ठम् अन्यविषया न।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --शकुन्तलायाः लज्जासंवरणपूर्वकं स्वस्मिन् अनुरागचिह्नानि लक्षयन् राजा दुष्यन्तः वक्ति—
संस्कृत व्याख्या --यद्यपि = लज्जावशात्, मद्वचोभिः = मम वचनैः सह, वाचम् = स्ववचनं, न मिश्रयति = न योजयति मया सह न सम्भाषते, तथापि मयि भाषमाणे = मयि वदति सति, अवहिता = सावधानचित्ता सती, कर्णम् ददाति = शृणोति। कामम् = यथेष्टं, मदाननसम्मुखीना = मम मुखस्य सम्मुखे स्थिता, न तिष्ठति = न वर्तते, तु = तथापि, अस्याः दृष्टिः = अस्याः नेत्रप्रसारः, भूयिष्ठम् = प्रायशः, अन्यविषया = मद्भिन्नविषयिणी, न = न भवति।
हिन्दी व्याख्या --यद्यपि = यद्यपि (लज्जावश यह), मद्वचोभिः = मेरी बातों से, वाचम् न मिश्रयति = अपनी वाणी को नहीं मिलाती (मुझसे नहीं बोलती), मयि भाषमाणे = मेरे बोलने पर, अवहिता = ध्यानपूर्वक, कर्णम् ददाति = कान लगाकर सुनती है; कामम् = भले ही, मदाननसम्मुखीना = मेरे मुख के सामने मुँह करके, न तिष्ठति = नहीं बैठती, तु = तथापि, अस्याः दृष्टिः = इसकी आँखें, भूयिष्ठम् = अधिकतर, अन्यविषया न = मुझसे भिन्न किसी और पर टिकी नहीं रहतीं।
हिन्दी अर्थ --यद्यपि यह शकुन्तला लज्जावश मेरी बातों का उत्तर देकर मुझसे बात नहीं करती, फिर भी मेरे बोलने पर ध्यानपूर्वक सुनती है; भले ही मेरे मुख के ठीक सामने मुँह करके नहीं बैठती, तथापि इसकी दृष्टि मुझसे भिन्न किसी अन्य विषय पर नहीं जाती (अर्थात् मुझे ही देखती है)।
टिप्पणी --अत्र अनुरागोत्पत्तौ हेतुद्वयोपन्यासात् समुच्चयालङ्कारः। छन्दः — वसन्ततिलका (‘ज्ञेयं वसन्ततिलकं तभजा जगौ गः’)।
तुरगखुरहतस्तथाहि रेणुर्विटपविषक्तजलार्द्रवल्कलेषु ।
पतति परिणतारुणप्रकाशः शलभसमूह इवाश्रमद्रुमेषु ॥ 34 ॥
अन्वय --तथाहि तुरगखुरहतः परिणतारुणप्रकाशः रेणुः, शलभसमूहः इव, विटपविषक्तजलार्द्रवल्कलेषु आश्रमद्रुमेषु पतति।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --राजसैनिकानां तपोवने प्रवेशे सति अश्वखुरोत्थितां धूलिं दृष्ट्वा नेपथ्ये तपस्विनः उद्घोषयन्ति—
संस्कृत व्याख्या --तथाहि = यतः, तुरगाणाम् खुरैः हतः = अश्वशफोत्खातः, परिणतारुणप्रकाशः = अस्ताचलगामिसूर्यकिरणारुणवर्णः, रेणुः = धूलिपटलः, शलभसमूहः इव = पतङ्गव्यूह इव, विटपविषक्तजलार्द्रवल्कलेषु = शाखासु अवलम्बितक्लिन्नमुनिवस्त्रेषु, आश्रमद्रुमेषु = तपोवनवृक्षेषु, पतति = निपतति।
हिन्दी व्याख्या --तथाहि = क्योंकि, तुरगखुरहतः = घोड़ों के खुरों से उठी हुई, परिणतारुणप्रकाशः = ढलते हुए (सन्ध्याकालीन) सूर्य के समान लाल, रेणुः = धूलि, शलभसमूहः इव = टिड्डी-दल के समान, विटपविषक्तजलार्द्रवल्कलेषु = डालियों पर सुखाए गए गीले वल्कलों वाले, आश्रमद्रुमेषु = तपोवन के वृक्षों पर, पतति = गिर रही है।
हिन्दी अर्थ --क्योंकि घोड़ों के खुरों से उड़ाई गई तथा ढलते हुए सूर्य की किरणों के समान लाल धूलि, शाखाओं पर सूखने के लिए डाले गए गीले वल्कल-वस्त्रों वाले तपोवन के वृक्षों पर टिड्डी-दल के समान गिर रही है।
टिप्पणी --अत्र श्रौती उपमालङ्कारः। छन्दः — पुष्पिताग्रा (‘अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा’)।
तीव्राघातात् प्रतिहततरुस्कन्धभग्नैकदन्तः
पादाकृष्टव्रततिवलयासङ्गसञ्जातपाशः ।
मूर्तो विघ्नस्तपस इव नो भिन्नसारङ्गयूथो
धर्मारण्यं प्रविशति गजः स्यन्दनालोकभीतः ॥ 35 ॥
अन्वय --प्रतिहततरुस्कन्धतीव्राघातात् भग्नैकदन्तः, पादाकृष्टव्रततिवलयासङ्गसञ्जातपाशः, भिन्नसारङ्गयूथः, स्यन्दनालोकभीतः गजः नः तपसः मूर्तः विघ्नः इव धर्मारण्यं प्रविशति।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --राजसेनायाः स्यन्दनदर्शनेन भयभीतस्य कस्यचित् वन्यहस्तिनः तपोवनोपद्रवं वर्णयन्तः मुनयः आक्रोशन्ति—
संस्कृत व्याख्या --प्रतिहततरुस्कन्धतीव्राघातात् = अभिमुखवृक्षकाण्डे कठोरप्रहारेण, भग्नैकदन्तः = त्रुटितैकदशनः, पादाकृष्टव्रततिवलयासङ्गसञ्जातपाशः = चरणेभ्यः आकर्षितेन लतावदलेन जालबन्धनवान्, भिन्नसारङ्गयूथः = विक्षिप्तमृगसमूहः, स्यन्दनालोकभीतः = रथदर्शनेन त्रस्तः, गजः = वन्यहस्ती, नः = अस्माकम्, तपसः = तपश्चर्यायाः, मूर्तः विघ्नः इव = साक्षाद् देहधारी अन्तराय इव, धर्मारण्यम् = पवित्रतपोवनम्, प्रविशति (विरुजति) = विनाशयन् आगच्छति।
हिन्दी व्याख्या --प्रतिहततरुस्कन्धतीव्राघातात् = सामने के वृक्ष के तने पर तीव्र टक्कर लगने से, भग्नैकदन्तः = जिसका एक दाँत टूट गया है, पादाकृष्टव्रततिवलयासङ्गसञ्जातपाशः = पैरों से खींची गई लताओं के लिपट जाने से जिसके पैरों में बन्धन पड़ गए हैं, भिन्नसारङ्गयूथः = जिसने मृगों के झुण्ड को तितर-बितर कर दिया है, (ऐसा) स्यन्दनालोकभीतः = रथ को देखकर डरा हुआ, गजः = जंगली हाथी, नः तपसः = हमारी तपस्या का, मूर्तः विघ्नः इव = मानो साक्षात् शरीरधारी विघ्न बनकर, धर्मारण्यम् प्रविशति = पवित्र तपोवन को उजाड़ रहा है।
हिन्दी अर्थ --सामने स्थित वृक्ष के तने पर भीषण टक्कर लगने से जिसका एक दाँत टूट गया है, पैरों द्वारा खींचे गए लताओं के जाल के लिपट जाने से जिसके पैरों में बन्धन पड़ गए हैं, जिसने हिरणों के झुण्ड को तितर-बितर कर दिया है—ऐसा यह जंगली हाथी राजा के रथ को देखकर भयभीत हुआ हमारी तपस्या के साक्षात् मूर्तरूप विघ्न के समान तपोवन को तहस-नहस कर रहा है।
टिप्पणी --अत्र गजे तपसो विघ्नत्वोत्प्रेक्षणात् उत्प्रेक्षालङ्कारः, भयानको रसश्च। छन्दः — मन्दाक्रान्ता (‘मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्भौ नतौ ताद्गुरू चेत्’)।
गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्थितं चेतः ।
चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य ॥ 36 ॥
अन्वय --शरीरं पुरः गच्छति, प्रतिवातं नीयमानस्य केतोः चीनांशुकमिव असंस्थितं चेतः पश्चात् धावति।
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं कविकुलकमलदिवाकर महाकवि कालिदास विरचितस्य विश्वविश्रुतस्य ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ इतिनामधेयस्य नाटकस्य प्रथमाङ्कात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --तपोवनात् बहिर्गच्छन् राजा दुष्यन्तः शकुन्तलासक्तस्य स्वमनसः विपरीतगतिं वर्णयति—
संस्कृत व्याख्या --मम शरीरम् = कायः, पुरः = अग्रे, गच्छति = चलति, किन्तु प्रतिवातम् = वायोः प्रतिकूलं, नीयमानस्य = ध्रियमाणस्य, केतोः = ध्वजदण्डस्य, चीनांशुकमिव = चीनदेशोद्भवं सूक्ष्मवस्त्रमिव, असंस्थितम् = अनवस्थितं चञ्चलं, चेतः = अन्तःकरणम्, पश्चात् = शकुन्तलाभिमुखं पृष्ठतः, धावति = वेगेन गच्छति।
हिन्दी व्याख्या --शरीरम् = मेरा शरीर, पुरः गच्छति = आगे की ओर जा रहा है, (किन्तु) प्रतिवातम् नीयमानस्य = हवा के विपरीत ले जाए जाते हुए, केतोः = ध्वजा के, चीनांशुकम् इव = चीनी रेशमी वस्त्र (पताका) के समान, असंस्थितम् चेतः = चञ्चल मन, पश्चात् धावति = पीछे की ओर (तपोवन में शकुन्तला की ओर) दौड़ रहा है।
हिन्दी अर्थ --मेरा शरीर तो आगे की ओर जा रहा है, किन्तु प्रतिकूल वायु में आगे ले जाई जाने वाली ध्वजा के रेशमी वस्त्र (पताका) के समान चञ्चल मन पीछे (तपोवन में शकुन्तला की ओर) ही दौड़ा जा रहा है।
टिप्पणी --अत्र श्रौती पूर्णोपमालङ्कारः। छन्दः — आर्या जातिः। इति प्रथमोऽङ्कः समाप्तः।
