shastri I sem syllabus

चन्द्र देव त्रिपाठी 'अतुल'
0
🏛️ NEP-2020 नवीन पाठ्यक्रमानुसार

शास्त्री प्रथम सेमेस्टर — सम्पूर्ण पाठ्यक्रम

सत्र 2024–27 / 2025–26 • विस्तृत विषय विवरण, अंक विभाजन एवं क्रेडिट

शास्त्री प्रथम सेमेस्टर पाठ्यक्रम

📌 NEP 2020 शास्त्री प्रथम सेमेस्टर — कुल 09 प्रश्नपत्र संरचना

  1. मुख्य विषय 01 (MAJOR COURSE-01)
  2. मुख्य विषय 02 (MAJOR COURSE-02)
  3. अन्तर्विषयक शास्त्रीय विषय 01 (MINOR COURSE-01)
  4. बहुविषयक शास्त्रीय विषय (MDC - Multi Disciplinary Course)
  5. अन्तर्विषयक शास्त्रीय विषय 02 (MINOR COURSE-02)
  6. दक्षता संवर्धक पाठ्यक्रम (AEC - Ability Enhancement Course)
  7. कौशल विकास पाठ्यक्रम (SEC - Skill Enhancement Course)
  8. मूल्य संवर्धक पाठ्यक्रम (VAC - Value Add Course)
  9. अर्हता परीक्षा (Qualifying Exam): केवल उन छात्रों के लिए जिन्होंने इंटरमीडिएट में बिना संस्कृत के प्रवेश लिया है।
📖 प्रथम प्रश्नपत्र
मुख्य विषय (MAJOR COURSE–01)
विषय निर्धारित पाठ्यक्रम पूर्णांक क्रेडिट
साहित्य शिशुपालवधम् (महाकवि माघ) — ०१ से ०२ सर्ग तक।
अभिज्ञानशाकुन्तलम् — १ से ३ अंक तक।
मेघदूतम् — प्रारम्भ से ३३ श्लोक तक।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
4
नव्यव्याकरण प्रौढ़ मनोरमा (शब्दरत्न सहिता) — अजन्तपुल्लिंगप्रकरणम्, आदेशप्रत्ययोः, लिङ्गप्रकरणान्तम्।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
4
📖 द्वितीय प्रश्नपत्र
मुख्य विषय (MAJOR COURSE–02)
विषय निर्धारित पाठ्यक्रम पूर्णांक क्रेडिट
साहित्य साहित्यदर्पण — ०१ से ०४ परिच्छेद तक।
कादम्बरी — तारापीडवर्णन पर्यन्त।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
4
नव्यव्याकरण महाभाष्यम् — पस्पशाह्निकम्, द्वितीयाह्निकम् एवं तृतीयाह्निकम्।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
4
📖 तृतीय प्रश्नपत्र
अन्तर्विषयक शास्त्रीय विषय 01 (MINOR COURSE–01)
⚠️ विशेष सूचना: प्रथम एवं द्वितीय प्रश्नपत्र में लिए गए मुख्य विषय से भिन्न विषय का चयन यहाँ करना अनिवार्य है।
विषय निर्धारित पाठ्यक्रम पूर्णांक क्रेडिट
पौरोहित्य संस्कारभास्कर — चूड़ाकरणान्त, उपनयनवेदारम्भसमावर्तनान्तसंस्कारः।
पुरुषसूक्तम् — सम्पूर्णम् (पूजामन्त्राणां चार्थज्ञानम्)।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
4
पुराणेतिहास पुराणपर्यालोचनम् — पुराणवाङ्मयपरिचयः।
पद्मपुराण — श्रीमद्भागवतमाहात्म्यम् (प्रारम्भ से ०६ अध्याय तक)।
श्रीमद्भागवतमहापुराण — प्रथम स्कन्ध (अध्याय ०१ से ०६ तक)।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
4
साहित्य शिशुपालवध महाकाव्यम् — प्रथम एवं द्वितीय सर्ग।
कादम्बरी — आदितः कथामुखपर्यन्तम्।
वेणीसंहारनाटकम् — आदितः तृतीयाङ्कपर्यन्तम्।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
4
नव्यव्याकरण वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी — अजन्त पुल्लिङ्ग एवं अजन्त स्त्रीलिङ्ग प्रकरणम्।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
4
📖 चतुर्थ प्रश्नपत्र
बहुविषयक शास्त्रीय विषय (MDC)
विषय निर्धारित पाठ्यक्रम पूर्णांक क्रेडिट
साहित्य अभिज्ञानशाकुन्तलम् — १ से २ अंक तक।
मेघदूतम् — प्रारम्भ से ३३ श्लोक तक।
सिन्धुवादवृत्तम् — १ से ३ यात्रावर्णन तक।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
3
नव्यव्याकरण महाभाष्यम् — पस्पशाह्निकम्, द्वितीयाह्निकम् एवं तृतीयाह्निकम्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी — बहुब्रीहिसमास एवं द्वन्द्वसमास।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
3
पौरोहित्य वृहत् देवता — पूर्वार्धम्।
मुहूर्तचिन्तामणि — सम्पूर्णम् (नक्षत्राणां परिचयः)।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
3
हिन्दी ध्रुवस्वामिनी नाटक (जयशंकर प्रसाद) — सम्पूर्ण पाठ, प्रमुख पात्रों का चरित्र-चित्रण एवं समीक्षा।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
3
📖 पंचम प्रश्नपत्र
अन्तर्विषयक शास्त्रीय विषय 02 (MINOR COURSE–02)
📌 निर्देश: पंचम प्रश्नपत्र में हिन्दी, इतिहास, भूगोल, राजनीतिशास्त्र जैसे आधुनिक विषयों में से किसी एक का चयन करना होगा।
विषय निर्धारित पाठ्यक्रम पूर्णांक क्रेडिट
हिन्दी मंदाकिनी (डॉ. विद्या कुमारी चन्द्रा) — कवि एवं काव्य की व्याख्या और समीक्षा।
हिन्दी साहित्य का इतिहास (हजारी प्रसाद द्विवेदी) — मध्यकालीन हिन्दी काव्य का इतिहास।
हिन्दी व्याकरण (कामता प्रसाद गुरु) — रस, छन्द, अलंकार एवं शब्दशक्ति।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
4
इतिहास प्राचीन एवं पूर्वमध्यकालीन इतिहास (प्रारम्भ से 1206 ई. तक):
  1. प्राचीन इतिहास का परिचय, संस्कृति एवं सभ्यता, प्राचीन भारत के इतिहासकार, प्रागैतिहासिक काल का संक्षिप्त परिचय।
  2. सिन्धु घाटी की सभ्यता, वैदिक एवं उत्तर वैदिक काल।
  3. मगध साम्राज्य का उदय और मौर्य वंश— चन्द्रगुप्त, बिन्दुसार और अशोक, कौटिल्य एवं अर्थशास्त्र।
  4. गुप्तवंश— चन्द्रगुप्त, समुद्रगुप्त और चन्द्रगुप्त द्वितीय, गुप्तकाल एक स्वर्णिम युग।
  5. हर्षवर्धन और राजपूत राज्यों का उदय— प्रतिहार, चालुक्य, परमार।
  6. भारत में सामन्तवाद का उदय।
  7. हिन्दुओं के धार्मिक रीति-रिवाज, संस्कार एवं विश्वास।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
4
📖 षष्ठ प्रश्नपत्र
दक्षता संवर्धक पाठ्यक्रम (AEC)
विषय निर्धारित पाठ्यक्रम पूर्णांक क्रेडिट
व्यावहारिक हिन्दी निर्मला उपन्यास (मुंशी प्रेमचन्द) — निर्धारित अंशों की व्याख्या, संक्षेपीकरण, विशदीकरण, चरित्र-चित्रण एवं समीक्षा।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
2
व्यावहारिक संस्कृत भारतीय संस्कृतिः — संस्काराः एवं आश्रमाः।
संस्कृतसाहित्येतिहासः — प्रमुख संस्कृत कवियों का परिचय।
रचनानुवादकौमुदी — कारक, सन्धि, समास, शब्दरूप, धातुरूप एवं निबन्धाः।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
2
General English Unseen Passage & Comprehension.
Translation — Hindi to English & English to Hindi.
Night of the Scorpion (Nissim Ezekiel) & Basic Functional Grammar.
75 + 25लिखित + आन्तरिक
2
🛠️ सप्तम् प्रश्नपत्र
कौशल विकास पाठ्यक्रम (SEC)
विषय निर्धारित पाठ्यक्रम पूर्णांक क्रेडिट
कर्मकाण्ड प्रथमांशः — सर्वतोभद्रमण्डलनिर्माणविधिः, लिङ्गतोभद्रमण्डलनिर्माणविधिः, प्राणदेवतामन्त्रन्यासः एवं प्राणप्रतिष्ठाविधिः, आवाहन, स्थापन एवं पूजनविधिः।
द्वितीयांशः — ग्रहभेदनविधिः, महामृत्युञ्जयमन्त्रन्यासः, विनियोगः एवं जपविधिः। रुद्राध्यायी — न्यासः, विनियोगः, ध्यानम् तथा तृतीयाध्याय से पञ्चमाध्याय तक।
तृतीयांशःश्रीगणेशस्तवपाठविधिः, संकल्पः एवं शापोद्धारः, कवचम्, कीलकम् एवं अर्गला, न्यासः, विनियोगः एवं ध्यानम्, रात्रिसूक्तपाठविधिः, प्रथमचरित्र से मध्यमचरित्र तक।
75 + 25सैद्धांतिक + प्रायोगिक
3
ज्योतिष पञ्चाङ्ग साधन एवं कुण्डली विज्ञान: तिथि, वार, नक्षत्र, योग, करण साधन, ग्रह स्पष्टीकरण, कुण्डली निर्माण विधि तथा प्राथमिक फलित सिद्धान्त।
75 + 25सैद्धांतिक + प्रायोगिक
3
🌱 अष्टम प्रश्नपत्र
मूल्य संवर्धक पाठ्यक्रम (VALUE ADD COURSE)
विषय निर्धारित पाठ्यक्रम पूर्णांक क्रेडिट
खाद्य पोषण एवं स्वच्छता भोजन एवं पोषण की अवधारणा:
• भोजन, पोषण, पोषक तत्व एवं सन्तुलित आहार की परिभाषा तथा महत्व।
• स्थूल पोषक तत्व (Carbohydrates, Proteins, Fats) एवं सूक्ष्म पोषक तत्व (Minerals, Vitamins, Water)।
• कुपोषण के कारण, लक्षण एवं निवारण के उपाय।
• सामुदायिक स्वास्थ्य अवधारणा एवं संक्रामक रोगों से बचाव।
• खाद्य सुरक्षा, व्यक्तिगत स्वच्छता तथा पर्यावरणीय स्वच्छता के नियम।
75 + 25लिखित + प्रोजेक्ट
2
शारीरिक शिक्षा एवं योग भाग–1 : योग एवं प्राणायाम
• अष्टाङ्ग योग (यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधि)।
• हठ योग, सूर्य नमस्कार की विधियाँ, योग निद्रा एवं तनाव प्रबन्धन।

भाग–2 : खेलकूद एवं शारीरिक स्वास्थ्य
व्यक्तिगत खेल: एथलेटिक्स, जिम्नास्टिक, टेबल टेनिस, कुश्ती, बॉक्सिंग, शतरंज।
दलीय खेल: हॉकी, फुटबॉल, वॉलीबॉल, क्रिकेट, बास्केटबॉल।
स्वदेशी खेल: कबड्डी, खो-खो, मल्लखम्ब, तीरंदाजी।
• खेल नियम, तकनीक एवं प्राथमिक चिकित्सा (First Aid)।
75 + 25लिखित + प्रायोगिक
2
📝 नवम प्रश्नपत्र
अर्हता परीक्षा (Qualifying Course)
ℹ️ पात्रता शर्त: यह केवल उन विद्यार्थियों हेतु अनिवार्य है, जिन्होंने इन्टरमीडिएट में बिना संस्कृत विषय के शास्त्री में प्रवेश लिया है।
विषय निर्धारित पाठ्यक्रम पूर्णांक क्रेडिट
साहित्य साहित्यदर्पण — ०१ से ०४ परिच्छेद तक।
कादम्बरी — तारापीडवर्णन पर्यन्त।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
NC
नव्यव्याकरण महाभाष्यम् — पस्पशाह्निकम्, द्वितीयाह्निकम् एवं तृतीयाह्निकम्।
75 + 25लिखित + आन्तरिक
NC

© शास्त्री (NEP-2020) सम्पूर्ण विस्तृत पाठ्यक्रम प्रारूप • शैक्षिक एवं अध्ययन मार्गदर्शन हेतु

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ

एक टिप्पणी भेजें (0)