🏛️ NEP-2020 नवीन पाठ्यक्रमानुसार
शास्त्री प्रथम सेमेस्टर — सम्पूर्ण पाठ्यक्रम
सत्र 2024–27 / 2025–26 • विस्तृत विषय विवरण, अंक विभाजन एवं क्रेडिट
📌 NEP 2020 शास्त्री प्रथम सेमेस्टर — कुल 09 प्रश्नपत्र संरचना
- मुख्य विषय 01 (MAJOR COURSE-01)
- मुख्य विषय 02 (MAJOR COURSE-02)
- अन्तर्विषयक शास्त्रीय विषय 01 (MINOR COURSE-01)
- बहुविषयक शास्त्रीय विषय (MDC - Multi Disciplinary Course)
- अन्तर्विषयक शास्त्रीय विषय 02 (MINOR COURSE-02)
- दक्षता संवर्धक पाठ्यक्रम (AEC - Ability Enhancement Course)
- कौशल विकास पाठ्यक्रम (SEC - Skill Enhancement Course)
- मूल्य संवर्धक पाठ्यक्रम (VAC - Value Add Course)
- अर्हता परीक्षा (Qualifying Exam): केवल उन छात्रों के लिए जिन्होंने इंटरमीडिएट में बिना संस्कृत के प्रवेश लिया है।
📖 प्रथम प्रश्नपत्र
मुख्य विषय (MAJOR COURSE–01)
| विषय | निर्धारित पाठ्यक्रम | पूर्णांक | क्रेडिट |
|---|---|---|---|
| साहित्य |
शिशुपालवधम् (महाकवि माघ) — ०१ से ०२ सर्ग तक। अभिज्ञानशाकुन्तलम् — १ से ३ अंक तक। मेघदूतम् — प्रारम्भ से ३३ श्लोक तक। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
4 |
| नव्यव्याकरण | प्रौढ़ मनोरमा (शब्दरत्न सहिता) — अजन्तपुल्लिंगप्रकरणम्, आदेशप्रत्ययोः, लिङ्गप्रकरणान्तम्। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
4 |
📖 द्वितीय प्रश्नपत्र
मुख्य विषय (MAJOR COURSE–02)
| विषय | निर्धारित पाठ्यक्रम | पूर्णांक | क्रेडिट |
|---|---|---|---|
| साहित्य |
साहित्यदर्पण — ०१ से ०४ परिच्छेद तक। कादम्बरी — तारापीडवर्णन पर्यन्त। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
4 |
| नव्यव्याकरण | महाभाष्यम् — पस्पशाह्निकम्, द्वितीयाह्निकम् एवं तृतीयाह्निकम्। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
4 |
📖 तृतीय प्रश्नपत्र
अन्तर्विषयक शास्त्रीय विषय 01 (MINOR COURSE–01)
⚠️ विशेष सूचना: प्रथम एवं द्वितीय प्रश्नपत्र में लिए गए मुख्य विषय से भिन्न विषय का चयन यहाँ करना अनिवार्य है।
| विषय | निर्धारित पाठ्यक्रम | पूर्णांक | क्रेडिट |
|---|---|---|---|
| पौरोहित्य |
संस्कारभास्कर — चूड़ाकरणान्त, उपनयनवेदारम्भसमावर्तनान्तसंस्कारः। पुरुषसूक्तम् — सम्पूर्णम् (पूजामन्त्राणां चार्थज्ञानम्)। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
4 |
| पुराणेतिहास |
पुराणपर्यालोचनम् — पुराणवाङ्मयपरिचयः। पद्मपुराण — श्रीमद्भागवतमाहात्म्यम् (प्रारम्भ से ०६ अध्याय तक)। श्रीमद्भागवतमहापुराण — प्रथम स्कन्ध (अध्याय ०१ से ०६ तक)। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
4 |
| साहित्य |
शिशुपालवध महाकाव्यम् — प्रथम एवं द्वितीय सर्ग। कादम्बरी — आदितः कथामुखपर्यन्तम्। वेणीसंहारनाटकम् — आदितः तृतीयाङ्कपर्यन्तम्। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
4 |
| नव्यव्याकरण | वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी — अजन्त पुल्लिङ्ग एवं अजन्त स्त्रीलिङ्ग प्रकरणम्। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
4 |
📖 चतुर्थ प्रश्नपत्र
बहुविषयक शास्त्रीय विषय (MDC)
| विषय | निर्धारित पाठ्यक्रम | पूर्णांक | क्रेडिट |
|---|---|---|---|
| साहित्य |
अभिज्ञानशाकुन्तलम् — १ से २ अंक तक। मेघदूतम् — प्रारम्भ से ३३ श्लोक तक। सिन्धुवादवृत्तम् — १ से ३ यात्रावर्णन तक। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
3 |
| नव्यव्याकरण |
महाभाष्यम् — पस्पशाह्निकम्, द्वितीयाह्निकम् एवं तृतीयाह्निकम्। लघुसिद्धान्तकौमुदी — बहुब्रीहिसमास एवं द्वन्द्वसमास। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
3 |
| पौरोहित्य |
वृहत् देवता — पूर्वार्धम्। मुहूर्तचिन्तामणि — सम्पूर्णम् (नक्षत्राणां परिचयः)। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
3 |
| हिन्दी | ध्रुवस्वामिनी नाटक (जयशंकर प्रसाद) — सम्पूर्ण पाठ, प्रमुख पात्रों का चरित्र-चित्रण एवं समीक्षा। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
3 |
📖 पंचम प्रश्नपत्र
अन्तर्विषयक शास्त्रीय विषय 02 (MINOR COURSE–02)
📌 निर्देश: पंचम प्रश्नपत्र में हिन्दी, इतिहास, भूगोल, राजनीतिशास्त्र जैसे आधुनिक विषयों में से किसी एक का चयन करना होगा।
| विषय | निर्धारित पाठ्यक्रम | पूर्णांक | क्रेडिट |
|---|---|---|---|
| हिन्दी |
मंदाकिनी (डॉ. विद्या कुमारी चन्द्रा) — कवि एवं काव्य की व्याख्या और समीक्षा। हिन्दी साहित्य का इतिहास (हजारी प्रसाद द्विवेदी) — मध्यकालीन हिन्दी काव्य का इतिहास। हिन्दी व्याकरण (कामता प्रसाद गुरु) — रस, छन्द, अलंकार एवं शब्दशक्ति। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
4 |
| इतिहास |
प्राचीन एवं पूर्वमध्यकालीन इतिहास (प्रारम्भ से 1206 ई. तक):
|
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
4 |
📖 षष्ठ प्रश्नपत्र
दक्षता संवर्धक पाठ्यक्रम (AEC)
| विषय | निर्धारित पाठ्यक्रम | पूर्णांक | क्रेडिट |
|---|---|---|---|
| व्यावहारिक हिन्दी | निर्मला उपन्यास (मुंशी प्रेमचन्द) — निर्धारित अंशों की व्याख्या, संक्षेपीकरण, विशदीकरण, चरित्र-चित्रण एवं समीक्षा। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
2 |
| व्यावहारिक संस्कृत |
भारतीय संस्कृतिः — संस्काराः एवं आश्रमाः। संस्कृतसाहित्येतिहासः — प्रमुख संस्कृत कवियों का परिचय। रचनानुवादकौमुदी — कारक, सन्धि, समास, शब्दरूप, धातुरूप एवं निबन्धाः। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
2 |
| General English |
Unseen Passage & Comprehension. Translation — Hindi to English & English to Hindi. Night of the Scorpion (Nissim Ezekiel) & Basic Functional Grammar. |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
2 |
🛠️ सप्तम् प्रश्नपत्र
कौशल विकास पाठ्यक्रम (SEC)
| विषय | निर्धारित पाठ्यक्रम | पूर्णांक | क्रेडिट |
|---|---|---|---|
| कर्मकाण्ड |
प्रथमांशः — सर्वतोभद्रमण्डलनिर्माणविधिः, लिङ्गतोभद्रमण्डलनिर्माणविधिः, प्राणदेवतामन्त्रन्यासः एवं प्राणप्रतिष्ठाविधिः, आवाहन, स्थापन एवं पूजनविधिः। द्वितीयांशः — ग्रहभेदनविधिः, महामृत्युञ्जयमन्त्रन्यासः, विनियोगः एवं जपविधिः। रुद्राध्यायी — न्यासः, विनियोगः, ध्यानम् तथा तृतीयाध्याय से पञ्चमाध्याय तक। तृतीयांशः — श्रीगणेशस्तवपाठविधिः, संकल्पः एवं शापोद्धारः, कवचम्, कीलकम् एवं अर्गला, न्यासः, विनियोगः एवं ध्यानम्, रात्रिसूक्तपाठविधिः, प्रथमचरित्र से मध्यमचरित्र तक। |
75 + 25सैद्धांतिक + प्रायोगिक
|
3 |
| ज्योतिष | पञ्चाङ्ग साधन एवं कुण्डली विज्ञान: तिथि, वार, नक्षत्र, योग, करण साधन, ग्रह स्पष्टीकरण, कुण्डली निर्माण विधि तथा प्राथमिक फलित सिद्धान्त। |
75 + 25सैद्धांतिक + प्रायोगिक
|
3 |
🌱 अष्टम प्रश्नपत्र
मूल्य संवर्धक पाठ्यक्रम (VALUE ADD COURSE)
| विषय | निर्धारित पाठ्यक्रम | पूर्णांक | क्रेडिट |
|---|---|---|---|
| खाद्य पोषण एवं स्वच्छता |
भोजन एवं पोषण की अवधारणा: • भोजन, पोषण, पोषक तत्व एवं सन्तुलित आहार की परिभाषा तथा महत्व। • स्थूल पोषक तत्व (Carbohydrates, Proteins, Fats) एवं सूक्ष्म पोषक तत्व (Minerals, Vitamins, Water)। • कुपोषण के कारण, लक्षण एवं निवारण के उपाय। • सामुदायिक स्वास्थ्य अवधारणा एवं संक्रामक रोगों से बचाव। • खाद्य सुरक्षा, व्यक्तिगत स्वच्छता तथा पर्यावरणीय स्वच्छता के नियम। |
75 + 25लिखित + प्रोजेक्ट
|
2 |
| शारीरिक शिक्षा एवं योग |
भाग–1 : योग एवं प्राणायाम • अष्टाङ्ग योग (यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधि)। • हठ योग, सूर्य नमस्कार की विधियाँ, योग निद्रा एवं तनाव प्रबन्धन। भाग–2 : खेलकूद एवं शारीरिक स्वास्थ्य • व्यक्तिगत खेल: एथलेटिक्स, जिम्नास्टिक, टेबल टेनिस, कुश्ती, बॉक्सिंग, शतरंज। • दलीय खेल: हॉकी, फुटबॉल, वॉलीबॉल, क्रिकेट, बास्केटबॉल। • स्वदेशी खेल: कबड्डी, खो-खो, मल्लखम्ब, तीरंदाजी। • खेल नियम, तकनीक एवं प्राथमिक चिकित्सा (First Aid)। |
75 + 25लिखित + प्रायोगिक
|
2 |
📝 नवम प्रश्नपत्र
अर्हता परीक्षा (Qualifying Course)
ℹ️ पात्रता शर्त: यह केवल उन विद्यार्थियों हेतु अनिवार्य है, जिन्होंने इन्टरमीडिएट में बिना संस्कृत विषय के शास्त्री में प्रवेश लिया है।
| विषय | निर्धारित पाठ्यक्रम | पूर्णांक | क्रेडिट |
|---|---|---|---|
| साहित्य |
साहित्यदर्पण — ०१ से ०४ परिच्छेद तक। कादम्बरी — तारापीडवर्णन पर्यन्त। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
NC |
| नव्यव्याकरण | महाभाष्यम् — पस्पशाह्निकम्, द्वितीयाह्निकम् एवं तृतीयाह्निकम्। |
75 + 25लिखित + आन्तरिक
|
NC |
