उत्तर प्रदेश माध्यमिक संस्कृत शिक्षा परिषद्, लखनऊ द्वारा प्रस्तावित पाठ्यक्रम
| प्रश्नपत्र-संख्या | विषयः | पूर्णाङ्कः |
|---|---|---|
| प्रथम-प्रश्नपत्रम् | अनिवार्यसंस्कृतम् | 100 |
| द्वितीय-प्रश्नपत्रम् | संस्कृतशास्त्रम् (16 मुख्य विषयों में से कोई एक) | 100 |
| तृतीय-प्रश्नपत्रम् | हिन्दी (कोड सं.-229) | 100 |
| चतुर्थ-प्रश्नपत्रम् | पौरोहित्यम् / गृहविज्ञानम् | 100 |
| पञ्चम-प्रश्नपत्रम् | इतिहासः / इतिहास-पुराण एवं संस्कृति | 100 |
| षष्ठ-प्रश्नपत्रम् | अंग्रेजी (General English) / चित्रकला (आलेखन) | 100 |
प्रथम प्रश्नपत्रम् — अनिवार्यसंस्कृतम्
पूर्णांक: 100
- (क) शुकनासोपदेशः — 20 अंक
अथवास्वप्नवासवदत्तम् — 20 अंक - (ख) रचनानुवादकौमुदी (46-60 अभ्यासाः) :- संस्कृतानुवादः, शब्दरूपाणि, धातुरूपाणि, निबन्धलेखनम् — 25 अंक
- (ग) अर्थालंकाराः (लक्षणोदाहरणज्ञानम्) :- उपमा, रूपकम्, उत्प्रेक्षा, अतिशयोक्तिः, वक्रोक्तिः, भ्रान्तिमान्, सन्देहः, दृष्टान्तः — 10 अंक
- (घ) गुप्ताशुद्धिप्रदर्शनम् :- व्युत्पत्तिप्रदर्शनम् (1-57 श्लोकपर्यन्तम्), गुप्ताशुद्धिवाक्यानि (101-130 पर्यन्तम्) — 15 अंक
- (ङ) मध्यसिद्धान्तकौमुदी :- (तद्धितप्रकरणं स्त्रीप्रत्ययप्रकरणं च) — 30 अंक
अथवा
- लघुसिद्धान्तकौमुदी :- (विभक्त्यर्थप्रकरणतः स्त्रीप्रत्ययप्रकरणं यावत्) (व्याकरणेतरच्छात्राणां कृते अनिवार्यम्) — 30 अंक
अथवा
- न्यायसिद्धान्तमुक्तावली :- (अनुमानखण्डः) (व्याकरणच्छात्राणां कृते) — 30 अंक
अथवा
- वैशेषिकसूत्रम् :- (प्रथमोऽध्यायः) — 30 अंक
द्वितीय प्रश्नपत्रम् — संस्कृतशास्त्रम् (वैकल्पिक-विषयाः)
पूर्णांक: 100
1. ऋग्वेदः
- (क) ऋग्वेदसंहिता (सस्वरा) : अष्टममण्डलम् (सूक्तानि- 44-48, 80-81, 95); नवममण्डलम् (सूक्तानि- 1, 67, 76, 91, 111, 114) — 70 अंक | कुण्डमण्डपसिद्धिः — 30 अंक
- (ख) ऋग्वेदसंहिता (सस्वरा) : दशममण्डलम् (सूक्तानि- 9-10, 15, 18, 19, 30-33, 34-37, 46-50, 62-63, 70-75, 125-130, 151-152, 158, 161-163, 170, 173, 174, 177-179, 183-191) — 70 अंक | प्रथमाध्यायस्य सस्वरः पदपाठः क्रमपाठश्च — 30 अंक
2. शुक्लयजुर्वेदः (माध्यन्दिनशाखीयः)
- (क) शुक्लयजुर्वेदसंहिता (सस्वरा) : (23-30 अध्यायाः) — 70 अंक | कुण्डमण्डपसिद्धिः — 30 अंक
- (ख) शुक्लयजुर्वेदसंहिता (सस्वरा) : (31-40 अध्यायाः) — 70 अंक | मुहूर्त्तचिन्तामणेः संस्कारप्रकरणम् — 30 अंक
3. अथर्ववेदः
- (क) अथर्ववेदसंहिता (सस्वरा) : 7-8 काण्डे — 70 अंक | कुण्डमण्डपसिद्धिः — 30 अंक
- (ख) अथर्ववेदसंहिता (सस्वरा) : 9-12 काण्डानि — 70 अंक | अथर्ववेदसंहितायाः प्रथमकाण्डस्य पदपाठः — 30 अंक
4. कृष्णयजुर्वेदः (तैत्तिरीयशाखीयः)
- (क) तैत्तिरीयशाखा (सस्वरा) : पञ्चमकाण्डम् — 70 अंक | कुण्डमण्डपसिद्धिः — 30 अंक
- (ख) तैत्तिरीयशाखा (सस्वरा) : षष्ठं काण्डम् — 70 अंक | तैत्तिरीयसंहितायाः नमकचमकाध्याययोः पदक्रमजटाघनपाठाः — 30 अंक
5. सामवेदः
- (क) सामवेदसंहिता (सस्वरा) : उत्तरार्चिकस्य 4–6 प्रपाठकाः | कुण्डमण्डपसिद्धिः
- (ख) सामवेदसंहिता (सस्वरा) : उत्तरार्चिकस्य 7-9 प्रपाठकाः — 70 अंक | सुबोधिनीपद्धतिः (आदितः कौतुकबन्धयोगान्ता) — 30 अंक
6. आयुर्वेदः
- (क) अष्टाङ्गहृदयम् : (1. मात्राशितीयः, 2. शोधनादिगणः) — 60 अंक | योगशतम् : (51-अन्तपर्यन्तम्) — 40 अंक
- (ख) आयुर्वेदमहोदधिः : (प्रारम्भतः एकादशवर्गाः)
7. प्राचीनव्याकरणम्
- (क) अष्टाध्यायीभाष्यम् / काशिकावृत्तिः : (षष्ठोऽध्यायः - स्वरप्रकरणवर्जम्, वार्तिककारिकांशवर्जिता) — 40 अंक
- (ख) आख्यातिकः : (जुहोत्यादिगणादारभ्य चुरादिगणपर्यन्तम्, चिताः धातवः: हु, ञिभी, पृञ्, डुभृञ्, माङ्, डुदाञ्, डुधाञ्, दिव्, नृती, जनी, विद, बुध, षुञ्, चिञ्, शक्लू, तुद्, नुद्, क्षिप, प्रच्छ, मुच्ऌ, कृती, रुधिर्, पिष्ऌ, भुज्, तन्, डुकृञ्, डुब्रीञ्, प्रीञ्, ग्रह, चुर्, चिञ्) — 25 अंक
- (ग) धातुपाठः : (जुहोत्यादिगणादारभ्य चुरादिगणपर्यन्तम्) – धात्वर्थमात्रनिर्देशः — 15 अंक
- (घ) सामासिकः : (पदेषु सविग्रहं समासनिर्देशः) — 20 अंक
- (ङ) काशिकावृत्तिः / अष्टाध्यायीभाष्यम् : (सप्तमाष्टमाध्यायौ - स्वरप्रकरणवर्जम्) — 50 अंक | नामिकः : — 50 अंक
8. नव्यव्याकरणम्
- (क) सिद्धान्तकौमुदी : (दिवादिगणादारभ्य नामधात्वन्तो भागः)
- (ख) सिद्धान्तकौमुदी : (कण्ड्वादिप्रकरणमारभ्य उणादिहीनकृदन्तान्तो भागः)
9. साहित्यम्
- (क) काव्यमीमांसा : (1-5 अध्यायाः) — 50 अंक
- (ख) वृत्तरत्नाकरः : (1-3 अध्यायाः) — 50 अंक
- (ग) किरातार्जुनीयम् : (3-4 सर्गौ)
10. न्यायः
- (क) न्यायसिद्धान्तमुक्तावली : (अनुमानोपमानशब्दखण्डाः) किरणावलीसहिता
- (ख) न्यायबिन्दुः : (अनुमानतः समाप्तिं यावत्)
11. दर्शनम्
- (क) न्यायबिन्दुः : (प्रत्यक्षखण्डः)
- (ख) योगदर्शनम् : (प्रथमद्वितीयपादौ)
12. ज्योतिषम्
- (क) रेखागणितम् : ३-४ अध्यायौ — 50 अंक | मुहूर्त्तचिन्तामणिः : राज्याभिषेकात् अवशिष्टो भागः — 50 अंक
- (ख) ग्रहलाघवम् : पञ्चतारा स्पष्टीकरणादारभ्य सूर्यग्रहणाम्तम् — 50 अंक | लघुपाराशरी : — 50 अंक
13. जैनदर्शनम्
- (क) भिक्षुन्यायकर्णिका : (आ. तुलसीकृता)
- (ख) तत्त्वार्थसूत्रम् : (आ. उमास्वामी)
14. थेरवादबौद्धदर्शनम्
- (क) बोधिचर्यावतारः : 1-6 परिच्छेदपर्यन्तः
- (ख) मिलिन्दपञ्हो : बाहिरकथा, लक्खणविमतिच्छेदपञ्हो
15. पुराणेतिहासम्
- (क) श्रीमद्भगवद्गीता : दशमाध्यायतः अष्टादशाध्यायपर्यन्तम् — 50 अंक | विष्णुपुराणम् : तृतीय-चतुर्थसर्गौ — 50 अंक
- (ख) विष्णुपुराणम् : पञ्चमोऽंशः — 50 अंक | प्राचीनभारतेतिहासः : (महाजनपदकालात् गुप्तकालपर्यन्तम्) — 50 अंक
16. प्राकृतं तथा जैनागमः
- (क) रयणसारो : (कुन्दकुन्दाचार्यकृतं सम्पूर्णम्)
- (ख) दसवेआलियं : (दशवैकालिक 1-15 पाठ)
तृतीय प्रश्नपत्रम् — सामान्य / अनिवार्य हिन्दी (कोड सं.-229)
पूर्णांक: 100
हिन्दी पाठ्यक्रम का इकाईवार विभाजन (कक्षा-12)
| इकाई 1– | (i) हिन्दी गद्य साहित्य का इतिहास — 05 अंक | (ii) गद्य खण्ड — 15 अंक | (iii) कहानी — 05 अंक | |
| इकाई 2– | (i) हिन्दी पद्य साहित्य का इतिहास — 05 अंक | (ii) पद्य खण्ड — 15 अंक | (iii) खण्डकाव्य — 05 अंक | (iv) काव्य सौन्दर्य के तत्व — 06 अंक |
| इकाई 3– | संस्कृत खण्ड — 18 अंक | |||
| इकाई 4– | (i) निबन्ध — 09 अंक | (ii) पत्र लेखन — 08 अंक | (iii) व्याकरण — 09 अंक | |
निर्देश: इसमें 100 अंकों का एक प्रश्नपत्र होगा। न्यूनतम उत्तीर्णांक 33 अंक है। सम्पूर्ण प्रश्नपत्र दो खण्डों में विभाजित है: खण्ड-क (50 अंक) तथा खण्ड-ख (50 अंक)।
खण्ड–क (अंक–50)
| 1 | हिन्दी गद्य का विकास– हिन्दी गद्य का उद्भव एवं विकास, शुक्ल युग, शुक्लोत्तर युग, हिन्दी गद्य की प्रमुख विधाएं–निबंध, उपन्यास, कहानी, आलोचना इत्यादि। | 1×5 = 5 अंक |
| 2 | काव्य साहित्य का विकास– (आधुनिक काल– भारतेन्दु युग, द्विवेदी युग, छायावाद, प्रगतिवाद, नयी कविता इत्यादि) | 1×5 = 5 अंक |
| 3 | पाठ्यक्रम में निर्धारित गद्यांशों पर आधारित पांच प्रश्न | 2×5 = 10 अंक |
| 4 | पाठ्यक्रम में निर्धारित पद्यांशों पर आधारित पांच प्रश्न | 2×5 = 10 अंक |
| 5 | (क) संकलित गद्य के पाठों के लेखकों का परिचय, कृतियाँ तथा भाषा शैली (शब्द सीमा अधिकतम 80) | 3+2 = 5 अंक |
| (ख) कवि परिचय, कृतियाँ, साहित्यिक विशेषताएँ (शब्द सीमा अधिकतम 80) | 3+2 = 5 अंक | |
| 6 | कहानी– चरित्र–चित्रण, कहानी के तत्व एवं तथ्यों पर आधारित लघु उत्तरीय प्रश्न (शब्द सीमा अधिकतम 80) | 5×1 = 5 अंक |
| 7 | खण्ड काव्य– (क) खण्ड काव्य की विशेषताएं (ख) पात्रों का चरित्र–चित्रण (ग) प्रमुख घटनाओं पर आधारित लघु उत्तरीय प्रश्न (शब्द सीमा अधिकतम 80) | 5×1 = 5 अंक |
खण्ड–ख (अंक–50)
| 8 | (क) पठित पाठ्य पुस्तक के निर्धारित पाठों के संस्कृत गद्य का संदर्भ सहित हिन्दी में अनुवाद | 2+5 = 7 अंक |
| (ख) पठित पाठ्य पुस्तक के निर्धारित पाठों के संस्कृत पद्य का संदर्भ सहित हिन्दी में अनुवाद | 2+5 = 7 अंक | |
| 9 | पाठों पर आधारित अति लघु उत्तरीय प्रश्नों का संस्कृत में उत्तर (कोई दो प्रश्न करना है) | 2+2 = 4 अंक |
| 10 |
काव्य सौन्दर्य के तत्व– • (क) रस: सभी रस (परिभाषा, उदाहरण एवं पहचान) [1+1=2 अंक] • (ख) अलंकार: (1) शब्दालंकार: अनुप्रास, यमक, श्लेष (परिभाषा एवं उदाहरण) [2 अंक] | (2) अर्थालंकार: उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, सन्देह, भ्रान्तिमान, अनन्वय, प्रतीप, दृष्टान्त तथा अतिशयोक्ति (परिभाषा एवं उदाहरण) • (ग) छन्द: (1) मात्रिक: चौपाई, दोहा, सोरठा, रोला, कुण्डलिया, हरिगीतिका, बरवै। (2) वर्णवृत्त: इन्द्रवज्रा, उपेन्द्रवज्रा, सवैया, मत्तगयन्द, सुमुखी, सुन्दरी, बसन्ततिलका। (3) मुक्तक: मनहर [1+1=2 अंक] |
6 अंक |
| 11 | निबन्ध– हिन्दी में मौलिक अभिव्यक्ति (जनसंख्या, पर्यावरण, स्वास्थ्य शिक्षा, यातायात नियम आदि) | 2+7 = 9 अंक |
| 12 |
संस्कृत व्याकरण– • (क) सन्धि: (1) स्वर: एचोऽयवायावः, एडः पदान्तादति, एड्पररूपम्। (2) व्यंजन: स्तोः श्चुनाश्चुः, ष्टुनाष्टुः, झलांजशोऽन्ते, खरिच, मोऽनुस्वारः, तोर्लि, अनुस्वारस्यययि परसवर्णः। (3) विसर्ग: विसर्जनीयस्य सः, सजुषोरुः, अतोरोरप्लुतादप्लुते, हशिच, रोःरि। [3 अंक] • (ख) समास: अव्ययीभाव, कर्मधारय, बहुव्रीहि। [2 अंक] |
5 अंक |
| 13 |
• (क) प्रत्यय: (1) कृत्– क्त, क्त्वा, तव्यत्, अनीयर। (2) तद्धित– त्व, मतुप्, वतुप्। [2 अंक] • (ख) विभक्ति परिचय: अभितः परितः समयानिकषाहाप्रतियोगेऽपि, येनाङ्गविकारः, सहयुक्तेऽप्रधाने, नमः स्वस्तिस्वाहास्वधालंवषट्योगाच्च, षष्ठीशेषे, यतश्चनिर्धारणम्। [2 अंक] |
4 अंक |
| 14 | पत्र लेखन– पत्रों के प्रकार: (1) औपचारिक पत्र (आवेदन/प्रार्थना पत्र/कार्यालयी पत्र/व्यावसायिक पत्र) (2) अनौपचारिक पत्र (व्यक्तिगत/पारिवारिक/सामाजिक पत्र) | 8×1 = 8 अंक |
निर्धारित पाठ्य वस्तु — गद्य एवं काव्य खण्ड (कक्षा-12 संयुक्त रूपरेखा)
| गद्य हेतु निर्धारित पाठ्य वस्तु | काव्य हेतु निर्धारित पाठ्य वस्तु | ||
|---|---|---|---|
| लेखक का नाम | पाठ का नाम | कवि का नाम | पाठ का नाम |
| 1. वासुदेव शरण अग्रवाल | राष्ट्र का स्वरूप | 1. भारतेन्दु हरिश्चन्द्र | प्रेम माधुरी, यमुना–छवि |
| 2. कन्हैया लाल मिश्र 'प्रभाकर' | राबर्ट नर्सिंग होम में | 2. जगन्नाथदास 'रत्नाकर' | उद्धव प्रसंग, गंगावतरण |
| 3. डा० हजारी प्रसाद द्विवेदी | अशोक के फूल | 3. अयोध्या सिंह उपाध्याय 'हरिऔध' | पवन दूतिका |
| 4. पं० दीनदयाल उपाध्याय | सिद्धांत और नीति के सम्पादित अंश | 4. मैथिलीशरण गुप्त | कैकेयी का अनुताप, गीत |
| 5. प्रो० जी० सुन्दर रेड्डी | भाषा और आधुनिकता | 5. जयशंकर प्रसाद | गीत, श्रद्धा–मनु |
| 6. डा० ए०पी०जे० अब्दुल कलाम | तेजस्वी मन के सम्पादित अंश | 6. सूर्यकान्त त्रिपाठी 'निराला' | बादल–राग, सन्ध्या–सुन्दरी |
| 7. जैनेन्द्र कुमार | भाग्य और पुरुषार्थ | 7. सुमित्रानन्दन पन्त | नौका विहार, बापू के प्रति, परिवर्तन |
| 8. हरिशंकर परसाई | निन्दा रस | 8. महादेवी वर्मा | गीत |
| (गद्य खण्ड में कुल 8 पाठ निर्धारित हैं) | 9. रामधारी सिंह 'दिनकर' | अभिनव–मनुष्य, पुरूरवा, उर्वशी | |
| 10. सच्चिदानन्द हीरानन्द वात्स्यायन 'अज्ञेय' | मैंने आहुति बनकर देखा, हिरोशिमा | ||
| 11. विविधा | नरेन्द्र शर्मा (मधु की एक बूंद), भवानी प्रसाद मिश्र (बूंद टपकी एक नभ से), गजानन माधव मुक्तिबोध (मुझे कदम-कदम पर), गिरिजा कुमार माथुर (चित्रमय धरती), धर्मवीर भारती (सांझ के बादल) | ||
| कथा साहित्य हेतु निर्धारित पाठ्य वस्तु | संस्कृत दिग्दर्शिका (पाठ्य वस्तु) |
|---|---|
|
|
खण्ड काव्य (सहायक पुस्तक) — जिलेवार विभाजन
| क्र. | पुस्तक तथा लेखक | प्रकाशक | अनुदानित जिले |
|---|---|---|---|
| 1 | मुक्ति यज्ञ श्री सुमित्रानन्दन पन्त |
राधा कृष्ण प्रकाशन, 2, अंसारी रोड, दरियागंज, नई दिल्ली | कानपुर नगर, जौनपुर, सम्भल, मुरादाबाद, फैजाबाद, अम्बेडकरनगर, एटा, ललितपुर, कानपुर देहात, अमरोहा, कासगंज। |
| 2 | सत्य की जीत श्री द्वारिका प्रसाद माहेश्वरी |
ज्वाला प्रसाद विद्या सागर, 129, के०पी० कक्कड़ रोड, प्रयागराज। | झांसी, बदायूँ, प्रतापगढ़, रामपुर, पीलीभीत, लखनऊ, इटावा, बलिया, बिजनौर, औरैया। |
| 3 | रश्मि रथी रामधारी सिंह 'दिनकर' |
उदयांचल, पटना, वितरक-लोक भारती 15-ए, महात्मा गांधी मार्ग, प्रयागराज। | वाराणसी, बुलन्दशहर, मथुरा, मुजफ्फरनगर, फतेहपुर, उन्नाव, देवरिया, शामली, भदोही, चन्दौली। |
| 4 | आलोकवृत्त श्री गुलाब खण्डेलवाल |
कमल प्रकाशन, 105 मुकुन्दीगंज, प्रतापगढ़। | प्रयागराज, सोनभद्र, अलीगढ़, सहारनपुर, हाथरस, फर्रुखाबाद, मैनपुरी, मिर्जापुर, सीतापुर, कन्नौज, कौशाम्बी। |
| 5 | त्याग पथी श्री रामेश्वर शुक्ल 'अंचल' |
साहित्यकार संघ, दारागंज, प्रयागराज। | आगरा, गोरखपुर, गाजीपुर, बरेली, अमेठी, सुल्तानपुर, जालौन, लखीमपुर खीरी, बलरामपुर, गोण्डा, शाहजहांपुर, बाराबंकी, महराजगंज, फिरोजाबाद। |
| 6 | श्रवण कुमार श्री शिव बालक शुक्ल |
गौतम बन्धु गोइन रोड, लखनऊ | मेरठ, आजमगढ़, बस्ती, रायबरेली, हरदोई, गाजियाबाद, बांदा, बहराइच, हमीरपुर, सिद्धार्थनगर, मऊ, गौतमबुद्धनगर, श्रावस्ती, संतकबीरनगर, महोबा, हापुड़, बागपत। |
नोट :- इसके अतिरिक्त अन्य जिलों/नवसृजित जिलों में खण्ड काव्य पूर्व की भांति यथावत् पढ़ाये जायेंगे।
चतुर्थ प्रश्नपत्रम् — पौरोहित्यम् / गृहविज्ञानम्
पूर्णांक: 100
पौरोहित्यम्
- 1. यज्ञाप्रायश्चित्तविधिः
- 2. यज्ञमण्डपपूजनविधिः
- 3. अन्नप्राशन–चौलसंस्कारविधिः
- 4. उपनयन–वेदारम्भ–समावर्तनसंस्कारविधिः
- 5. पार्वणश्राद्धविधिः
अथवा
गृहविज्ञान (केवल बालिकाओं के लिये)
इसमें 70 अंकों की लिखित एवं 30 अंकों की प्रयोगात्मक परीक्षा होगी। न्यूनतम उत्तीर्णांक 23 एवं 10 कुल 33 अंक।
| भाग / इकाई | अध्याय एवं विषय-वस्तु | अंक |
|---|---|---|
| भाग–1 इकाई 1 |
कार्य, आजीविका तथा जीविका : अध्याय 1– कार्य, आजीविका तथा जीविका | 10 अंक |
| भाग–1 इकाई 2 |
पोषण, खाद्य विज्ञान और प्रौद्योगिकी : अध्याय 2– नैदानिक पोषण और आहारिकी | अध्याय 3– जनपोषण तथा स्वास्थ्य | अध्याय 4– खाद्य प्रसंस्करण और प्रौद्योगिकी | अध्याय 5– खाद्य गुणवत्ता और खाद्य सुरक्षा |
15 अंक |
| भाग–1 इकाई 3 |
मानव विकास और परिवार अध्ययन : अध्याय 6– प्रारंभिक बाल्यावस्था देखभाल और शिक्षा | अध्याय 7– बच्चों, युवाओं और वृद्धजनों के लिए सहायक सेवाओं, संस्थानों और कार्यक्रमों का प्रबंधन |
15 अंक |
| भाग–2 इकाई 4 |
वस्त्र एवं परिधान : अध्याय 8– वस्त्र एवं परिधान के लिए डिजाइन | अध्याय 9– फैशन डिजाइन और व्यापार | अध्याय 10– संस्थाओं में वस्त्रों की देखभाल और रखरखाव |
10 अंक |
| भाग–2 इकाई 5 |
संसाधन प्रबंधन : अध्याय 11– आतिथ्य प्रबंधन | अध्याय 12– उपभोक्ता शिक्षा और संरक्षण |
10 अंक |
| भाग–2 इकाई 6 |
संचार एवं विस्तार : अध्याय 13– विकास संचार तथा पत्रकारिता | अध्याय 14– निगमित संप्रेषण तथा जनसंपर्क |
10 अंक |
| प्रयोगात्मक परीक्षा (समय: 5 घंटा) |
अधिकतम अंक: 30 (न्यूनतम अंक: 10) • वाह्य मूल्यांकन (15 अंक): 1. पाक कला (04 अंक) 2. सिलाई (04 अंक) 3. सत्रीय कार्य (04 अंक) 4. मौखिक (03 अंक) • आन्तरिक मूल्यांकन (15 अंक): सत्रीय कार्य (सिलाई एवं प्रोजेक्ट) (06 अंक), पाक कला (पाठ्यक्रम पर आधारित) (06 अंक), मौखिक (03 अंक) • प्रयोगात्मक पाठ्यक्रम विवरण: 1. विनिर्मित खाद्य– अचार, जैम, मुरब्बा, पापड़ एवं बड़ी बनाना। 2. खाद्य सेवा प्रतिष्ठान/स्कूल कैंटीन मध्याह्न भोजन साप्ताहिक योजना हेतु व्यंजन सूची तैयार करना (कम से कम 4 मीठा व 4 नमकीन व्यंजन विधि)। 3. नैदानिक आहार आयोजन (दो बीमारी हेतु) व व्यंजन तैयार करना। 4. सिलाई एवं धुलाई प्रोजेक्ट फाइल। 5. सिलाई: सलवार–कुर्ता (लेडीज) या मर्दानी कमीज/बुशर्ट ड्राफ्टिंग व सिलाई। 6. बेडशीट पर पारम्परिक कढ़ाई के नमूने, चार्ट/पोस्टर व अनुपयोगी वस्तुओं से 2 उपयोगी वस्तुएं। • नोट: 50% अंक आन्तरिक व 50% अंक बाह्य परीक्षक द्वारा देय होंगे। |
30 अंक |
पञ्चम प्रश्नपत्रम् — इतिहासः / इतिहास-पुराण एवं संस्कृति
पूर्णांक: 100
इतिहास (कक्षा-12)
इतिहास विषय का प्रश्नपत्र 100 अंकों का होगा। न्यूनतम उत्तीर्णांक 33 अंक है।
| प्रश्नों के प्रकार | प्रश्नों की संख्या | अंक | कुल अंक |
|---|---|---|---|
| बहुविकल्पीय प्रश्न | 10 | 1 | 10 |
| अतिलघु उत्तरीय प्रश्न | 5 | 2 | 10 |
| लघु उत्तरीय प्रश्न | 6 | 5 | 30 |
| दीर्घ उत्तरीय प्रश्न | 3 | 10 | 30 |
| मानचित्र कौशल | 5 | 1+1=2 | 10 |
| ऐतिहासिक घटनाक्रम | 01 | 1 | 10 |
| कुल योग | प्रश्नों की संख्या = 30 | — | 100 अंक |
इतिहास पाठ्य-वस्तु (भाग 1, 2 व 3)
| भाग | विषय एवं विवरण | अंक |
|---|---|---|
| भाग–1 |
विषय 1: ईंटें मनके तथा अस्थियाँ (हड़प्पा सभ्यता)– प्रथम शहर की कहानी, पुरातात्विक विवरण व उपयोग। विषय 2: राजा किसान और नगर– मौर्य काल से गुप्त काल तक राजनीतिक व आर्थिक इतिहास, अशोक के शिलालेख व गुप्तकालीन भूमिदान (15 अंक)। विषय 3: बंधुत्व जाति तथा वर्ग– महाभारत के सन्दर्भ में सामाजिक इतिहास, जाति, वर्ग, लिंग व पुनर्निर्माण के स्रोत। विषय 4: विचारक, विश्वास और इमारतें– बौद्ध धर्म का इतिहास: साँची स्तूप, वैदिक धर्म, जैन धर्म, वैष्णव व शैव धर्म का संक्षिप्त अवलोकन (15 अंक)। |
30 अंक |
| भाग–2 |
विषय 5: यात्रियों के नजरिये– मध्यकालीन समाज: अलबरूनी, इब्नबतूता, बर्नियर के यात्रा विवरण व व्याख्या। विषय 6: भक्ति, सूफी परम्परायें– धार्मिक इतिहास, संतों के विचार, कृतियों का संरक्षण (15 अंक)। विषय 7: एक साम्राज्य की राजधानी विजयनगर– नव स्थापत्य: हम्पी, मन्दिर, किले, सिंचाई व राजनीतिक व्यवस्था। विषय 8: किसान जमींदार और राज्य– आइन–ए–अकबरी के परिप्रेक्ष्य में 16वीं-17वीं शताब्दी की कृषि संरचना (15 अंक)। |
30 अंक |
| भाग–3 |
विषय 9: उपनिवेशवाद और देहात– 18वीं शताब्दी के जमींदार, किसान, ईस्ट इण्डिया कम्पनी, राजस्व व्यवस्था, पाँचवीं रिपोर्ट, बुकानन-हैमिल्टन व दक्कन दंगा रिपोर्ट (15 अंक)। विषय 10: विद्रोही और राज– 1857 ई० का चित्रण, घटनाएँ व समकालीन विवरण। विषय 11: महात्मा गांधी और राष्ट्रीय आन्दोलन– राष्ट्रवादी आन्दोलन 1918-48 ई०, गांधीवादी राजनीति, 1931 ई० में गांधीजी, समाचार पत्रों की रिपोर्ट (15 अंक)। विषय 12: संविधान का निर्माण– स्वतंत्रता और नूतन राष्ट्रीय राज्य, संविधान सभा के विचार-विमर्श, प्रमुख समितियाँ व उनके अध्यक्ष, महिला सदस्यों की सूची व भूमिका। |
30 अंक |
| मानचित्र कौशल |
मानचित्र कौशल (05 प्रश्न प्रत्येक 1+1=2 अंक) = 10 अंक (01 अंक सही उत्तर तथा 01 अंक सही स्थान के अंकन हेतु। दृष्टिबाधित छात्र-छात्राओं के लिये मानचित्र कार्य के स्थान पर 05 प्रश्न प्रत्येक 02 अंकों के होंगे। तीनों पाठ्यपुस्तकों में अन्तर्निहित मानचित्र, काल-रेखा एवं महत्वपूर्ण ऐतिहासिक तिथियों पर आधारित अभ्यास)। |
10 अंक |
अथवा
इतिहास, पुराण एवं संस्कृति
- 1. पौराणिक धर्म एवं संस्कृति : वर्णाश्रमधर्म, संस्कार, अवतार, शिक्षा, समाज, परिवार, नारी की दशा।
- 2. पौराणिक कथाएँ :
• (क) अमृतमन्थन एवं रत्नोत्पत्ति, जमदग्नि और विश्वामित्र, जड़भरत का आख्यान, सौभरि-चरित्र, श्रीकृष्ण की बाललीला, कच-देवयानी की कथा, गजेन्द्र-मोक्ष, वृन्दोपाख्यान, नचिकेतोपाख्यान, पुरंजनोपाख्यानम्, कृष्णावतारकथा, सुदामाचरित्र, सावित्री-सत्यवान् कथा, त्रिशंकुचरितम्, इलोपाख्यानम्, अगस्त्योपाख्यानम्, अवधूतोपाख्यानम्, पूतनावधकथा, शिशुपालवधकथा, गोकर्णोपाख्यानम्, दक्षयज्ञविध्वंस कथा, स्यमन्तक मणि की कथा, मुचुकुन्द की कथा, यदुकुलसंहार का आख्यान, विन्ध्योपाख्यानम्।
• (ख) इन्द्र, इन्द्रद्युम्न, कद्रू और विनता, कालयवन, जनक, साम्ब, धुन्धुमार।
षष्ठ प्रश्नपत्रम् — अंग्रेजी / चित्रकला (आलेखन)
पूर्णांक: 100
अंग्रेजी (General English — Class-XII)
| Unit | Topic Details | Marks |
|---|---|---|
| Unit-1: Reading | 1. One long unseen passage followed by four very short answer type questions (4x3=12) and three vocabulary based questions (3x1=3). | 15 Marks |
| Unit-2: Writing |
2. Article (Descriptive, Argumentative/ Autobiographical) in about 150 words — 10 Marks 3. Letter to the Editor / Complaint letters / Business letters (Placing orders / Booking or cancellation / making enquiries etc) — 10 Marks |
20 Marks |
| Unit-3: Grammar |
4. Ten MCQs and five very short answer questions based on Narration, Synthesis, Transformation, Syntax, Idioms & Phrases/ phrasal Verbs, Synonyms, Antonyms, One word substitution, Homophones [MCQ: 1x10=10, VSA: 2x5=10] — 20 Marks 5. Translation from Hindi to English (7 to 8 Sentences) — 05 Marks |
25 Marks |
| Unit-4: Literature (Flamingo & Vistas) |
Flamingo (Text Book) — 25 Marks: • Prose: Two short answer type questions (4+4=8) & One long answer type question (7) • Poetry: Three very short answer questions on poetry extract (3x2=6), Central idea of the given poem (4) • Figures of speech: Simile, Metaphor, Personification, Oxymoron, Apostrophe, Hyperbole, Onomatopoeia. Vistas (Supplementary Reader) — 15 Marks: • Two short answer type questions (4+4=8) & One long answer type question (7) |
40 Marks |
Prescribed Content (English Literature — Class-12)
| FLAMINGO (Text Book) | VISTAS (Supplementary Reader) | ||
|---|---|---|---|
| Chapter / Poem | Writer / Poet | Lesson Name | Writer |
| Prose 1: The Last Lesson | Alphonse Daudet | 1. The Third Level | Jack Finney |
| Prose 2: Lost Spring | Anees Jung | 2. The Tiger King | Kalki |
| Prose 3: Deep Water | William Douglas | 3. Journey to the End of the Earth | Tishani Doshi |
| Prose 4: The Rattrap | Selma Lagerlof | 4. The Enemy | Pearl S. Buck |
| Prose 5: Indigo | Louis Fischer | 5. On the Face of it | Susan Hill |
| Prose 6: Poets And Pancakes | Ashokamitran | 6. Memories of Childhood | Zitkala Sa & Bama |
| Prose 7: The Interview (Part I & II) | Christopher Silvester |
Recommended Book: 'A Hand book of Grammar and Composition Writing' Published by ELTI, U.P., Prayagraj (eltiup.org) | |
| Prose 8: Going Places | A.R. Barton | ||
| Poetry 1: My Mother At Sixty-Six | Kamala Das | ||
| Poetry 2: Keeping Quiet | Pablo Neruda | ||
| Poetry 3: A Thing Of Beauty | John Keats | ||
| Poetry 4: A Road Side Stand | Robert Frost | ||
| Poetry 5: Aunt Jennifer’s Tigers | Adrienne Rich | ||
अथवा
चित्रकला (आलेखन) — कक्षा-12
इसमें 100 अंकों का एक प्रश्न-पत्र 3 घण्टे का होगा। न्यूनतम उत्तीर्णांक 33 अंक है।
| खण्ड | विवरण एवं निर्देश | अंक |
|---|---|---|
| खण्ड (क) | वस्तुनिष्ठ प्रश्न– इसमें 10 अंकों के वस्तुनिष्ठ प्रश्न पूछे जायेंगे। | 10 अंक |
| खण्ड (ख) [अनिवार्य] | आलेखन (अनिवार्य)– प्राकृतिक, आलंकारिक, आकृतियों पर आधारित विभिन्न प्रकार के दो या दो से अधिक आवृत्ति के मौलिक–रचनात्मक आलेखन। पुष्प जैसे गुलाब, कमल, सूरजमुखी, डहेलिया, गुड़हल, पेन्जी आदि फूल, कलियां, पत्तियाँ आदि वस्तुयें जैसे मानव शंख, तितलियां, हंस, हिरन, हाथी आदि का आधार लेकर आलेखन बनाना। कम से कम तीन रंग भरने हैं। उत्तम संगति के साथ। आलेखन वस्त्रों की छपाई, बुनाई, कढ़ाई, चर्म शिल्प, बर्तन, अल्पना व अन्य ज्यामिति आकार में बनाने होंगे। ग्राफ बना कर भी आलेखन बनाये जा सकते हैं। | 60 अंक |
| खण्ड (ग) [वैकल्पिक] (कोई एक खण्ड करें) |
1. वस्तु चित्रण (30 अंक): विभिन्न प्रकार की वस्तुयें जो साधारण प्रयोग में आती हैं और जो बेलनाकार, आयताकार तथा सामान्य आकार की होती हैं जैसे घरेलू बर्तन, क्राकरी, दीपक, लालटेन, बोतलें, गिलास, जूते, अटैची, थरमस, छतरी, पैकेट, फल, सब्जी आदि का चित्र बनाना (इंक में प्रकाश, छाया तथा प्रतिछाया, पेन्सिल, पेस्टल, आयल पेंट, पोस्टर रंग, जल रंग अग्र भूमि तथा पृष्ठ भूमि दर्शाते हुए)। माप 20 सेमी से कम न हो। — अथवा — 2. प्रकृति चित्रण (30 अंक): पुष्प जैसे– कनेर, गुड़हल, कलियां, डंठलों, पत्तियों तथा सम्पूर्ण पौधे के चित्र प्राकृतिक रंगों में छाया, प्रकाश तथा प्रति छाया दर्शाते हुए बनाना। (जल रंग/पोस्टर रंग)। चित्र 20 सेमी से कम न हो। — अथवा — 3. स्मृति चित्रण (30 अंक): सफेद कागज पर प्रकाश, छाया तथा प्रति छाया सहित घरेलू बर्तन, क्राकरी, शीशे व एनमल, दैनिक जीवन की छोटी-छोटी वस्तुएं या सरल पशु-पक्षी जैसे कुत्ता, बिल्ली, खरगोश, हिरन, हाथी, पक्षी, बत्तख, मोर, तोता, मुर्गा, कबूतर, हंस। माप 15 सेमी से अधिक नहीं (माध्यम पेन्सिल, क्रेयान)। — अथवा — 4. प्राकृतिक दृश्य (Land Scape) (30 अंक): उषाकाल, मध्यकाल, कोई ऋतु, जिसमें मानव, पशु-पक्षी, झोपड़ियों, आकाश का समावेश हो या ग्रामीण जीवन की साधारण झांकी, सामाजिक दृश्य। (माध्यम: जल रंग, पोस्टर रंग, ऑयल, ऑयल पेस्टल व कार्बन चारकोल पेन्सिल, माप 25 सेमी x 30 सेमी)। |
30 अंक |
नोट :- उपरोक्त यूनिट टेस्ट उपचारात्मक शिक्षण के अन्तर्गत विद्यालय स्तर पर लिये जायेंगे। इनके प्राप्तांक परीक्षाफल में सम्मिलित नहीं किये जायेंगे।
