विदूषक — चरित्र-चित्रण
अभिज्ञानशाकुन्तलम् में विदूषक का व्यक्तित्व, हास्य-प्रवृत्ति, नाट्यगत भूमिका और दुष्यन्त के साथ उसका सम्बन्ध।
विदूषक का चरित्र-चित्रण (हिन्दी में)
विदूषक प्राचीन नाट्य-परम्परा का वह पात्र है जो हास्य, व्यंग्य और मित्रवत् परामर्श के माध्यम से नाटक को सुखद और अर्थपूर्ण बनाता है। ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ में विदूषक न केवल राज-हास्य का स्रोत है, बल्कि दुष्यन्त के भीतर के भय, संदेह और मानवतावादी भावों का भी दर्पण है।
अभिज्ञानशाकुन्तलम् के विदूषक का नाम माधव्य है। यह राजा का मित्र भी है। राजा इससे हर प्रकार की बातें करता है। शकुन्तला का प्रसङ्ग उठने पर राजा विदूषक से कहते हैं— ‘सखे माधव्य! अनाप्तचक्षुःफलोऽसि।’
यह ब्राह्मण जाति का तथा उम्र में राजा से छोटा है, इसीलिए वह अपने को राजा का अनुज तथा युवराज भी कहता है। इसके हाथ में विद्यमान डंडा भी टेढ़ा-मेढ़ा है। इसकी सारी बातें हास्य-प्रमोद भरी होती हैं, अतएव राजा उसको अपने मनोविनोद के लिए सर्वदा अपने साथ रखते हैं, किन्तु भीरु स्वभाव का यह विदूषक आखेट आदि के समय राजा के साथ नहीं रहना चाहता है। उसको सर्वाधिक प्रिय कर्म मिष्ठान्न-भोजन है। अतएव वह अन्य बातों के प्रसङ्ग में भी बार-बार भोजन का प्रसङ्ग ला देता है।
यह राजा से इतना घुला-मिला हुआ है कि इसको न तो अपनी बातें राजा से कहने में कोई संकोच होता है और न राजा को अपने मन की बातों को इससे कहने में कोई संकोच है। शकुन्तला के प्रति होने वाले स्नेह को राजा दुष्यन्त केवल विदूषक को ही बतलाते हैं, इसके अतिरिक्त वे अपने किसी भी दूसरे बान्धव को शकुन्तला का प्रसङ्ग नहीं बताते हैं।
भीरु स्वभाव का विदूषक मृगया आदि कर्मों को बहुत नापसन्द करता है। वह राजा का ध्यान अपनी ओर आकृष्ट करने के लिए विभिन्न प्रकार का स्वाङ्ग भी रचता है। जैसे द्वितीयाङ्क में शकुन्तलासक्त हृदय वाले राजा को आते देखकर वह कहता है— ‘भवतु, अङ्गभङ्गविकलो भूत्वा स्थास्यामि, एवमपि नाम विश्रामं लभेय।’ और वह दण्डकाष्ठ का सहारा लेकर खड़ा हो जाता है।
मृगया की निन्दा करते हुए वह कहता है— तुम राज्य के सारे कार्यों को त्याग कर इस समय तो वनेचर-वृत्ति वाले हो गए हो। मैं ब्राह्मण-स्वभाव वाला हूँ, प्रतिदिन पशुओं के पीछे दौड़ते-दौड़ते मेरे अङ्गों के जोड़ शिथिल हो गए हैं, अतएव चल नहीं पा रहा हूँ। एक दिन तो विश्राम कर लीजिए। और राजा उसकी बातों को मानकर कहते हैं— ‘अनतिक्रमणीयं सुहृद्वाक्यमिति स्थितोऽस्मि।’
राजा का अत्यन्त सन्निकटवर्ती होने के कारण विदूषक सेनापति को भी डाँट लेता है। मृगयोत्साहक सेनापति को वह कहता है— ‘अपेहि रे उत्साहहेतुक! अत्र भवान् प्रकृतिमापन्नः त्वं तावद् दास्याः पुत्रः अटवीतोऽटवीमाहिण्डमानो यावत् शृगालमृगलोलुपस्य कस्यापि जीर्णऋक्षस्य मुखे निपतितो भव।’
विदूषक राजा के द्वारा शकुन्तला के विषय में चलायी गयी चर्चा को आगे नहीं बढ़ने देना चाहता है। वह कहता है— ‘भोः! यदि सा तपस्विकन्या अनभ्यर्थनीया, तत् किं तया दृष्टया?’
राजा के द्वारा शकुन्तला के अनिन्द्य सौन्दर्य का वर्णन किए जाने पर भी वह राजा का मजाक उड़ाते हुए कहता है— ‘भोः! यथा पिण्डीखर्जुरैरुद्वेजितस्य तिन्तिड्यां श्रद्धा भवति, तथा अन्तःपुरस्त्रीरत्नपरिभोगिनो भवत इयं प्रार्थना।’ किन्तु जब वह जान लेता है कि राजा शकुन्तला को हृदय से चाहते हैं तो वह भी उनके विचारों से सहमत हो जाता है।
अभिज्ञानशाकुन्तलम् में विदूषक के दो बार दर्शन होते हैं। पहली बार वह द्वितीयाङ्क में सहृदयों के समक्ष आता है और दूसरी बार वह षष्ठाङ्क में राजा के मनोरञ्जनार्थ उपस्थित होता है। षष्ठाङ्क में विदूषक राजा के चित्रकर्म में सहायक होकर उनका मनोरञ्जन करता है। मातलि राजा को उत्तेजित करने के उद्देश्य से जब माधव्य को अदृश्य होकर पीड़ित करते हैं तो विदूषक के चिल्लाने की आवाज सुनकर राजा स्वयं धनुष-वाण लेकर दौड़ पड़ते हैं और माधव्य को बचाने के लिए अदृश्य सत्त्व का विनाश करने वाला अस्त्र धनुष पर चढ़ाते हैं। इस घटना से प्रतीत होता है कि विदूषक राजा का अत्यन्त प्रिय ब्राह्मण-बटु, नर्मसखा तथा नाटक का हास्यपात्र है।
विदूषकस्य चरित्रचित्रणम् (संस्कृत में)
अभिज्ञानशाकुन्तलस्य विदूषकस्य नाम माधव्यः वर्तते। एष माधव्यः राज्ञो दुष्यन्तस्यान्तरङ्गं मित्रमस्ति। राजा अनेन सह सर्वप्रकारकान् मनोगतानभिप्रायान् वार्तयति। सः शकुन्तलायाः विषये विदूषकेण सह वार्तयन् वक्ति— ‘सखे माधव्य! अनाप्तचक्षुःफलोऽसि।’
माधव्यो जात्या ब्राह्मणोऽस्ति। अयं राज्ञः अपेक्षया अल्पवयस्कोऽस्ति, अतएव सः स्वं राज्ञोऽनुजं युवराजं च कथयति। अस्य हस्ते विद्यमानं दण्डमपि वक्रमास्ते। अस्य सर्वाः वार्ताः हास्यप्रमोदपरिपूर्णाः सन्ति। अतएव राजा सर्वदा स्वमनोरञ्जनार्थं माधव्यं स्वेनैव साकं सञ्चारयति। मृगयायां वने विचरणकालेऽपि विदूषकः राज्ञा सह वर्तते इति अभिज्ञानशाकुन्तलस्य द्वितीयाङ्कस्य अध्ययनात् ज्ञायते। किन्तु विदूषकः राज्ञो मृगयाव्यापारेण प्रसन्नो नास्ति। सः स्वभावेनैव भीरुः, आमोद-प्रमोदप्रियः, भोजनभट्टः, मिष्ठान्नभोजनपरायणश्च वर्तते। अतएव सः सर्वदा वार्तालापानां प्रसङ्गे भोजनविषयिणीं वार्तां करोति।
राज्ञः अत्यन्तसन्निकटवर्तित्वात् विदूषकः राज्ञः समक्षं सर्वान् विषयान् निःसङ्कोचमुपस्थापयति। अनेनैव प्रकारेण राजापि सर्वेषां मनोगतानां भावानामस्य समक्षं प्रकाशने सङ्कोचं नहि करोति। अतएवानयोः प्रगाढमैत्री वर्तते। एतस्मादेव हेतोः राजा दुष्यन्तः विदूषकं विहायान्यान् बान्धवान् शकुन्तलाविषयिणीं वार्तां नहि कथयति, किन्तु विदूषकस्य समक्षं तु सः सविस्तरं शकुन्तलावृत्तान्तं निवेदयति।
भीरुस्वभावत्वाद् विदूषकः राज्ञो मृगयादिकं कर्म नहि समादरति। राज्ञो ध्यानमाकर्षयितुं सः स्वाङ्गरचनामपि करोति। यथा द्वितीयाङ्के शकुन्तलासक्तहृदयमागच्छन्तं राजानं विलोक्य विदूषको वक्ति— ‘भवतु, अङ्गभङ्गविकलो भूत्वा स्थास्यामि, एवमपि नाम विश्रामं लभेय।’ इति उक्त्वा सः दण्डकाष्ठमवलम्ब्य तिष्ठत्यपि।
मृगयाव्यापारस्य निन्दां कुर्वता विदूषकेणाभिधीयते— ‘युक्तं नाम एवम्, यत् त्वया राजकार्याण्युज्झित्वा तादृशम् आत्खलितपदं प्रदेशं च वनचरवृत्तिना भवितव्यमिति। किमत्र मन्यताम्, अहं पुनर्ब्राह्मणः प्रत्यहं श्वापदानुसरणैः संक्षोभितसन्धिबन्धनानामङ्गानामनीशोऽस्मि। तत् प्रसीद, एकाहमपि तावद् विश्रम्यताम्।’ विदूषकस्य वचो निशम्य राजा वक्ति— ‘अनतिक्रमणीयं सुहृद्वाक्यमिति स्थितोऽस्मि।’
राज्ञः अत्यन्तसन्निकटवर्तित्वाद् विदूषकः समयानुसारेण सेनापतिमपि स्वमनोविपरीतमाचरन्तं भर्त्सयति। मृगयोत्साहकं सेनापतिं प्रति यथाह— ‘अपेहि रे उत्साहहेतुक! अत्र भवान् प्रकृतिमापन्नः। त्वं तावद् दास्याः पुत्रः, अटवीतोऽटवीमाहिण्डमानो यावत् शृगालमृगलोलुपस्य कस्यापि जीर्णऋक्षस्य मुखे निपतितो भव।’ इति।
शकुन्तलायाः विषये राज्ञा उत्थापितमपि प्रसङ्गं विदूषकः शमयितुमिच्छति। स राजानं वक्ति— ‘भोः! यदि सा तपस्विकन्या, अनभ्यर्थनीया, किं तया दृष्टया?’ इति।
राजा शकुन्तलायाः अनिन्द्ये सौन्दर्ये वर्णितेऽपि स तमुपहसन् वक्ति— ‘भोः! यथा पिण्डीखर्जुरैरुद्वेजितस्य तिन्तिड्यां श्रद्धा भवति, तथा अन्तःपुरस्त्रीरत्नपरिभोगिनो भवत इयं प्रार्थना।’ इति। किन्तु यदा सः जानाति यत् राजा दुष्यन्तो हृदयेन शकुन्तलां कामयते, तदा सः तस्य विचाराणां समर्थनं करोति।
सम्पूर्णेऽभिज्ञानशाकुन्तले विदूषकस्य द्विवारं सहृदयाः साक्षात्कारं कुर्वन्ति। प्रथमं तु सः द्वितीयाङ्के आयाति, षष्ठाङ्के सः द्वितीयं वारं जनानां समक्षम् आयाति। तत्र सः राज्ञः चित्रकर्मणि साहाय्यं करोति। यदा मातलिः राजानमुत्तेजयितुम् अदृश्यो भूत्वा माधव्यं पीडयति, तदा तस्यार्तनादं श्रुत्वा तं रक्षितुं राजा धनुषि तदस्त्रम् आरोपयति, येनादृश्यस्यापि सत्त्वस्य विनाशो भवति। एतेन राज्ञो विदूषकेण साकं प्रगाढमैत्री प्रतीयते।
