📚 उत्तर प्रदेश संस्कृत शिक्षा परिषद्
शास्त्री तृतीय एवं चतुर्थ सेमेस्टर
सम्पूर्ण पाठ्यक्रम • विषयवार विवरण • प्रश्नपत्र • मॉडल पेपर • अध्ययन सामग्री
📘
शास्त्री तृतीय सेमेस्टर
प्रथम प्रश्नपत्र
मुख्य विषय (MAJOR COURSE–01)
| विषय | पाठ्यक्रम |
|---|---|
| 📘 साहित्य |
वेणीसंहार नाटकम्- सम्पूर्णम्
|
| 📘 नव्यव्याकरण |
प्रौढ़मनोरमा (शब्दरत्न सहित)- अजन्तपुल्लिंगप्रकरणम्, आदेशप्रत्ययोः, लिङ्गप्रकरणान्तम्।
|
| 📘 पौरोहित्य |
उपाकर्मपद्धतिः — सम्पूर्णम्।
शान्तिमयूखः — सम्पूर्णम्। रुद्रयागप्रयोगविमर्शः — सम्पूर्णम्। |
| 📘 पुराणेतिहास |
4-2
|
द्वितीय प्रश्नपत्र
मुख्य विषय (MAJOR COURSE–02)
| विषय | पाठ्यक्रम |
|---|---|
| 📘 साहित्य |
साहित्यदर्पण — सप्तम एवं अष्टम परिच्छेद।
सरलगद्यपद्यरचना — सम्पूर्णम्। |
| 📘 नव्यव्याकरण |
प्रौढ़मनोरमा (शब्दरत्न सहित) — कारणप्रकरणस्य प्रथमा, द्वितीया, तृतीया, चतुर्थी, पञ्चमी, षष्ठी तथा सप्तमीविभक्त्यन्तः भागः।
|
| 📘 पौरोहित्य |
3-2
|
| 📘 पुराणेतिहास |
4-2
|
तृतीय प्रश्नपत्र
अन्तर्विषयक शास्त्रीय विषय (MINOR COURSE–01)
| विषय | पाठ्यक्रम |
|---|---|
| 📘 साहित्य |
शिशुपालवध महाकाव्यम् — प्रथम एवं द्वितीय सर्ग।
कादम्बरी — आदितः कथामुखपर्यन्तम्। वेणीसंहारनाटकम् — आदितः तृतीयाङ्कपर्यन्तम्। |
| 📘 नव्यव्याकरण |
वैयाकरणसिद्धान्तकौमुदी — अजन्त पुल्लिङ्ग एवं अजन्त स्त्रीलिङ्ग प्रकरणम्।
|
| 📘 पौरोहित्य |
यज्ञतत्त्वप्रकाशः — परिचयः।
दानमयूखः — परिचयः (नीलकण्ठभट्टः)। |
| 📘 पुराणेतिहास |
पुराणपर्यालोचनम् — पुराणवाङ्मयपरिचयः।
पद्मपुराण — श्रीमद्भागवतमाहात्म्यम् (प्रारम्भ से षष्ठ अध्याय तक)। श्रीमद्भागवतमहापुराण — प्रथम स्कन्धः (अध्याय १–६)। |
चतुर्थ प्रश्नपत्र
बहुविषयक शास्त्रीय विषय (MDC)
| विषय | पाठ्यक्रम |
|---|---|
| 📘 साहित्य |
शिशुपालवध महाकाव्यम् — प्रथम एवं द्वितीय सर्ग।
कादम्बरी — आदितः कथामुखपर्यन्तम्। वेणीसंहारनाटकम् — आदितः तृतीयाङ्कपर्यन्तम्। |
| 📘 नव्यव्याकरण |
लघुसिद्धान्तकौमुदी — बहुब्रीहिसमास एवं द्वन्द्वसमास।
|
| 📘 पौरोहित्य |
वृहत् देवता — पूर्वार्धम्।
मुहूर्तचिन्तामणि — सम्पूर्णम् (नक्षत्राणां परिचयः)। |
| 📘 पुराणेतिहास |
4-2
|
पंचम प्रश्नपत्र
अन्तर्विषयक विषय (MINOR COURSE–02)
इस प्रश्नपत्र में उपलब्ध 15 विषयों में से किसी एक विषय का चयन करना होगा।
| विषय | पाठ्यक्रम |
|---|---|
| 📘 हिन्दी |
कथा सरिता (विद्या कुमारी चन्द्रा) — विशदीकरण, संक्षेपीकरण, सारांश एवं चरित्र-चित्रण।
सहज एकांकी (रमेश प्रसाद) — सारांश एवं व्याख्या। हिन्दी साहित्य का इतिहास (आचार्य रामचन्द्र शुक्ल) — हिन्दी गद्य का इतिहास (भारतेन्दु युग से स्वातंत्र्योत्तर युग तक)। आधुनिक काव्य पीयूष (प्रो. विसम्भरनाथ) — व्याख्या एवं समीक्षा। आधुनिक हिन्दी कविता की प्रमुख प्रवृत्तियाँ — भारतेन्दु युग, द्विवेदी युग, छायावाद, प्रगतिवाद, प्रयोगवाद तथा नयी कविता। |
| 📘 इतिहास |
लार्ड लिटन, लार्ड रिपन, लार्ड कर्जन एवं बंगाल विभाजन।
कृषि का व्यवसायीकरण, रेलवे का विकास, बैंकिंग प्रणाली तथा धन निष्कासन सिद्धान्त। भारत सरकार अधिनियम 1919 एवं 1935, साम्प्रदायिकता का विकास। स्वतन्त्रता के बाद रियासतों का विलय एवं सरदार वल्लभभाई पटेल की भूमिका। आधुनिक भारत का इतिहास (1740–1935)। |
| 📘 भूगोल |
शीघ्र प्रकाशित होगा।
|
| 📘 नागरिकशास्त्र |
4-2
|
षष्ठ प्रश्नपत्र
दक्षता संवर्धक पाठ्यक्रम (AEC)
इस प्रश्नपत्र में किसी एक भाषा का चयन करना होगा।
| विषय | पाठ्यक्रम |
|---|---|
| 📘 व्यवहारिक हिन्दी |
निबन्धमञ्जरी (प्रो. विशम्भरनाथ शर्मा) — निर्धारित निबन्धों का संक्षेपीकरण, विशदीकरण एवं समीक्षा।
हिन्दी साहित्य का इतिहास (डॉ. नगेन्द्र) — हिन्दी गद्य का इतिहास। |
| 📘 व्यावहारिक संस्कृत |
भारतीय संस्कृतिः — संस्काराः एवं आश्रमाः।
संस्कृतसाहित्येतिहासः — संस्कृतकवीनां परिचयः। रचनानुवादकौमुदी — निबन्धाः। |
| 📘 English |
Unseen Passage.
Translation — Hindi to English & English to Hindi. Night of the Scorpion — Nissim Ezekiel. |
सप्तम् प्रश्नपत्र
कौशल विकास पाठ्यक्रम (SEC)
| विषय | पाठ्यक्रम |
|---|---|
| 📘 कर्मकाण्ड |
प्रथमांशः
• सर्वतोभद्रमण्डलनिर्माणविधिः। • लिङ्गतोभद्रमण्डलनिर्माणविधिः। • प्राणदेवतामन्त्रन्यासः एवं प्राणप्रतिष्ठाविधिः। • आवाहन, स्थापन एवं पूजनविधिः.
द्वितीयांशः
• ग्रहभेदनविधिः। • महामृत्युञ्जयमन्त्रन्यासः, विनियोगः एवं जपविधिः। • रुद्राध्यायी — न्यासः, विनियोगः, ध्यानम् तथा तृतीयाध्याय से पञ्चमाध्याय तक।
तृतीयांशः
श्रीगणेशस्तवपाठविधिः • संकल्पः एवं शापोद्धारः। • कवचम्, कीलकम् एवं अर्गला। • न्यासः, विनियोगः एवं ध्यानम्। • रात्रिसूक्तपाठविधिः। • प्रथमचरित्र से मध्यमचरित्र तक। |
| 📘 वास्तुशास्त्र |
शीघ्र प्रकाशित होगा।
|
| 📘 ज्योतिष |
3-2
|
| 📘 अन्य |
4-2
|
अष्टम् प्रश्नपत्र
मूल्य संवर्धक पाठ्यक्रम (VALUE ADD COURSE)
📌 पाठ्यक्रम का उद्देश्य
- पाठ्यक्रम के उद्देश्य का ज्ञान।
- विभिन्न खेलों का परिचय।
- खेलों के मूलभूत नियम एवं तकनीकों का अध्ययन।
- व्यक्तिगत एवं टीम खेलों में कौशल का विकास।
🏃 भाग–1 : व्यक्तिगत खेल
- एथलेटिक्स (Track & Field)
- जिम्नास्टिक
- टेबल टेनिस
- कुश्ती
- बॉक्सिंग
- शतरंज
⚽ भाग–2 : दलीय खेल
- हॉकी
- वॉलीबॉल
- फुटबॉल
- क्रिकेट
- बास्केटबॉल
🏹 भाग–3 : साहसिक एवं स्वदेशी खेल
- तीरंदाजी
- खो-खो
- कबड्डी
- मल्लखम्ब
🧘 भाग–4 : योग
- अष्टाङ्ग योग
- हठ योग
- योग निद्रा
🏸 भाग–5 : रैकेट खेल
- बैडमिंटन
- टेबल टेनिस
- लॉन टेनिस
