उत्तरमध्यमा – प्रथम एवं द्वितीय वर्ष पाठ्यक्रम

चन्द्र देव त्रिपाठी 'अतुल'
0
उत्तरमध्यमा – प्रथम एवं द्वितीय वर्ष पाठ्यक्रम
उत्तरमध्यमा पाठ्यक्रम

उत्तरमध्यमा – प्रथम एवं द्वितीय वर्ष पाठ्यक्रम

उत्तरमध्यमा प्रथमखण्ड (कक्षा-11) के पाठ्यक्रम की रूपरेखा
प्रश्नपत्र-संख्या विषयः पूर्णाङ्कः
प्रथम-प्रश्नपत्रम्अनिवार्यं संस्कृतम्(कोड सं.-193)100
द्वितीय-प्रश्नपत्रम्साहित्य (कोड सं.-209)/नव्यव्याकरण (कोड सं.-207)100
तृतीय-प्रश्नपत्रम्हिन्दी (कोड सं.-229)100
चतुर्थ-प्रश्नपत्रम्पौरोहित्य (कोड सं.-236)/ गृहविज्ञान (कोड सं.-234)100
पञ्चम-प्रश्नपत्रम्इतिहास(कोड सं.-239)/ इतिहास पुराण संस्कृति (कोड सं.-248)100
षष्ठ-प्रश्नपत्रम् अंग्रेजी (कोड सं.-250)/चित्रकला (कोड सं.-241)100

उत्तरमध्यमा प्रथमखण्डः (मानविकीवर्गः) — पूर्णांक: 100

प्रथम प्रश्नपत्रम् अनिवार्यसंस्कृतम् (कोड सं.-193) — पूर्णांक- 100)

  • (क) किरातार्जुनीयम् (प्रथम: सर्गः):- महाकवि भारवि विरचति किरातार्जुनीयम् के प्रथम सर्ग के श्लोकों की ससन्दर्भ व्याख्या- 20 अंक
  • (ख) रचनानुवादकौमुदी (31-45 अभ्यायाः):-संस्कृतव्याकरणम्:, शब्दरूपाणि, धातुरूपाणि, पत्रलेखनम्- 25 अंक
  • (ग) शब्दालंकार -भेदोपभेदसहिता (लक्षणोदाहरणज्ञानम्)- शब्दालंकार अर्थात- अनुप्रास उपमा,यमक,वक्रोक्ति का लक्षण-उदाहरण- 10 अंक
  • (घ) गुप्ताशुद्धिप्रदर्शनम्-आदितः विंशतिपर्यन्तम् श्लोकाः, गुप्ताशुद्धिवाक्यानि (1-100 पर्यन्तम्) 15 अंक
  • (ङ) मध्यसिद्धान्तकौमुदी- (कारक-समासप्रकरणम्):
  • अथवा
  • लघुसिद्धान्तकौमुदी -(ण्यन्तकृदन्तप्रकरणं यावत्)।
  • (व्याकरणेत्तरछात्राणां कृते अनिवार्यम् व्याकरणच्छात्राणां कृते वैकल्पिकम्)। 30 अथवा
  • न्यायसिद्धान्तमुक्तावली -(प्रत्यक्षखण्डः):
  • अथवा
  • न्यायसूत्रम् -(प्रथमाध्यायस्य प्रथमः अधिकरणम्)।

द्वितीय प्रश्नपत्र (पूर्णांक-100 अंक)

साहित्य

  • (क) दशकुमारचरितम् -(पूर्वपीठिका)
  • (ख) रघुवंशमहाकाव्यम्- (13-14 सगों)
  • (ग) तर्कसंग्रहः -(न्यायबोधिनी टीका ) प्रत्यक्षखण्ढः

नव्यव्याकरण

  • (क) सिद्धान्तकौमुदी- (अपत्याधिकार, शेषिक, मत्वर्थीय स्वार्षिक निरुक्त) पूर्णांका:-100
  • (ख) सिद्धान्तकौमुदी -(भ्वादिगणादिप्रकरणम्)

तृतीय प्रश्नपत्र (100)

हिन्दी

  • उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद् की कक्षा 11 के अनुसार

चतुर्थ प्रश्नपत्र (100)

पौरोहित्य

  • (क)गृह्यसूत्रविहितकर्माणि।
  • (ख)विवाहसंस्कारविधिः।
  • (ग)गर्भाधानसंस्कारविधिः।
  • (घ)पुंसवन-सीमन्तोन्नयनसंस्कारविधिः।
  • (ङ)जातकर्म-नामकरणसंस्कारविधिः।

गृहविज्ञान

  • उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद् की कक्षा 12 के अनुसार

पंचम प्रश्नपत्र (100)

इतिहास

  • उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद् की कक्षा 12 के अनुसार

इतिहास पुराण संस्कृति

  • १) पौराणिक इतिहास: अठारह पुराण परिचय तथा पुराणों के रचयिता। २) पौराणिक कथाएँ एवं प्रमुख व्यक्तित्व: १. व्यासचरित्र, २. ध्रुवचरित्र, ३. प्रह्लाद चरित्र, ४. ययातिचरित्र, ५. बेन तथा ऋषु का आख्यान, ६. सगरोपाख्यान, ७. गंगावतरण, ८. हरिश्चन्द्राख्यान, ९. पुरुरवा-उर्वशी आख्यान, १०. ययातिः और देवयानी, ११. नल-दमयंती की कथा, १२. स्यमन्तक मणि की कथा, १३. कालियादाहकथा, १४. कपोतोपाख्यान, १५. वाणासुर की कथा, १६. निमिचरित्र, १७. मनु की कथा। ख) प्रमुख आचार्य एवं चरित्र: १. बाल्मीकिः, २. व्यासः, ३. शुकः, ४. शौनकः, ५. वसिष्ठः, ६. विश्वामित्रः, ७. पराशरः, ८. भारद्वाजः, ९. गन्धर्वदेवः, १०. शिवः, ११. नन्दी, १२. अनसुइया, १३. अगस्त्यः, १४. यमः, १५. अहल्याः, १६. शबरी, १७. द्रौपदी, १८. सत्यभामा, १९. उषा, २०. कुमुदा।

षष्ठ प्रश्नपत्र (100)

इतिहास- उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद् की कक्षा 12 के अनुसार

    अंग्रेजी

    • उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद् की कक्षा 12 के अनुसार

    चित्रकला

    • उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद् की कक्षा 12 के अनुसार
    उत्तरमध्यमा द्वितीय खण्ड (कक्षा-12) के पाठ्यक्रम की रूपरेखा
    प्रश्नपत्र-संख्या विषयः पूर्णाङ्कः
    प्रथम-प्रश्नपत्रम्अनिवार्यं संस्कृतम्(कोड सं.-261)100
    द्वितीय-प्रश्नपत्रम्साहित्य (कोड सं.-277)/नव्यव्याकरण (कोड सं.-275)100
    तृतीय-प्रश्नपत्रम्हिन्दी (कोड सं.-297)100
    चतुर्थ-प्रश्नपत्रम्पौरोहित्य (कोड सं.-305)/ गृहविज्ञान (कोड सं.-301)100
    पञ्चम-प्रश्नपत्रम्इतिहास(कोड सं.-311)/ इतिहास पुराण संस्कृति (कोड सं.-314)100
    षष्ठ-प्रश्नपत्रम् अंग्रेजी (कोड सं.-328)/चित्रकला (कोड सं.-313)100

    उत्तरमध्यमा द्वितीयखण्डः (मानविकीवर्गः) — पूर्णांक 100

    प्रथम प्रश्नपत्र (अनिवार्यसंस्कृतम् — 100)

    • (क) शुकनासोपदेशः अथवा स्वप्नवासवदत्तम् — कोई एक (20 अंक)
    • (ख) रचनानुवादकौमुदी — संस्कृतानुवाद, शब्दरूप, धातुरूप, निबन्ध
    • (ग) अर्थालंकाराः — उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, अतिशयोक्ति, वक्रोक्ति…
    • (घ) गुप्ताशुद्धिप्रदर्शनम् — 1–57 श्लोक, 101–130 वाक्य
    • (ङ) मध्यसिद्धान्तकौमुदी — तद्धित, स्त्रीप्रत्यय अथवा लघुसिद्धान्तकौमुदी — विभक्त्यर्थ से स्त्रीप्रत्यय तक
    • लघुसिद्धान्तकौमुदी (विभक्त्यर्थप्रकरणतः स्वीप्रत्ययप्रकरणं यावत्) (व्याकरणेतरच्छात्राणां कृते अनिवार्यम्) अथवा व्याकरणव्छात्राणां कृते- न्यायसिद्धान्तमुक्तावली (अनुमानखण्डः) अथवा वैशेषिकसूत्रम् (प्रथमोऽध्यायः)

    द्वितीय प्रश्नपत्र (10)

    साहित्य

    • काव्यमीमांसा — (1-5 अध्यायाः) 30 अंक
    • वृत्त रत्नाकर — (1-3 अध्यायाः) 30 अंक
    • किरातार्जुनीयम् — (3-4 सर्गौ) 40 अंक

    नव्यव्याकरण

    • (क)सिद्धान्तकौमुदी दिवादिगणादारभ्य नामधात्वन्तो भागः)
    • (ख)सिद्धान्तकौमुदी कण्डवादिप्रकरणमारभ्य उणादिहीनकृदन्तान्तो भागः)

    तृतीय प्रश्नपत्र (100)

    हिन्दी

    • उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद् की कक्षा 12 के अनुसार

    खण्ड–क (अंक—50)

    1. हिन्दी गद्य का विकास—हिन्दी गद्य का उद्भव एवं विकास, शुक्लयुग, शुक्लोत्तर युग, हिन्दी गद्य की प्रमुख विधाएँ—निबंध, उपन्यास कहानी, आलोचना इत्यादि। 1×5=5 अंक
    2. काव्य साहित्य का विकास (आधुनिक काल—भारतेंदु युग, द्विवेदी युग, छायावाद, प्रगतिवाद, नयी कविता इत्यादि)। 1×5=5 अंक
    3. पाठ्यक्रम में निर्धारित गद्यांशों पर आधारित पांच प्रश्न। 2×5=10 अंक
    4. पाठ्यक्रम में निर्धारित पद्यांशों पर आधारित पांच प्रश्न। 2×5=10 अंक
    5. संकेतित गद्य के पाठों से लेखकों का परिचय, कृतियों एवं भाषा–शैली (शब्द सीमा अधिकतम—80)
      1. कवि परिचय, कृतियाँ, साहित्यिक विशिष्टताएँ— 3+2=5 अंक
    6. कहानी—चरित्र–चित्रण, कहानी के तत्व एवं तथ्यों पर आधारित (लघु उत्तरिय प्रश्न) (शब्द सीमा अधिकतम—80) 5×1=5 अंक
    7. खण्ड काव्य—निम्नलिखित पर आधारित लघु उत्तरिय प्रश्न (शब्द सीमा अधिकतम—80)
      1. खण्ड काव्य की विशेषताएँ
      2. पात्रों का चरित्र–चित्रण
      3. मुख्य घटनाओं पर आधारित प्रश्न
      5×1=5 अंक

    खण्ड–ख (अंक—50)

    1. (क) पृष्ठ पाठ्य पुस्तक के निर्धारित पाठों के संस्कृत गद्य का संदर्भ सहित हिन्दी में अनुवाद 2+5=7 अंक
    2. (ख) पृष्ठ पाठ्य पुस्तक के निर्धारित पाठों के संस्कृत गद्य का संदर्भ सहित हिन्दी में अनुवाद 2+5=7 अंक
    3. पाठों पर आधारित अति लघु उत्तरिय प्रश्नों के उत्तर (कुल दो प्रश्न करना है)। 2+2=4 अंक
    4. काव्य सौन्दर्य के तत्व—
      1. सभी रस—परिभाषा, उदाहरण एवं पहचान। 1+1=2 अंक
      2. अलंकार (1) शब्दालंकार—अनुप्रास, यमक, रूपक (परिभाषा एवं उदाहरण)। 2 अंक
      3. अर्थालंकार—उपमा, रूपक, व्यंजन, संदेह, भ्रान्तिमान, अनुरूप, प्रतीति, दृष्टान्त तथा अतिशयोक्ति (परिभाषा एवं उदाहरण)।
      4. (2) मात्रा—चौपाई, दोहा, सोरठा, रोला,, कुण्डलियाँ, हरिगीतिका, कवित्त (परिभाषा एवं उदाहरण)।
      5. (3) वर्णवृत—इन्द्रवज्रा, उपेन्द्रवज्रा, सवैया, मत्तगयंद,सुमुखी, वसन्ततिलका (परिभाषा एवं उदाहरण)।
    पुस्तक का नाम लेखक का नाम पाठ का नाम
    गद्य हेतु निर्धारित पाठ्यवस्तु
    1वासुदेव शरण अग्रवालराष्ट्र का स्वरूप
    2कन्हैया लाल मिश्र 'प्रभाकर'राष्ट्र सेवा में
    3डॉ० हजारी प्रसाद द्विवेदीअशोक के फूल
    4पण्डित दीनदयाल उपाध्यायसिद्धांत और नीति के सम्बन्धित अंश
    5प्रो॰ जी० सुन्दर रेड्डीभाषा और आधुनिकता
    6डॉ० ए०पी०जे० अब्दुल कलामतेजस्वी मन के सम्बन्धित अंश
    7जैनेन्द्र कुमारभ्रम और पुरुषार्थ
    8हरिशंकर परसाईनिन्दा रस
    काव्य हेतु निर्धारित पाठ्यवस्तु
    1भारतेंदु हरिश्चन्द्रप्रेम माधुरी, यमुना–छवि
    2जगन्नाथदास 'रत्नाकर'उद्धव प्रसंग, गंगावतरण
    3अयोध्या सिंह उपाध्याय 'हरिऔध'पवन दूतिका
    4मैथिलीशरण गुप्तकैकयी का अनुताप, गीत
    5जयशंकर प्रसादगीत, श्रद्धा–मनु
    6सूर्यकान्त त्रिपाठी 'निराला'बादल–राग, सन्ध्या-सुन्दरी
    7सुमित्रानन्दन पंतनौका विहार, बापू के प्रति, परिवर्तन
    8महादेवी वर्मागीत
    9रामधारी सिंह 'दिनकर'अभिमन्यु–मनुष्य, पुरुषार्थ, उर्वशी
    10सच्चिदानन्द हीरानन्द वात्स्यायन अज्ञेयमैंने आहुति बनकर देखा, शिरोरेखा
    विविधानरेन्द्र शर्मामधु की एक बूँद
    .भगवती प्रसाद मिश्रबूँद टपकी एक नभ से
    .गजानन माधव मुक्तिबोधमुझे कदम–कदम पर
    .गिरिजा कुमार माथुरचित्रमयी धरती
    .धर्मवीर भारती साँझ के बादल
    कथा साहित्य हेतु निर्धारित पाठ्यवस्तु
    1फणीश्वरनाथ रेणुपंचलाइट
    2अमरकान्तबहादुर
    3शिव प्रसाद सिंहकर्मनाशा की हार
    4भीष्म साहनीखून का रिश्ता
    5शिवानीलाटी
  • खण्डकाव्य- त्यागपथी-रामेश्वर शुक्ल अंचल
  • चतुर्थ प्रश्नपत्र (100)

    पौरोहित्य

    • यज्ञप्रायश्चित विधिः
    • यज्ञमण्डपपूजन विधिः
    • अन्नप्राशन-चौलसंस्कार विधिः
    • उपनयनवेदारम्भ-समावर्तन संस्कारविधिः
    • पार्वणश्राद्धविधिः

    गृहविज्ञान

    • उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद् की कक्षा 12 के अनुसार

    पंचम प्रश्नपत्र (100)

    इतिहास

    • उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद् की कक्षा 12 के अनुसार

    इतिहास पुराण संस्कृति

    • 1. पौरािणक धर्म एवं संस्कृति
    • 2. पौरािणक कथाएँ (क) 1. वर्णाश्रम धर्म, 2.संस्कार, 3. अवतार, 4.शिक्षा, 5. समाज, 6. परिवार, 7. नारी की दशा।
    • ख) 1. अमृतमन्थन एवं रत्नोत्पत्ति, 2. जमदग्नि और विश्वामित्र, 3. जड़भरत-का आख्यान, 4. सौभरि-चरित्र, 5.श्रीकृष्ण बाललीला , 6. कच-देवयानी की कथा, 7. गजेन्द्रमोक्ष , 8. वृन्दोपाख्यान, 9. नचिकेतोपाख्यान, 10.पुरंजनोपाख्यानम्, 11. कृष्णावतारकथा, 12. सुदामाचरित्र, 13. सत्यवती-सत्यवान कथा, 14.त्रिशंकुचरितम्, 15. इलोपाख्याानम्, 16. अगत्स्योपाख्यानम्, 17. अवधूतोपाख्यानम्, 18. पूतनावधकथा, 19.शिशुपालवधकथा, 20.गोकर्णोपाख्यानम्, 21. द य7िव वंस कथा, 22. स्यामन्तकमणि कथा, 23.मुचकुन्द कथा, 24.यदुकुलसंहार का आख्यान, 25.विन्ध्योपाख्यानम्।
    • (ग) 1. इन्द्र 2. इन्द्रदुम्न, 3. कद्रू और विनता, 4. कालयवन, 5. जनक, 6. साम्ब 7. धुन्धमार।

    षष्ठ प्रश्नपत्र (100)

    अंग्रेजी

    • उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद् की कक्षा 12 के अनुसार

    Section A – Reading 15 marks

    1. One long unseen passage followed by four short answer type questions and three vocabulary questions.
      4×3=12 (short answer questions)
      3×1=3 (vocabulary)

    Section B – Writing 20 marks

    1. Article (Descriptive, Argumentative/Autobiographical) – in about 150 words – 10
    2. Letter to the Editor/Complaint letters/Business letters (Placing orders / Booking or cancellation / Making enquiries etc.) – 10

    Section C – Grammar 25 marks

    1. Ten questions (MCQ and very short answer type questions) based on Narration, Synthesis, Transformation, Syntax, Idioms and Phrases, Phrasal Verbs, Synonyms, Antonyms, One word substitution, Homophones – 10×2=20
    2. Translation from Hindi to English – 7 to 8 sentences – 5

    Section D – Literature 40 marks

    Flamingo – Text Book

    Prose

    1. Two short answer type questions – 4+4=8
    2. One long answer type question – 7

    Poetry

    1. Three very short answer type questions based on the given poetry extract – 3×2=6

    Note: Questions related to identification of the following figures of speech will be included in the poetry section – Simile, Metaphor, Personification, Oxymoron, Apostrophe, Hyperbole, Onomatopoeia.

    1. Central idea of the given poem – 4

    Vistas – Supplementary Reader

    1. Two short answer type questions – 4+4=8
    2. One long answer type question – 7

    Following books are prescribed:

    Flamingo – Text Book

    Prose

    1. The Last Lesson — Alphonse Daudet

    Poetry

    1. Three very short answer type questions based on the given poetry extract – 3×2=6

    Note: Questions related to identification of the following figures of speech will be included in the poetry section – Simile, Metaphor, Personification, Oxymoron, Apostrophe, Hyperbole, Onomatopoeia.

    1. Central idea of the given poem – 4

    Vistas – Supplementary Reader

    1. Two short answer type questions – 4+4=8
    2. One long answer type question – 7

    Following books are prescribed:

    Flamingo – Text Book

    PROSE
    1. The Last Lesson — Alphonse Daudet
    2. Lost Spring — Anees Jung
    3. Deep Water — William Douglas
    4. The Rattrap — Selma Lagerlof
    5. Indigo — Louis Fischer
    6. Poets and Pancakes — Ashokamitran
    7. The Interview – Part I and Part II — Christopher Silvester
    8. Going Places — A.R. Barton
    POETRY
    1. My Mother at Sixty-Six — Kamala Das
    2. Keeping Quiet — Pablo Neruda

    चित्रकला

    • उत्तर प्रदेश माध्यमिक शिक्षा परिषद् की कक्षा 12 के अनुसार

    इसमें 100 अंकों का एक प्रश्न–पत्र 3 घण्टे का होगा।
    न्यूनतम उत्तीर्णांक: 33

    खण्ड (क) – इसमें 10 अंकों के वस्तुनिष्ठ प्रश्न पूछे जायेंगे।
    खण्ड (ख) – आलेखन 60 अंक अनिवार्य।

    आलेखन – प्राकृतिक, आकृतिकारक, आकृतिजीव पर आधारित

    विभिन्न प्रकार के एक या दो से अधिक आकृतियों के मौलिक–सांकेतिक आलेखन। पुष्प जैसे गुलाब, कमल, सूर्यमुखी, उड़हल, गुड़हल, फैंजी आदि, फूल, कतिरिया, पतियाँ इत्यादि। जानवर जैसे घोड़ा, हिरन, हाथी आदि का आधार लेकर आलेखन बनाना। कम से कम तीन वस्तुएँ — स्थिर संयोजन के साथ। प्राकृतिक वस्तुओं की छायाएँ, ब्लाइंड, कलाई, चर्म शिल्प, वस्त्र, अपना व अन्य ज्यामितीय आकार में बनाना होगा। ग्राफ बनाकर कोई भी आलेखन बनाया जा सकता है।

    खण्ड – ग (कोई एक खण्ड)

    वस्तु चित्रण 30 अंक
    अथवा स्मृति चित्रण 30 अंक
    अथवा प्राकृतिक दृश्य (लेण्डस्केप) 30 अंक

    वस्तु चित्रण — 30 अंक

    विभिन्न प्रकार की वस्तुओं का सामान्य प्रयोग जैसे — घर का बर्तन, कटोरी, प्लेटें, मोमबत्ती, बल्ब, टॉर्च, जूते, डब्बे, थर्मस, छुरी, केले, फल, सब्जियाँ आदि। वस्तु समूह का चित्र बनाना — रंग माध्यम: इंक पेन, वाटर कलर, पेस्टल, पोस्टर पेंट, पोस्टर रंग, जल रंग, मिट्टी रंग। कागज का आकार: न्यूनतम 20 सेमी × 30 सेमी। वस्तु समूह आयताकार या अर्ध–गोलाकार होना चाहिए। वस्तुओं का आकार ऐसा हो कि एक से कम 40% क्षेत्रफल गहराई दिखाए।

    अथवा — प्राकृतिक चित्रण — 30 अंक

    पुष्प जैसे — कोनेर, गुड़हल, फैंजी, कतिरिया, उड़हना, पतियाँ आदि वस्तुएँ। प्राकृतिक रंगों में छाया–प्रकाश तथा चित्र बनाना। जल रंग या पोस्टर रंग का प्रयोग। पत्तियों एवं पुष्पों का एक–एक चित्र अनिवार्य।

    अथवा — स्मृति चित्रण — 30 अंक

    प्राकृतिक दृश्य जैसा — पर्वतीय क्षेत्र, मैदानी भाग, मन्दिर, सरस्वती, ग्रामीण वातावरण के साथ पुष्प, बेल, मानव, पेड़–पौधे, सड़क आदि। चित्र किसी भी माध्यम जैसे जल रंग, पोस्टर, पेंसिल, ऑइल पेस्टल आदि से। चित्र का आकार: 25 × 30 सेमी।

    वस्तु चित्रण / प्राकृतिक चित्रण / स्मृति चित्रण

    वस्तु चित्रण या प्राकृतिक चित्रण के साथ–साथ स्मृति चित्रण सफेद कागज पर प्रकाश, छाया तथा प्रति-छाया सहित निम्न वस्तुओं में से किसी एक का चित्र बनाना होगा। घरेलू बर्तन, क्रॉकरी, शीशे व एनमेल अन्य दैनिक जीवन की छोटी–छोटी वस्तुएँ या सरल पशु–पक्षी जैसे—कुत्ता, बिल्ली, खरगोश, हिरन, हाथी, पक्षी, बतख, मोर, तोता, मुर्गी, कबूतर, हंस; आकार 15 से.मी. से अधिक नहीं। (माध्यम — पेंसिल क्रेयॉन)

    अथवा

    प्राकृतिक दृश्य (Land Scape) — 30 अंक

    प्राकृतिक दृश्य जैसे—उषाकाल, मध्यकाल, कोई ऋतु जिसमें मानव, पशु–पक्षी, झोपड़ियाँ, आकाश का समावेश हो; या ग्रामीण जीवन की सामान्य झांकी, सामाजिक दृश्य—थोड़े प्राकृतिक पृष्ठभूमि के साथ। माध्यम—जल रंग, पोस्टर रंग, ऑयल, ऑयल पेस्टल व कार्बन चारकोल पेंसिल। आकार — 25 से.मी. × 30 से.मी.

    पुस्तकें

    कोई भी पुस्तक निर्धारित या संस्कृत नहीं की गयी है। विद्यालयों के प्रधान विषय अध्यापक के परामर्श से पाठ्यक्रम के अनुरूप उपयुक्त पुस्तक का चयन कर लें।


    © 2025 • Paramhans Pathshala • सर्वाधिकार सुरक्षित

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ

एक टिप्पणी भेजें (0)