📖 अकारान्त शब्दरूप : शास्त्रीय नियम एवं पाणिनीय सूत्र
जिस प्रातिपदिक (मूल शब्द) के वर्ण-विच्छेद के अन्त में ह्रस्व 'अ' आता है, उसे अकारान्त कहते हैं। संस्कृत में अकारान्त शब्द केवल पुल्लिंग और नपुंसकलिंग में होते हैं (स्त्रीलिंग में नहीं)।
१. पद-निर्माण के २१ मूल सुप् प्रत्यय
सूत्र: "स्वौजसमौट्छष्टाभ्यां..." (अष्टाध्यायी ४.१.२)
संस्कृत में प्रातिपदिक से पद बनाने के लिए ७ विभक्तियों में कुल २१ प्रत्यय लगते हैं:
प्रथमा: सु, औ, जस् | द्वितीया: अम्, औट्, शस् | तृतीया: टा, भ्याम्, भिस् | चतुर्थी: ङे, भ्याम्, भ्यस् | पञ्चमी: ङसि, भ्याम्, भ्यस् | षष्ठी: ङस्, ओस्, आम् | सप्तमी: ङि, ओस्, सुप्।
२. अकारान्त पुल्लिंग सिद्धि के प्रमुख पाणिनीय सूत्र
सूत्र १: "टाङसिङसामिनात्स्याः" (७.१.१२)
अदन्त (अकारान्त) अंग से परे 'टा' (तृतीया १व.) को इन, 'ङसि' (पञ्चमी १व.) को आत्, और 'ङस्' (षष्ठी १व.) को स्य आदेश होता है।
यथा: राम + टा = राम + इन = रामेण | राम + ङसि = रामात् | राम + ङस् = रामस्य।
सूत्र २: "अतो भिस ऐस्" (७.१.९)
अकारान्त अंग से परे तृतीया बहुवचन के 'भिस्' प्रत्यय को 'ऐस्' आदेश होता है।
यथा: राम + भिस् = राम + ऐस् = रामैः (बालकैः, फलैः)।
सूत्र ३: "ङेर्यः" (७.१.१३) एवं "सुपि च" (७.३.१०२)
अकारान्त से परे चतुर्थी एकवचन के 'ङे' को 'य' आदेश होता है और 'सुपि च' से अकार को दीर्घ होकर 'रामाय' बनता है। इसी सूत्र से द्विवचन में 'रामाभ्याम्' बनता है।
सूत्र ४ (अति-महत्वपूर्ण): "अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि" (८.४.२) — णत्व विधान
'न' का 'ण' कब होता है? यदि शब्द में र् या ष् वर्ण हो, तो उसके बाद आने वाले 'न' को 'ण' हो जाता है:
• राम में 'र्' है ➔ तृतीया १व. रामेण, षष्ठी बहु. रामाणाम्।
• वृक्ष में 'ष्' (क्+ष्) है ➔ वृक्षेण, वृक्षाणाम्।
• बालक, देव आदि में 'र्' या 'ष्' नहीं है ➔ बालकेन, बालकानाम्, देवेन, देवानाम्।
३. अकारान्त नपुंसकलिंग के स्वर्णिम नियम
सूत्र ५: "अतोऽम्" (७.१.२४) एवं "नपुंसकाच्च" (७.१.१९)
• अकारान्त नपुंसकलिंग में प्रथमा और द्वितीया एकवचन में 'सु' और 'अम्' को 'अम्' होता है (यथा: फलम्)।
• औ/औट् को 'शी' (ई) होकर 'फले' बनता है।
• जस्/शस् (बहुवचन) को 'शि' (इ) होकर नुम् आगम से 'फलानि' (और णत्व होने पर पुष्पाणि, पत्राणि) बनता है।
⚡ नपुंसकलिंग का सार्वभौमिक नियम:
अकारान्त नपुंसकलिंग शब्दों के रूप प्रथमा और द्वितीया विभक्ति में एक समान (फलम्-फले-फलानि) होते हैं, तथा तृतीया से सप्तमी पर्यन्त सभी विभक्तियों में पूर्णतः पुल्लिंग (रामवत्) की भाँति ही चलते हैं।
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | रामः | रामौ | रामाः |
| द्वितीया | रामम् | रामौ | रामान् |
| तृतीया | रामेण | रामाभ्याम् | रामैः |
| चतुर्थी | रामाय | रामाभ्याम् | रामेभ्यः |
| पञ्चमी | रामात् | रामाभ्याम् | रामेभ्यः |
| षष्ठी | रामस्य | रामयोः | रामाणाम् |
| सप्तमी | रामे | रामयोः | रामेषु |
| सम्बोधन | हे राम | हे रामौ | हे रामाः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | बालकः | बालकौ | बालकाः |
| द्वितीया | बालकम् | बालकौ | बालकान् |
| तृतीया | बालकेन | बालकाभ्याम् | बालकैः |
| चतुर्थी | बालकाय | बालकाभ्याम् | बालकेभ्यः |
| पञ्चमी | बालकात् | बालकाभ्याम् | बालकेभ्यः |
| षष्ठी | बालकस्य | बालकयोः | बालकानाम् |
| सप्तमी | बालके | बालकयोः | बालकेषु |
| सम्बोधन | हे बालक | हे बालकौ | हे बालकाः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | विद्यालयः | विद्यालयौ | विद्यालयाः |
| द्वितीया | विद्यालयम् | विद्यालयौ | विद्यालयान् |
| तृतीया | विद्यालयेन | विद्यालयाभ्याम् | विद्यालयैः |
| चतुर्थी | विद्यालयाय | विद्यालयाभ्याम् | विद्यालयेभ्यः |
| पञ्चमी | विद्यालयात् | विद्यालयाभ्याम् | विद्यालयेभ्यः |
| षष्ठी | विद्यालयस्य | विद्यालययोः | विद्यालयानाम् |
| सप्तमी | विद्यालये | विद्यालययोः | विद्यालयेषु |
| सम्बोधन | हे विद्यालय | हे विद्यालयौ | हे विद्यालयाः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | नरः | नरौ | नराः |
| द्वितीया | नरम् | नरौ | नरान् |
| तृतीया | नरेण | नराभ्याम् | नरैः |
| चतुर्थी | नराय | नराभ्याम् | नरेभ्यः |
| पञ्चमी | नरात् | नराभ्याम् | नरेभ्यः |
| षष्ठी | नरस्य | नरयोः | नराणाम् |
| सप्तमी | नरे | नरयोः | नरेषु |
| सम्बोधन | हे नर | हे नरौ | हे नराः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | देवः | देवौ | देवाः |
| द्वितीया | देवम् | देवौ | देवान् |
| तृतीया | देवेन | देवाभ्याम् | देवैः |
| चतुर्थी | देवाय | देवाभ्याम् | देवेभ्यः |
| पञ्चमी | देवात् | देवाभ्याम् | देवेभ्यः |
| षष्ठी | देवस्य | देवयोः | देवानाम् |
| सप्तमी | देवे | देवयोः | देवेषु |
| सम्बोधन | हे देव | हे देवौ | हे देवाः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | गजः | गजौ | गजाः |
| द्वितीया | गजम् | गजौ | गजान् |
| तृतीया | गजेन | गजाभ्याम् | गजैः |
| चतुर्थी | गजाय | गजाभ्याम् | गजेभ्यः |
| पञ्चमी | गजात् | गजाभ्याम् | गजेभ्यः |
| षष्ठी | गजस्य | गजयोः | गजानाम् |
| सप्तमी | गजे | गजयोः | गजेषु |
| सम्बोधन | हे गज | हे गजौ | हे गजाः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | अश्वः | अश्वौ | अश्वाः |
| द्वितीया | अश्वम् | अश्वौ | अश्वान् |
| तृतीया | अश्वेन | अश्वाभ्याम् | अश्वैः |
| चतुर्थी | अश्वाय | अश्वाभ्याम् | अश्वेभ्यः |
| पञ्चमी | अश्वात् | अश्वाभ्याम् | अश्वेभ्यः |
| षष्ठी | अश्वस्य | अश्वयोः | अश्वानाम् |
| सप्तमी | अश्वे | अश्वयोः | अश्वेषु |
| सम्बोधन | हे अश्व | हे अश्वौ | हे अश्वाः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | वृक्षः | वृक्षौ | वृक्षाः |
| द्वितीया | वृक्षम् | वृक्षौ | वृक्षान् |
| तृतीया | वृक्षेण | वृक्षाभ्याम् | वृक्षैः |
| चतुर्थी | वृक्षाय | वृक्षाभ्याम् | वृक्षेभ्यः |
| पञ्चमी | वृक्षात् | वृक्षाभ्याम् | वृक्षेभ्यः |
| षष्ठी | वृक्षस्य | वृक्षयोः | वृक्षाणाम् |
| सप्तमी | वृक्षे | वृक्षयोः | वृक्षेषु |
| सम्बोधन | हे वृक्ष | हे वृक्षौ | हे वृक्षाः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | छात्रः | छात्रौ | छात्राः |
| द्वितीया | छात्रम् | छात्रौ | छात्रान् |
| तृतीया | छात्रेण | छात्राभ्याम् | छात्रैः |
| चतुर्थी | छात्राय | छात्राभ्याम् | छात्रेभ्यः |
| पञ्चमी | छात्रात् | छात्राभ्याम् | छात्रेभ्यः |
| षष्ठी | छात्रस्य | छात्रयोः | छात्राणाम् |
| सप्तमी | छात्रे | छात्रयोः | छात्रेषु |
| सम्बोधन | हे छात्र | हे छात्रौ | हे छात्राः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | शिक्षकः | शिक्षकौ | शिक्षकाः |
| द्वितीया | शिक्षकम् | शिक्षकौ | शिक्षकान् |
| तृतीया | शिक्षकेन | शिक्षकाभ्याम् | शिक्षकैः |
| चतुर्थी | शिक्षकाय | शिक्षकाभ्याम् | शिक्षकेभ्यः |
| पञ्चमी | शिक्षकात् | शिक्षकाभ्याम् | शिक्षकेभ्यः |
| षष्ठी | शिक्षकस्य | शिक्षकयोः | शिक्षकानाम् |
| सप्तमी | शिक्षके | शिक्षकयोः | शिक्षकेषु |
| सम्बोधन | हे शिक्षक | हे शिक्षकौ | हे शिक्षकाः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | सूर्यः | सूर्यौ | सूर्याः |
| द्वितीया | सूर्यम् | सूर्यौ | सूर्यान् |
| तृतीया | सूर्येण | सूर्याभ्याम् | सूर्येः |
| चतुर्थी | सूर्याय | सूर्याभ्याम् | सूर्येभ्यः |
| पञ्चमी | सूर्यात् | सूर्याभ्याम् | सूर्येभ्यः |
| षष्ठी | सूर्यस्य | सूर्ययोः | सूर्याणाम् |
| सप्तमी | सूर्ये | सूर्ययोः | सूर्येषु |
| सम्बोधन | हे सूर्य | हे सूर्यौ | हे सूर्याः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | चन्द्रः | चन्द्रौ | चन्द्राः |
| द्वितीया | चन्द्रम् | चन्द्रौ | चन्द्रान् |
| तृतीया | चन्द्रेण | चन्द्राभ्याम् | चन्द्रैः |
| चतुर्थी | चन्द्राय | चन्द्राभ्याम् | चन्द्रेभ्यः |
| पञ्चमी | चन्द्रात् | चन्द्राभ्याम् | चन्द्रेभ्यः |
| षष्ठी | चन्द्रस्य | चन्द्रयोः | चन्द्राणाम् |
| सप्तमी | चन्द्रे | चन्द्रयोः | चन्द्रेषु |
| सम्बोधन | हे चन्द्र | हे चन्द्रौ | हे चन्द्राः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | ईश्वरः | ईश्वरौ | ईश्वराः |
| द्वितीया | ईश्वरम् | ईश्वरौ | ईश्वरान् |
| तृतीया | ईश्वरेण | ईश्वराभ्याम् | ईश्वरैः |
| चतुर्थी | ईश्वराय | ईश्वराभ्याम् | ईश्वरेभ्यः |
| पञ्चमी | ईश्वरात् | ईश्वराभ्याम् | ईश्वरेभ्यः |
| षष्ठी | ईश्वरस्य | ईश्वरयोः | ईश्वराणाम् |
| सप्तमी | ईश्वरे | ईश्वरयोः | ईश्वरेषु |
| सम्बोधन | हे ईश्वर | हे ईश्वरौ | हे ईश्वराः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | जनकः | जनकौ | जनकाः |
| द्वितीया | जनकम् | जनकौ | जनकान् |
| तृतीया | जनकेन | जनकाभ्याम् | जनकैः |
| चतुर्थी | जनकाय | जनकाभ्याम् | जनकेभ्यः |
| पञ्चमी | जनकात् | जनकाभ्याम् | जनकेभ्यः |
| षष्ठी | जनकस्य | जनकयोः | जनकानाम् |
| सप्तमी | जनके | जनकयोः | जनकेषु |
| सम्बोधन | हे जनक | हे जनकौ | हे जनकाः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | पुत्रः | पुत्रौ | पुत्राः |
| द्वितीया | पुत्रम् | पुत्रौ | पुत्रान् |
| तृतीया | पुत्रेण | पुत्राभ्याम् | पुत्रैः |
| चतुर्थी | पुत्राय | पुत्राभ्याम् | पुत्रेभ्यः |
| पञ्चमी | पुत्रात् | पुत्राभ्याम् | पुत्रेभ्यः |
| षष्ठी | पुत्रस्य | पुत्रयोः | पुत्राणाम् |
| सप्तमी | पुत्रे | पुत्रयोः | पुत्रेषु |
| सम्बोधन | हे पुत्र | हे पुत्रौ | हे पुत्राः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | ग्रामः | ग्रामौ | ग्रामाः |
| द्वितीया | ग्रामम् | ग्रामौ | ग्रामान् |
| तृतीया | ग्रामेण | ग्रामाभ्याम् | ग्रामैः |
| चतुर्थी | ग्रामाय | ग्रामाभ्याम् | ग्रामेभ्यः |
| पञ्चमी | ग्रामात् | ग्रामाभ्याम् | ग्रामेभ्यः |
| षष्ठी | ग्रामस्य | ग्रामयोः | ग्रामाणाम् |
| सप्तमी | ग्रामे | ग्रामयोः | ग्रामेषु |
| सम्बोधन | हे ग्राम | हे ग्रामौ | हे ग्रामाः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | नृपः | नृपौ | नृपाः |
| द्वितीया | नृपम् | नृपौ | नृपान् |
| तृतीया | नृपेण | नृपाभ्याम् | नृपैः |
| चतुर्थी | नृपाय | नृपाभ्याम् | नृपेभ्यः |
| पञ्चमी | नृपात् | नृपाभ्याम् | नृपेभ्यः |
| षष्ठी | नृपस्य | नृपयोः | नृपाणाम् |
| सप्तमी | नृपे | नृपयोः | नृपेषु |
| सम्बोधन | हे नृप | हे नृपौ | हे नृपाः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | सिंहः | सिंहौ | सिंहाः |
| द्वितीया | सिंहम् | सिंहौ | सिंहान् |
| तृतीया | सिंहेन | सिंहाभ्याम् | सिंहैः |
| चतुर्थी | सिंहाय | सिंहाभ्याम् | सिंहेभ्यः |
| पञ्चमी | सिंहात् | सिंहाभ्याम् | सिंहेभ्यः |
| षष्ठी | सिंहस्य | सिंहयोः | सिंहानाम् |
| सप्तमी | सिंहे | सिंहयोः | सिंहेषु |
| सम्बोधन | हे सिंह | हे सिंहौ | हे सिंहाः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | वानरः | वानरौ | वानराः |
| द्वितीया | वानरम् | वानरौ | वानरान् |
| तृतीया | वानरेण | वानराभ्याम् | वानरैः |
| चतुर्थी | वानराय | वानराभ्याम् | वानरेभ्यः |
| पञ्चमी | वानरात् | वानराभ्याम् | वानरेभ्यः |
| षष्ठी | वानरस्य | वानरयोः | वानराणाम् |
| सप्तमी | वानरे | वानरयोः | वानरेषु |
| सम्बोधन | हे वानर | हे वानरौ | हे वानराः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | मयूरः | मयूरौ | मयूराः |
| द्वितीया | मयूरम् | मयूरौ | मूरान् |
| तृतीया | मयूरेण | मयूराभ्याम् | मयूरैः |
| चतुर्थी | मयूराय | मयूराभ्याम् | मयूरेभ्यः |
| पञ्चमी | मयूरात् | मयूराभ्याम् | मयूरेभ्यः |
| षष्ठी | मयूरस्य | मयूरयोः | मयूराणाम् |
| सप्तमी | मयूरे | मयूरयोः | मयूरेषु |
| सम्बोधन | हे मयूर | हे मयूरौ | हे मयूराः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | पादपः | पादपौ | पादपाः |
| द्वितीया | पादपम् | पादपौ | पादपान् |
| तृतीया | पादपेन | पादपाभ्याम् | पादपैः |
| चतुर्थी | पादपाय | पादपाभ्याम् | पादपेभ्यः |
| पञ्चमी | पादपात् | पादपाभ्याम् | पादपेभ्यः |
| षष्ठी | पादपस्य | पादपयोः | पादपानाम् |
| सप्तमी | पादपे | पादपयोः | पादपेषु |
| सम्बोधन | हे पादप | हे पादपौ | हे पादपाः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | पर्वतः | पर्वतौ | पर्वताः |
| द्वितीया | पर्वतम् | पर्वतौ | पर्वतान् |
| तृतीया | पर्वतेन | पर्वताभ्याम् | पर्वतैः |
| चतुर्थी | पर्वताय | पर्वताभ्याम् | पर्वतेभ्यः |
| पञ्चमी | पर्वतात् | पर्वताभ्याम् | पर्वतेभ्यः |
| षष्ठी | पर्वतस्य | पर्वतयोः | पर्वतानाम् |
| सप्तमी | पर्वते | पर्वतयोः | पर्वतेषु |
| सम्बोधन | हे पर्वत | हे पर्वतौ | हे पर्वताः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | मेघः | मेघौ | मेघाः |
| द्वितीया | मेघम् | मेघौ | मेघान् |
| तृतीया | मेघेन | मेघाभ्याम् | मेघैः |
| चतुर्थी | मेघाय | मेघाभ्याम् | मेघेभ्यः |
| पञ्चमी | मेघात् | मेघाभ्याम् | मेघेभ्यः |
| षष्ठी | मेघस्य | मेघयोः | मेघानाम् |
| सप्तमी | मेघे | मेघयोः | मेघेषु |
| सम्बोधन | हे मेघ | हे मेघौ | हे मेघाः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | समुद्रः | समुद्रौ | समुद्राः |
| द्वितीया | समुद्रम् | समुद्रौ | समुद्रान् |
| तृतीया | समुद्रेण | समुद्राभ्याम् | समुद्रैः |
| चतुर्थी | समुद्राय | समुद्राभ्याम् | समुद्रेभ्यः |
| पञ्चमी | समुद्रात् | समुद्राभ्याम् | समुद्रेभ्यः |
| षष्ठी | समुद्रस्य | समुद्रयोः | समुद्राणाम् |
| सप्तमी | समुद्रे | समुद्रयोः | समुद्रेषु |
| सम्बोधन | हे समुद्र | हे समुद्रौ | हे समुद्राः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | लोकः | लोकौ | लोकाः |
| द्वितीया | लोकम् | लोकौ | लोकान् |
| तृतीया | लोकेन | लोकाभ्याम् | लोकैः |
| चतुर्थी | लोकाय | लोकाभ्याम् | लोकेभ्यः |
| पञ्चमी | लोकात् | लोकाभ्याम् | लोकेभ्यः |
| षष्ठी | लोकस्य | लोकयोः | लोकानाम् |
| सप्तमी | लोके | लोकयोः | लोकेषु |
| सम्बोधन | हे लोक | हे लोकौ | हे लोकाः |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | फलम् | फले | फलानि |
| द्वितीया | फलम् | फले | फलानि |
| तृतीया | फलेन | फलाभ्याम् | फलैः |
| चतुर्थी | फलाय | फलाभ्याम् | फलेभ्यः |
| पञ्चमी | फलात् | फलाभ्याम् | फलेभ्यः |
| षष्ठी | फलस्य | फलयोः | फलानाम् |
| सप्तमी | फले | फलयोः | फलेषु |
| सम्बोधन | हे फल | हे फले | हे फलानि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | ज्ञानम् | ज्ञाने | ज्ञानानि |
| द्वितीया | ज्ञानम् | ज्ञाने | ज्ञानानि |
| तृतीया | ज्ञानेन | ज्ञानाभ्याम् | ज्ञानैः |
| चतुर्थी | ज्ञानाय | ज्ञानाभ्याम् | ज्ञानेभ्यः |
| पञ्चमी | ज्ञानात् | ज्ञानाभ्याम् | ज्ञानेभ्यः |
| षष्ठी | ज्ञानस्य | ज्ञानयोः | ज्ञानानाम् |
| सप्तमी | ज्ञाने | ज्ञानयोः | ज्ञानेषु |
| सम्बोधन | हे ज्ञान | हे ज्ञाने | हे ज्ञानानि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | पुस्तकम् | पुस्तके | पुस्तकानि |
| द्वितीया | पुस्तकम् | पुस्तके | पुस्तकानि |
| तृतीया | पुस्तकेन | पुस्तकाभ्याम् | पुस्तकैः |
| चतुर्थी | पुस्तकाय | पुस्तकाभ्याम् | पुस्तकेभ्यः |
| पञ्चमी | पुस्तकात् | पुस्तकाभ्याम् | पुस्तकेभ्यः |
| षष्ठी | पुस्तकस्य | पुस्तकयोः | पुस्तकानाम् |
| सप्तमी | पुस्तके | पुस्तकयोः | पुस्तकेषु |
| सम्बोधन | हे पुस्तक | हे पुस्तके | हे पुस्तकानि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | वनम् | वने | वनानि |
| द्वितीया | वनम् | वने | वनानि |
| तृतीया | वनेन | वनाभ्याम् | वनैः |
| चतुर्थी | वनाय | वनाभ्याम् | वनेभ्यः |
| पञ्चमी | वनात् | वनाभ्याम् | वनेभ्यः |
| षष्ठी | वनस्य | वनयोः | वनानाम् |
| सप्तमी | वने | वनयोः | वनेषु |
| सम्बोधन | हे वन | हे वने | हे वनानि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | जलम् | जले | जलानि |
| द्वितीया | जलम् | जले | जलानि |
| तृतीया | जलेन | जलाभ्याम् | जलैः |
| चतुर्थी | जलाय | जलाभ्याम् | जलेभ्यः |
| पञ्चमी | जलात् | जलाभ्याम् | जलेभ्यः |
| षष्ठी | जलस्य | जलयोः | जलानाम् |
| सप्तमी | जले | जलयोः | जलेषु |
| सम्बोधन | हे जल | हे जले | हे जलानि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | पुष्पम् | पुष्पे | पुष्पाणि |
| द्वितीया | पुष्पम् | पुष्पे | पुष्पाणि |
| तृतीया | पुष्पेण | पुष्पाभ्याम् | पुष्पैः |
| चतुर्थी | पुष्पाय | पुष्पाभ्याम् | पुष्पेभ्यः |
| पञ्चमी | पुष्पात् | पुष्पाभ्याम् | पुष्पेभ्यः |
| षष्ठी | पुष्पस्य | पुष्पयोः | पुष्पाणाम् |
| सप्तमी | पुष्पे | पुष्पयोः | पुष्पेषु |
| सम्बोधन | हे पुष्प | हे पुष्पे | हे पुष्पाणि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | मित्रम् | मित्रे | मित्राणि |
| द्वितीया | मित्रम् | मित्रे | मित्राणि |
| तृतीया | मित्रेण | मित्राभ्याम् | मित्रैः |
| चतुर्थी | मित्राय | मित्राभ्याम् | मित्रेभ्यः |
| पञ्चमी | मित्रात् | मित्राभ्याम् | मित्रेभ्यः |
| षष्ठी | मित्रस्य | मित्रयोः | मित्राणाम् |
| सप्तमी | मित्रे | मित्रयोः | मित्रेषु |
| सम्बोधन | हे मित्र | हे मित्रे | हे मित्राणि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | पत्रम् | पत्रे | पत्राणि |
| द्वितीया | पत्रम् | पत्रे | पत्राणि |
| तृतीया | पत्रेण | पत्राभ्याम् | पत्रैः |
| चतुर्थी | पत्राय | पत्राभ्याम् | पत्रेभ्यः |
| पञ्चमी | पत्रात् | पत्राभ्याम् | पत्रेभ्यः |
| षष्ठी | पत्रस्य | पत्रयोः | पत्राणाम् |
| सप्तमी | पत्रे | पत्रयोः | पत्रेषु |
| सम्बोधन | हे पत्र | हे पत्रे | हे पत्राणि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | गृहम् | गृहे | गृहाणि |
| द्वितीया | गृहम् | गृहे | गृहाणि |
| तृतीया | गृहेण | गृहाभ्याम् | गृहैः |
| चतुर्थी | गृहाय | गृहाभ्याम् | गृहेभ्यः |
| पञ्चमी | गृहात् | गृहाभ्याम् | गृहेभ्यः |
| षष्ठी | गृहस्य | गृहयोः | गृहाणाम् |
| सप्तमी | गृहे | गृहयोः | गृहेषु |
| सम्बोधन | हे गृह | हे गृहे | हे गृहाणि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | नगरम् | नगरे | नगराणि |
| द्वितीया | नगरम् | नगरे | नगराणि |
| तृतीया | नगरेण | नगराभ्याम् | नगरैः |
| चतुर्थी | नगराय | नगराभ्याम् | नगरेभ्यः |
| पञ्चमी | नगरात् | नगराभ्याम् | नगरेभ्यः |
| षष्ठी | नगरस्य | नगरयोः | नगराणाम् |
| सप्तमी | नगरे | नगरयोः | नगरेषु |
| सम्बोधन | हे नगर | हे नगरे | हे नगराणि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | कमलम् | कमले | कमलानि |
| द्वितीया | कमलम् | कमले | कमलानि |
| तृतीया | कमलेन | कमलाभ्याम् | कमलैः |
| चतुर्थी | कमलाय | कमलाभ्याम् | कमलेभ्यः |
| पञ्चमी | कमलात् | कमलाभ्याम् | कमलेभ्यः |
| षष्ठी | कमलस्य | कमलयोः | कमलानाम् |
| सप्तमी | कमले | कमलयोः | कमलेषु |
| सम्बोधन | हे कमल | हे कमले | हे कमलानि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | धनम् | धने | धनानि |
| द्वितीया | धनम् | धने | धनानि |
| तृतीया | धनेन | धनाभ्याम् | धनैः |
| चतुर्थी | धनाय | धनाभ्याम् | धनेभ्यः |
| पञ्चमी | धनात् | धनाभ्याम् | धनेभ्यः |
| षष्ठी | धनस्य | धनयोः | धनानाम् |
| सप्तमी | धने | धनयोः | धनेषु |
| सम्बोधन | हे धन | हे धने | हे धनानि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | वस्त्रम् | वस्त्रे | वस्त्राणि |
| द्वितीया | वस्त्रम् | वस्त्रे | वस्त्राणि |
| तृतीया | वस्त्रेण | वस्त्राभ्याम् | वस्त्रैः |
| चतुर्थी | वस्त्राय | वस्त्राभ्याम् | वस्त्रेभ्यः |
| पञ्चमी | वस्त्रात् | वस्त्राभ्याम् | वस्त्रेभ्यः |
| षष्ठी | वस्त्रस्य | वस्त्रयोः | वस्त्राणाम् |
| सप्तमी | वस्त्रे | वस्त्रयोः | वस्त्रेषु |
| सम्बोधन | हे वस्त्र | हे वस्त्रे | हे वस्त्राणि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | नेत्रम् | नेत्रे | नेत्राणि |
| द्वितीया | नेत्रम् | नेत्रे | नेत्राणि |
| तृतीया | नेत्रेण | नेत्राभ्याम् | नेत्रैः |
| चतुर्थी | नेत्राय | नेत्राभ्याम् | नेत्रेभ्यः |
| पञ्चमी | नेत्रात् | नेत्राभ्याम् | नेत्रेभ्यः |
| षष्ठी | नेत्रस्य | नेत्रयोः | नेत्राणाम् |
| सप्तमी | नेत्रे | नेत्रयोः | नेत्रेषु |
| सम्बोधन | हे नेत्र | हे नेत्रे | हे नेत्राणि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | भोजनम् | भोजने | भोजनानि |
| द्वितीया | भोजनम् | भोजने | भोजनानि |
| तृतीया | भोजनेन | भोजनाभ्याम् | भोजनैः |
| चतुर्थी | भोजनाय | भोजनाभ्याम् | भोजनेभ्यः |
| पञ्चमी | भोजनात् | भोजनाभ्याम् | भोजनेभ्यः |
| षष्ठी | भोजनस्य | भोजनयोः | भोजनानाम् |
| सप्तमी | भोजने | भोजनयोः | भोजनेषु |
| सम्बोधन | हे भोजन | हे भोजने | हे भोजनानि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | कार्यम् | कार्ये | कार्याणि |
| द्वितीया | कार्यम् | कार्ये | कार्याणि |
| तृतीया | कार्येण | कार्याभ्याम् | कार्येः |
| चतुर्थी | कार्याय | कार्याभ्याम् | कार्येभ्यः |
| पञ्चमी | कार्यात् | कार्याभ्याम् | कार्येभ्यः |
| षष्ठी | कार्यस्य | कार्ययोः | कार्याणाम् |
| सप्तमी | कार्ये | कार्ययोः | कार्येषु |
| सम्बोधन | हे कार्य | हे कार्ये | हे कार्याणि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | सुखम् | सुखे | सुखानि |
| द्वितीया | सुखम् | सुखे | सुखानि |
| तृतीया | सुखेन | सुखाभ्याम् | सुखैः |
| चतुर्थी | सुखाय | सुखाभ्याम् | सुखेभ्यः |
| पञ्चमी | सुखात् | सुखाभ्याम् | सुखेभ्यः |
| षष्ठी | सुखस्य | सुखयोः | सुखानाम् |
| सप्तमी | सुखे | सुखयोः | सुखेषु |
| सम्बोधन | हे सुख | हे सुखे | हे सुखानि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | दुःखम् | दुःखे | दुःखानि |
| द्वितीया | दुःखम् | दुःखे | दुःखानि |
| तृतीया | दुःखेन | दुःखाभ्याम् | दुःखैः |
| चतुर्थी | दुःखाय | दुःखाभ्याम् | दुःखेभ्यः |
| पञ्चमी | दुःखात् | दुःखाभ्याम् | दुःखेभ्यः |
| षष्ठी | दुःखस्य | दुःखयोः | दुःखानाम् |
| सप्तमी | दुःखे | दुःखयोः | दुःखेषु |
| सम्बोधन | हे दुःख | हे दुःखे | हे दुःखानि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | मुखम् | मुखे | मुखानि |
| द्वितीया | मुखम् | मुखे | मुखानि |
| तृतीया | मुखेन | मुखाभ्याम् | मुखैः |
| चतुर्थी | मुखाय | मुखाभ्याम् | मुखेभ्यः |
| पञ्चमी | मुखात् | मुखाभ्याम् | मुखेभ्यः |
| षष्ठी | मुखस्य | मुखयोः | मुखानाम् |
| सप्तमी | मुखे | मुखयोः | मुखेषु |
| सम्बोधन | हे मुख | हे मुखे | हे मुखानि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | शास्त्रम् | शास्त्रे | शास्त्राणि |
| द्वितीया | शास्त्रम् | शास्त्रे | शास्त्राणि |
| तृतीया | शास्त्रेण | शास्त्राभ्याम् | शास्त्रैः |
| चतुर्थी | शास्त्राय | शास्त्राभ्याम् | शास्त्रेभ्यः |
| पञ्चमी | शास्त्रात् | शास्त्राभ्याम् | शास्त्रेभ्यः |
| षष्ठी | शास्त्रस्य | शास्त्रयोः | शास्त्राणाम् |
| सप्तमी | शास्त्रे | शास्त्रयोः | शास्त्रेषु |
| सम्बोधन | हे शास्त्र | हे शास्त्रे | हे शास्त्राणि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | शरीरम् | शरीरे | शरीराणि |
| द्वितीया | शरीरम् | शरीरे | शरीराणि |
| तृतीया | शरीरेण | शरीराभ्याम् | शरीरैः |
| चतुर्थी | शरीराय | शरीराभ्याम् | शरीरेभ्यः |
| पञ्चमी | शरीरात् | शरीराभ्याम् | शरीरेभ्यः |
| षष्ठी | शरीरस्य | शरीरयोः | शरीराणाम् |
| सप्तमी | शरीरे | शरीरयोः | शरीरेषु |
| सम्बोधन | हे शरीर | हे शरीरे | हे शरीराणि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | भवनम् | भवने | भवनानि |
| द्वितीया | भवनम् | भवने | भवनानि |
| तृतीया | भवनेन | भवनाभ्याम् | भवनैः |
| चतुर्थी | भवनाय | भवनाभ्याम् | भवनेभ्यः |
| पञ्चमी | भवनात् | भवनाभ्याम् | भवनेभ्यः |
| षष्ठी | भवनस्य | भवनयोः | भवनानाम् |
| सप्तमी | भवने | भवनयोः | भवनेषु |
| सम्बोधन | हे भवन | हे भवने | हे भवनानि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | चक्रम् | चक्रे | चक्राणि |
| द्वितीया | चक्रम् | चक्रे | चक्राणि |
| तृतीया | चक्रेण | चक्राभ्याम् | चक्रैः |
| चतुर्थी | चक्राय | चक्राभ्याम् | चक्रेभ्यः |
| पञ्चमी | चक्रात् | चक्राभ्याम् | चक्रेभ्यः |
| षष्ठी | चक्रस्य | चक्रयोः | चक्राणाम् |
| सप्तमी | चक्रे | चक्रयोः | चक्रेषु |
| सम्बोधन | हे चक्र | हे चक्रे | हे चक्राणि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | दुग्धम् | दुग्धे | दुग्धनि |
| द्वितीया | दुग्धम् | दुग्धे | दुग्धानि |
| तृतीया | दुग्धेन | दुग्धाभ्याम् | दुग्धैः |
| चतुर्थी | दुग्धाय | दुग्धाभ्याम् | दुग्धेभ्यः |
| पञ्चमी | दुग्धात् | दुग्धाभ्याम् | दुग्धेभ्यः |
| षष्ठी | दुग्धस्य | दुग्धयोः | दुग्धानाम् |
| सप्तमी | दुग्धे | दुग्धयोः | दुग्धेषु |
| सम्बोधन | हे दुग्ध | हे दुग्धे | हे दुग्धानि |
| विभक्ति | एकवचन | द्विवचन | बहुवचन |
|---|
| प्रथमा | तीर्थम् | तीर्थे | तीर्थानि |
| द्वितीया | तीर्थम् | तीर्थे | तीर्थानि |
| तृतीया | तीर्थेन | तीर्थाभ्याम् | तीर्थैः |
| चतुर्थी | तीर्थाय | तीर्थाभ्याम् | तीर्थेभ्यः |
| पञ्चमी | तीर्थात् | तीर्थाभ्याम् | तीर्थेभ्यः |
| षष्ठी | तीर्थस्य | तीर्थयोः | तीर्थानाम् |
| सप्तमी | तीर्थे | तीर्थयोः | तीर्थेषु |
| सम्बोधन | हे तीर्थ | हे तीर्थे | हे तीर्थानि |
