संख्यावाची शब्दरूप - नियम, लिंग-वचन व्यवस्था एवं शब्दरूप संग्रह

चन्द्र देव त्रिपाठी 'अतुल'
0

📖 संख्यावाची शब्दरूप : लिंग, वचन एवं पाणिनीय व्याकरणिक व्यवस्था

संस्कृत में संख्यावाची शब्दों का प्रयोग विशेषण (संख्या-विशेषण) तथा संज्ञा दोनों रूपों में होता है। संख्यावाची शब्दों के लिंग एवं वचन के नियम अत्यन्त विशिष्ट और सुनिश्चित हैं।

१. संख्या १ से ४ तक के नियम (त्रिलिंगी व्यवस्था)

१ से ४ तक की संख्याएँ तीनों लिंगों में भिन्न-भिन्न होती हैं तथा अपने विशेष्य के अनुसार चलती हैं:

एक (१): यह नित्य एकवचनान्त है। इसके रूप 'सर्व' शब्द के समान सर्वनामवत् चलते हैं (पुं. एकः, स्त्री. एका, नपुं. एकम्)। जब 'एक' का प्रयोग बहुवचन (एके) में होता है, तब उसका अर्थ संख्या '१' न होकर 'कुछ' (केचन/अपरे) होता है।
द्वि (२): यह नित्य द्विवचनान्त है (पुं. द्वौ, स्त्री. द्वे, नपुं. द्वे)।
त्रि (३) एवं चतुर् (४): ये नित्य बहुवचनान्त हैं।
  – त्रि: पुं. त्रयः, स्त्री. तिस्रः, नपुं. त्रीणि
  – चतुर्: पुं. चत्वारः, स्त्री. चतस्रः, नपुं. चत्वारि

⚠️ 'त्रि' और 'चतुर्' स्त्रीलिंग का सबसे बड़ा परीक्षा नियम:

सूत्र: "तिसृचतसृ" (७.२.९९) एवं "न तिसृचतसृ" (६.४.४)
षष्ठी बहुवचन में नाम् परे रहते सामान्यतः स्वर को दीर्घ होता है (यथा: नदी ➔ नदीनाम्, पितृ ➔ पितॄणाम्), किन्तु 'तिसृ' और 'चतसृ' में दीर्घ का स्पष्ट निषेध है। अतः षष्ठी बहुवचन में ह्रस्व ऋकार युक्त 'तिसृणाम्' तथा 'चतसृणाम्' ही शुद्ध रूप बनते हैं (दीर्घ 'तिसॄणाम्' लिखना अशुद्ध है)।

२. संख्या ५ से १८ तक के नियम (षट्संज्ञा एवं नित्य बहुवचन)

सूत्र: "ष्णान्ता षट्" (१.१.२४) एवं "षड्भ्यो लुक्" (७.१.२२)

• ५ (पञ्चन्) से १८ (अष्टादशन्) तक की संख्याएँ तीनों लिंगों में सर्वथा एक समान होती हैं। इनमें लिंग-भेद नहीं होता (यथा: पञ्च बालकाः, पञ्च बालिकाः, पञ्च फलानि)।
• ये शब्द नित्य बहुवचनान्त होते हैं।
• 'ष्णान्ता षट्' से षान्त (षष्) और नान्त (पञ्चन्, सप्तन्, अष्टन्, नवन्, दशन् आदि) की 'षट्' संज्ञा होती है। 'षड्भ्यो लुक्' से प्रथमा व द्वितीया बहुवचन के प्रत्ययों (जस्/शस्) का लुक् (लोप) हो जाता है, जिससे केवल पञ्च, षट्, सप्त, अष्ट (अष्टौ), नव, दश शेष रहते हैं।
• सूत्र "अष्टन आ विभक्तौ" (७.२.८४): 'अष्टन्' शब्द के सभी विभक्तियों में दो-दो वैकल्पिक रूप बनते हैं (यथा: अष्टौ / अष्ट, अष्टाभिः / अष्टभिः, अष्टाभ्यः / अष्टभ्यः, अष्टासु / अष्टसु)।

३. संख्या १९ से ९९ तक के नियम (नित्य स्त्रीलिंग एकवचन)

संख्या १९ (एकोनविंशति) से ९९ (नवनवति) पर्यन्त:

• ये संख्याएँ विशेष्य के लिंग व वचन की परवाह किए बिना नित्य स्त्रीलिंग एवं एकवचन में ही प्रयुक्त होती हैं।
इकारान्त संख्याएँ: विंशति (२०), षष्टि (६०), सप्तति (७०), अशीति (८०), नवति (९०) ➔ इनके रूप 'मति' के समान चलते हैं।
तकारान्त संख्याएँ: त्रिंशत् (३०), चत्वारिंशत् (४०), पञ्चाशत् (५०) ➔ इनके रूप हलन्त स्त्रीलिंग 'सरित्' के समान चलते हैं।
प्रयोग उदाहरण: "विंशत्या बालकैः सह" (२० बालकों के साथ - यहाँ बालक पुल्लिंग बहुवचन हैं, फिर भी विंशति स्त्रीलिंग तृतीया एकवचन में ही रहेगा)।

४. शतम् (१००), सहस्रम् (१,०००), लक्षम्, कोटिः

महा-संख्याओं के लिंग एवं वचन:

शतम् (१००), सहस्रम् (१०००), लक्षम् (१,००,०००): ये नित्य नपुंसकलिंग एवं एकवचन में प्रयुक्त होते हैं। इनके रूप 'फल'वत् चलते हैं।
कोटिः (१,००,००,०००): यह नित्य स्त्रीलिंग एकवचन ('मति'वत्) है।
अपवाद (द्वित्व/बहुत्व): यदि इन संख्याओं का गुणक दर्शाना हो (यथा: दो सौ, पाँच हजार), तब इनमें द्विवचन या बहुवचन हो सकता है (यथा: द्वे शते, त्रीणि शतानि, पञ्च सहस्राणि)।

१. संख्या १ (एक) - पुल्लिंग शब्द रूप

(👉 नित्य एकवचनान्त - सर्वनामवत् रूप)
विभक्तिएकवचन
प्रथमाएकः
द्वितीयाएकम्
तृतीयाएकेन
चतुर्थीएकस्मै
पञ्चमीएकस्मात्
षष्ठीएकस्य
सप्तमीएकस्मिन्

२. संख्या १ (एक) - स्त्रीलिंग शब्द रूप

(👉 नित्य एकवचनान्त - 'सर्वा'वत् रूप)
विभक्तिएकवचन
प्रथमाएका
द्वितीयाएकाम्
तृतीयाएकया
चतुर्थीएकस्यै
पञ्चमीएकस्याः
षष्ठीएकस्याः
सप्तमीएकस्याम्

३. संख्या १ (एक) - नपुंसकलिंग शब्द रूप

(👉 नित्य एकवचनान्त - तृतीया से पुल्लिंगवत्)
विभक्तिएकवचन
प्रथमाएकम्
द्वितीयाएकम्
तृतीयाएकेन
चतुर्थीएकस्मै
पञ्चमीएकस्मात्
षष्ठीएकस्य
सप्तमीएकस्मिन्

४. संख्या २ (द्वि) - पुल्लिंग शब्द रूप

(👉 नित्य द्विवचनान्त)
विभक्तिद्विवचन
प्रथमाद्वौ
द्वितीयाद्वौ
तृतीयाद्वाभ्याम्
चतुर्थीद्वाभ्याम्
पञ्चमीद्वाभ्याम्
षष्ठीद्वयोः
सप्तमीद्वयोः

५. संख्या २ (द्वि) - स्त्रीलिंग शब्द रूप

(👉 नित्य द्विवचनान्त)
विभक्तिद्विवचन
प्रथमाद्वे
द्वितीयाद्वे
तृतीयाद्वाभ्याम्
चतुर्थीद्वाभ्याम्
पञ्चमीद्वाभ्याम्
षष्ठीद्वयोः
सप्तमीद्वयोः

६. संख्या २ (द्वि) - नपुंसकलिंग शब्द रूप

(👉 नित्य द्विवचनान्त - स्त्रीलिंगवत् रूप)
विभक्तिद्विवचन
प्रथमाद्वे
द्वितीयाद्वे
तृतीयाद्वाभ्याम्
चतुर्थीद्वाभ्याम्
पञ्चमीद्वाभ्याम्
षष्ठीद्वयोः
सप्तमीद्वयोः

७. संख्या ३ (त्रि) - पुल्लिंग शब्द रूप

(👉 नित्य बहुवचनान्त)
विभक्तिबहुवचन
प्रथमात्रयः
द्वितीयात्रीन्
तृतीयात्रिभिः
चतुर्थीत्रिभ्यः
पञ्चमीत्रिभ्यः
षष्ठीत्रयाणाम्
सप्तमीत्रिषु

८. संख्या ३ (त्रि) - स्त्रीलिंग शब्द रूप

(👉 'तिसृ' आदेश - षष्ठी में ह्रस्व 'तिसृणाम्')
विभक्तिबहुवचन
प्रथमातिस्रः
द्वितीयातिस्रः
तृतीयातिसृभिः
चतुर्थीतिसृभ्यः
पञ्चमीतिसृभ्यः
षष्ठीतिसृणाम्
सप्तमीतिसृषु

९. संख्या ३ (त्रि) - नपुंसकलिंग शब्द रूप

(👉 प्रथमा-द्वितीया भिन्न, तृतीया से पुल्लिंगवत्)
विभक्तिबहुवचन
प्रथमात्रीणि
द्वितीयात्रीणि
तृतीयात्रिभिः
चतुर्थीत्रिभ्यः
पञ्चमीत्रिभ्यः
षष्ठीत्रयाणाम्
सप्तमीत्रिषु

१०. संख्या ४ (चतुर्) - पुल्लिंग शब्द रूप

(👉 नित्य बहुवचनान्त)
विभक्तिबहुवचन
प्रथमाचत्वारः
द्वितीयाचतुरः
तृतीयाचतुर्भिः
चतुर्थीचतुर्भ्यः
पञ्चमीचतुर्भ्यः
षष्ठीचतुर्णाम्
सप्तमीचतुर्षु

११. संख्या ४ (चतुर्) - स्त्रीलिंग शब्द रूप

(👉 'चतसृ' आदेश - षष्ठी में ह्रस्व 'चतसृणाम्')
विभक्तिबहुवचन
प्रथमाचतस्रः
द्वितीयाचतस्रः
तृतीयाचतसृभिः
चतुर्थीचतसृभ्यः
पञ्चमीचतसृभ्यः
षष्ठीचतसृणाम्
सप्तमीचतसृषु

१२. संख्या ४ (चतुर्) - नपुंसकलिंग शब्द रूप

(👉 प्रथमा-द्वितीया भिन्न, तृतीया से पुल्लिंगवत्)
विभक्तिबहुवचन
प्रथमाचत्वारि
द्वितीयाचत्वारि
तृतीयाचतुर्भिः
चतुर्थीचतुर्भ्यः
पञ्चमीचतुर्भ्यः
षष्ठीचतुर्णाम्
सप्तमीचतुर्षु

१३. संख्या ५ (पञ्चन्) शब्द रूप

(👉 तीनों लिंगों में समान - नित्य बहुवचनान्त)
विभक्तिबहुवचन (तीनों लिंग समान)
प्रथमापञ्च
द्वितीयापञ्च
तृतीयापञ्चभिः
चतुर्थीपञ्चभ्यः
पञ्चमीपञ्चभ्यः
षष्ठीपञ्चानाम्
सप्तमीपञ्चसु

१४. संख्या ६ (षष्) शब्द रूप

(👉 तीनों लिंगों में समान - नित्य बहुवचनान्त)
विभक्तिबहुवचन (तीनों लिंग समान)
प्रथमाषट् (षड्)
द्वितीयाषट् (षड्)
तृतीयाषड्भिः
चतुर्थीषड्भ्यः
पञ्चमीषड्भ्यः
षष्ठीषण्णाम्
सप्तमीषट्सु

१५. संख्या ७ (सप्तन्) शब्द रूप

(👉 तीनों लिंगों में समान - नित्य बहुवचनान्त)
विभक्तिबहुवचन (तीनों लिंग समान)
प्रथमासप्त
द्वितीयासप्त
तृतीयासप्तभिः
चतुर्थीसप्तभ्यः
पञ्चमीसप्तभ्यः
षष्ठीसप्तानाम्
सप्तमीसप्तसु

१६. संख्या ८ (अष्टन्) शब्द रूप

(👉 'अष्टन आ विभक्तौ' से सर्वत्र वैकल्पिक द्विविध रूप)
विभक्तिमुख्य रूपवैकल्पिक रूप
प्रथमाअष्टौअष्ट
द्वितीयाअष्टौअष्ट
तृतीयाअष्टाभिःअष्टभिः
चतुर्थीअष्टाभ्यःअष्टभ्यः
पञ्चमीअष्टाभ्यःअष्टभ्यः
षष्ठीअष्टानाम्
सप्तमीअष्टासुअष्टसु

१७. संख्या ९ (नवन्) शब्द रूप

(👉 तीनों लिंगों में समान - नित्य बहुवचनान्त)
विभक्तिबहुवचन (तीनों लिंग समान)
प्रथमानव
द्वितीयानव
तृतीयानवभिः
चतुर्थीनवभ्यः
पञ्चमीनवभ्यः
षष्ठीनवानाम्
सप्तमीनवसु

१८. संख्या १० (दशन्) शब्द रूप

(👉 तीनों लिंगों में समान - नित्य बहुवचनान्त)
विभक्तिबहुवचन (तीनों लिंग समान)
प्रथमादश
द्वितीयादश
तृतीयादशभिः
चतुर्थीदशभ्यः
पञ्चमीदशभ्यः
षष्ठीदशानाम्
सप्तमीदशसु

१९. संख्या २० (विंशति) शब्द रूप

(👉 नित्य स्त्रीलिंग एकवचन - 'मति'वत् रूप)
विभक्तिएकवचन
प्रथमाविंशतिः
द्वितीयाविंशतिम्
तृतीयाविंशत्या
चतुर्थीविंशतये / विंशत्यै
पञ्चमीविंशतेः / विंशत्याः
षष्ठीविंशतेः / विंशत्याः
सप्तमीविंशतौ / विंशत्याम्

२०. संख्या ३० (त्रिंशत्) शब्द रूप

(👉 नित्य स्त्रीलिंग एकवचन - हलन्त 'सरित्'वत् रूप)
विभक्तिएकवचन
प्रथमात्रिंशत् (त्रिंशद्)
द्वितीयात्रिंशतम्
तृतीयात्रिंशता
चतुर्थीत्रिंशते
पञ्चमीत्रिंशतः
षष्ठीत्रिंशतः
सप्तमीत्रिंशति

२१. संख्या ४० (चत्वारिंशत्) शब्द रूप

(👉 नित्य स्त्रीलिंग एकवचन - हलन्त 'सरित्'वत्)
विभक्तिएकवचन
प्रथमाचत्वारिंशत् (चत्वारिंशद्)
द्वितीयाचत्वारिंशतम्
तृतीयाचत्वारिंशता
चतुर्थीचत्वारिंशते
पञ्चमीचत्वारिंशतः
षष्ठीचत्वारिंशतः
सप्तमीचत्वारिंशति

२२. संख्या ५० (पञ्चाशत्) शब्द रूप

(👉 नित्य स्त्रीलिंग एकवचन - हलन्त 'सरित्'वत्)
विभक्तिएकवचन
प्रथमापञ्चाशत् (पञ्चाशद्)
द्वितीयापञ्चाशतम्
तृतीयापञ्चाशता
चतुर्थीपञ्चाशते
पञ्चमीपञ्चाशतः
षष्ठीपञ्चाशतः
सप्तमीपञ्चाशति

२३. संख्या ६० (षष्टि) शब्द रूप

(👉 नित्य स्त्रीलिंग एकवचन - 'मति'वत्)
विभक्तिएकवचन
प्रथमाषष्टिः
द्वितीयाषष्टिम्
तृतीयाषष्ट्या
चतुर्थीषष्टये / षष्ट्यै
पञ्चमीषष्टेः / षष्ट्याः
षष्ठीषष्टेः / षष्ट्याः
सप्तमीषष्टौ / षष्ट्याम्

२४. संख्या ७० (सप्तति) शब्द रूप

(👉 नित्य स्त्रीलिंग एकवचन - 'मति'वत्)
विभक्तिएकवचन
प्रथमासप्ततिः
द्वितीयासप्ततिम्
तृतीयासप्तत्या
चतुर्थीसप्ततये / सप्तत्यै
पञ्चमीसप्ततेः / सप्तत्याः
षष्ठीसप्ततेः / सप्तत्याः
सप्तमीसप्ततौ / सप्तत्याम्

२५. संख्या ८० (अशीति) शब्द रूप

(👉 नित्य स्त्रीलिंग एकवचन - 'मति'वत्)
विभक्तिएकवचन
प्रथमाअशीतिः
द्वितीयाअशीतिम्
तृतीयाअशीत्या
चतुर्थीअशीतये / अशीत्यै
पञ्चमीअशीतेः / अशीत्याः
षष्ठीअशीतेः / अशीत्याः
सप्तमीअशीतौ / अशीत्याम्

२६. संख्या ९० (नवति) शब्द रूप

(👉 नित्य स्त्रीलिंग एकवचन - 'मति'वत्)
विभक्तिएकवचन
प्रथमानवतिः
द्वितीयानवतिम्
तृतीयानवत्या
चतुर्थीनवतये / नवत्यै
पञ्चमीनवतेः / नवत्याः
षष्ठीनवतेः / नवत्याः
सप्तमीनवतौ / नवत्याम्

२७. संख्या १०० (शतम्) शब्द रूप

(👉 नित्य नपुंसकलिंग एकवचन - 'फल'वत् रूप)
विभक्तिएकवचन
प्रथमाशतम्
द्वितीयाशतम्
तृतीयाशतेन
चतुर्थीशताय
पञ्चमीशतात्
षष्ठीशतस्य
सप्तमीशते

२८. संख्या १००० (सहस्रम्) शब्द रूप

(👉 नित्य नपुंसकलिंग एकवचन - 'फल'वत् रूप)
विभक्तिएकवचन
प्रथमासहस्रम्
द्वितीयासहस्रम्
तृतीयासहस्रेण
चतुर्थीसहस्राय
पञ्चमीसहस्रात्
षष्ठीसहस्रस्य
सप्तमीसहस्रे

एक टिप्पणी भेजें

0 टिप्पणियाँ

एक टिप्पणी भेजें (0)