पूर्वमध्यमा प्रथम खण्ड (कक्षा-09) सम्पूर्ण पाठ्यक्रम

पूर्वमध्यमा प्रथम खण्ड (कक्षा-09) सम्पूर्ण पाठ्यक्रम

पूर्वमध्यमा प्रथम खण्ड (कक्षा-09) सम्पूर्ण पाठ्यक्रम

उत्तरप्रदेश माध्यमिक संस्कृत शिक्षा परिषद्, लखनऊ • पाठ्यक्रम 2025–2026

पूर्वमध्यमा प्रथम खण्ड — प्रश्नपत्र एवं पूर्णाङ्क
प्रश्नपत्र-संख्या विषयः पूर्णाङ्कः
प्रथम-प्रश्नपत्रम् अनिवार्यं संस्कृतम् 100
द्वितीय-प्रश्नपत्रम् संस्कृतशास्त्रम् 100
तृतीय-प्रश्नपत्रम् हिन्दी 100
चतुर्थ-प्रश्नपत्रम् आंचलभाषा/पाली/नेपाली/प्राकृतम् 100
पञ्चम-प्रश्नपत्रम् सामाजिक-विज्ञानम् 100
षष्ठ-प्रश्नपत्रम् एवम्
समस-प्रश्नपत्रम् (वैकल्पिक-विषयाः)
अधोनिर्दिष्टेषु द्वौ चयननीयौ-
विज्ञानम्/गणितम्/कम्प्यूटर-विज्ञानम्/गृहविज्ञानम्/चित्रकला/
वाणिज्यम्/संगीतम् (गायनम्/वादनम्)/पौरहित्यम्/
तुलनात्मक-दर्शनम्/इतिहासः, पुराण एवं संस्कृति
100+100
ऐच्छिक-विषयः नैतिकशिक्षा-शारीरिकशिक्षा-समाजोपयोगी-उत्पादनकार्याणि च
(लिखितपरीक्षा नास्ति, विद्यालयद्वारा श्रेणीकरणम्)
ग्रेडिंग

प्रथम प्रश्नपत्र- अनिवार्य संस्कृतम्

क. नीतिसंग्रहः (मित्रलाभ)

ख. रघुवंशमहाकाव्यम् (द्वितीयसर्गस्य 1-25 श्लोकपर्यन्तम्)

ग. रचनानुवादकौमुदी (1-15 अभ्यासाः)

संस्कृतानुवादः, शब्दरूपाणि, धातुरूपाणि

घ. छन्दसां लक्षणोदाहरणज्ञानम्- अनुष्टुप्, आर्या, इन्द्रवज्रा, उपेन्द्रवज्रा, भुजङ्गप्रयातम्, वसन्ततिलका, शालिनी, स्रग्विणी।

ङ- मध्यसिद्धान्तकौमुदी आदितः अव्ययप्रकरणान्तम्।

अथवा

लघुसिद्धान्तकौमुदी हलन्तप्रकरणतः अव्ययप्रकरणपर्यन्तम्।

खण्ड ङ - जिन छात्रों ने व्याकरण न लिया हो उनके लिए अनिवार्य है। व्याकरण लेने वाले छात्रों के लिए दो और विकल्प हैं। अर्थात व्याकरण लेने वाले छात्रों के लिए खण्ड ङ में चार विकल्प हैं। दो और विकल्प नीचे दिये जा रहे हैं।

तर्कसंग्रहः सपदकृत्यम् (प्रत्यक्षतः अनुमानखण्ड पर्यन्तम्)

अथवा

योगदर्शनम् (प्रथम पादस्य 1-32 सूत्र पर्यन्तम् तथा च द्वितीय पादस्य 29-55 सूत्र पर्यन्तम्) व्यासभाष्यमनुसृत्य।

यह सभी छात्रों के लिए अनिवार्य है। साहित्य, नव्यव्याकरण, ज्योतिष इत्यादि चाहे जो भी विषय लिया हो।

द्वितीय प्रश्नपत्र- संस्कृतशास्त्रम्

इसमें कुल 16 विषय निर्धारित किये गये हैं जिसमें निम्नलिखित में से किसी एक विषय को ही मुख्य विषय के रूप में लेना है-

नव्यव्याकरण सिद्धान्तकौमुदी से- 1. संज्ञाप्रकरणम्। 2. सन्धिप्रकरणम्। 3. अजन्तप्रकरणम्। 4. हलन्तपुल्लिंगप्रकरणतः अव्ययप्रकरणपर्यन्तम्।

साहित्य

1. कुमारसम्भवम् (प्रथमसर्गः)

2. कुमारसम्भवम् (द्वितीयसर्गः)

3. रघुवंशमहाकाव्यम् (पञ्चमसर्गः)

न्यायः न्यायसिद्धान्तमुक्तावली (प्रत्यक्ष खण्ड)

दर्शनम् तर्कसंग्रहः (पदकृत्यम् सम्पूर्णम्)

प्राचीनव्याकरणम् क) काशिकावृत्तिः (प्रथम-द्वितीयाध्यायौ) वार्तिककारिकाशवर्जिता।

अथवा

(क) अष्टाध्यायीभाष्यम्- प्रथमावृत्तिः- (प्रथम-द्वितीयाध्यायौ)

(ख) अष्टाध्यायी- मूलपाठकण्ठस्थीकरणम् (प्रथम-द्वितीयाध्यायौ)

(ग) वर्णोच्चारणशिक्षा

(घ) अव्ययार्थः (अव्ययानाम् अर्थोदाहरणे)

ऋग्वेदः (क) ऋग्वेदसंहितायाः सस्वरायाः प्रथममण्डलम्, सूक्तानि- 158, 164, 166, 187, 189।

(ख) द्वितीयमण्डलम्, सूक्तानि- 12, 23-25, 33, 43-44।

तृतीयमण्डलम्, सूक्तानि- 7, 27, 37-38, 40-42, 55, 59।

चतुर्थमण्डलम्, सूक्तानि- 4।

शुक्लयजुर्वेदः (माध्यन्दिनशाखीयः) क) शुक्लयजुर्वेदसंहितायाः सस्वरायाः 1-5 अध्यायाः, ख) याज्ञवल्क्यशिक्षा।

कृष्णयजुर्वेदः (तैत्तिरीयशाखीयः) क) तैत्तिरीयशाखायाः प्रथमकाण्डम्। ख) व्यासशिक्षा।

सामवेदः (क) सामवेदसंहितायाः सस्वरायाः पूर्वार्चिकस्य 1-2 प्रपाठकी। ख) नारदीयशिक्षा।

अथर्ववेदः (शौनकशाखीयः) क) अथर्ववेदसंहितायाः सस्वरायाः 1-2 काण्डे। (ख) माण्ड्कीशिक्षा।

आयुर्वेदः (क) अष्टाङ्गहृदयम्- 1. दिनचर्या (द्वितीयोऽध्यायः), 2. ऋत्चर्या (तृतीयोऽध्यायः) ख) वैद्यशतश्लोकी (1-50 श्लोकाः) कण्ठस्थीकरणम्।

तृतीय प्रश्नपत्र- हिन्दी

शैक्षिक सत्र 2026–27
नोट- इसमें 70 अंक की लिखित परीक्षा होगी एवं 30 अंक आन्तरिक मूल्यांकन के लिए निर्धारित हैं।

पाठ्यक्रम का इकाईवार विभाजन-

इकाई विषय-वस्तु अंक
यूनिट 1 (i) गद्य साहित्य का इतिहास
(ii) गद्य खण्ड
(iii) एकांकी
03
12
05
यूनिट 2 (i) पद्य साहित्य का इतिहास
(ii) पद्य खण्ड
(iii) काव्य सौन्दर्य के तत्त्व
03
10
03
यूनिट 3 संस्कृत खण्ड 14
यूनिट 4 (i) पत्र लेखन
(ii) व्याकरण
05
15
खण्ड-अ — अंक 20

बहुविकल्पीय प्रश्न

1. हिन्दी गद्य के विकास का संक्षिप्त परिचय (भारतेन्दु युग, द्विवेदी युग) 3×1=3
2. हिन्दी पद्य के विकास का संक्षिप्त परिचय (आदिकाल, भक्तिकाल) 3×1=3
3. सड़क सुरक्षा एवं यातायात के नियम- 2×1=2
(सड़क सुरक्षा में केवल ज्ञानात्मक एवं बोधात्मक आधारित बहुविकल्पीय प्रश्न पूछे जायेंगे।)
4. काव्य सौन्दर्य के तत्त्व 3×1=3
रस- शृंगार एवं वीर (परिभाषा, उदाहरण एवं पहचान)
छन्द- चौपाई एवं दोहा (लक्षण एवं उदाहरण)
शब्दालंकार- अनुप्रास, यमक, श्लेष (परिभाषा, उदाहरण एवं पहचान)
5. हिन्दी व्याकरण तथा शब्द रचना 5×1=5
वर्तनी तथा विराम चिह्न
शब्द रचना- तद्भव, तत्सम, विलोम, पर्यायवाची
समास- अव्ययीभाव, तत्पुरुष
6. संस्कृत व्याकरण- 4×1=4
सन्धि- गुण, दीर्घ
शब्दरूप- राम, हरि, भानु, अस्मद्।
धातुरूप- गम्, भू, कृ (लट्, लोट्, विधिलिङ्ग, लङ् तथा लृट्लकार)
खण्ड-ब — अंक 50

(वर्णनात्मक प्रश्न)

1. गद्य हेतु निर्धारित पाठ्यवस्तु से गद्यांश पर आधारित तीन प्रश्न 3×2=6
2. काव्य हेतु निर्धारित पाठ्यवस्तु से पद्यांश पर आधारित तीन प्रश्न 3×2=6
3. संस्कृत हेतु निर्धारित पाठ्यवस्तु से-
(क) गद्यांश-सन्दर्भ सहित हिन्दी अनुवाद 1+3=4
(ख) पद्यांश-सन्दर्भ सहित हिन्दी अनुवाद 1+3=4
4. निर्धारित एकांकी से (कथानक, चरित्र-चित्रण एवं तथ्याधारित प्रश्न) 5×1=5
5. निर्धारित पाठ के लेखकों एवं कवियों का जीवन परिचय एवं रचनाएँ 4+4=8
6. पाठ्यवस्तु से एक श्लोक जो प्रश्नपत्र में न आया हो 2×1=2
7. संस्कृत के निर्धारित पाठों पर आधारित दो प्रश्नों का संस्कृत में उत्तर 2+2=4
8. मुहावरे एवं लोकोक्तियाँ- अर्थ एवं वाक्य प्रयोग 2×1=2
9. हिन्दी के दो सरल वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद 2+2=4
10. पत्र लेखन (प्रार्थना पत्र) 5×1=5
निर्धारित पाठ्य वस्तु—(गद्य)
पाठ लेखक
बातप्रताप नारायण मिश्र
स्मृतिश्रीराम शर्मा
ठेले पर हिमालयधर्मवीर भारती
मंत्रप्रेमचन्द
गुरुनानक देवहजारी प्रसाद द्विवेदी
गिल्लूमहादेवी वर्मा
निष्ठामूर्ति कस्तूरबाकाका कालेलकर
तोतारवीन्द्र नाथ टैगोर
सड़क सुरक्षा एवं यातायात के नियम
निर्धारित पाठ्य वस्तु—(काव्य)
कवि काव्य
कबीरसाखी
मीराबाईपदावली
रहीमदोहा
जयशंकर प्रसादपुनर्मिलन
भारतेन्दु हरिश्चन्द्रप्रेम माधुरी
सूर्यकान्त त्रिपाठी “निराला”दान
मैथिलीशरण गुप्तपंचवटी
हरिवंश राय बच्चनपथ की पहचान
संत रैदासप्रभु जी तुम चन्दन हम पानी
नागार्जुनबादल को घिरते देखा है
सोहन लाल द्विवेदीउन्हें प्रणाम
केदार नाथ अग्रवालअच्छा होता
शिव मंगल सिंह सुमनयुगवाणी
निर्धारित पाठ्य वस्तु—(संस्कृत)

वन्दना, पुरुषोत्तमः रामः, सुभाषितानि, परमहंस—रामकृष्ण, कृष्णः गोपाल नन्दनः, सदाचारः सिद्धिमन्त्रः।

निर्धारित एकांकी
एकांकी लेखक
दीपदानराम कुमार वर्मा
लक्ष्मी का स्वागतउपेन्द्र नाथ “अश्क”
व्यवहारसेठ गोविन्द दास
सीमा रेखाविष्णु प्रभाकर
नये मेहमानउदय शंकर भट्ट

चतुर्थ प्रश्नपत्र- सामाजिक विज्ञान

क्रम विषय अंक
I भारत और समकालीन विश्व-1 (इतिहास) 20
II समकालीन भारत-1 (भूगोल) 20
III लोकतांत्रिक राजनीति-1 (नागरिकशास्त्र) 15
IV अर्थव्यवस्था (अर्थशास्त्र) 15
योग 70
आन्तरिक मूल्यांकन 30
महायोग 100
I. भारत और समकालीन विश्व-1 (इतिहास) — 20 अंक

खण्ड-1 — घटनाएँ और प्रक्रियाएँ — 09 अंक

इकाई (1) फ्रांसीसी क्रान्ति

1. पुरातन शासन व्यवस्था और उसकी समस्याएँ (संकट)

2. क्रान्ति के लिये उत्तरदायी तत्त्व।

3. तत्कालीन क्रान्तिकारी समूह और विचार।

4. विरासत।

इकाई (2) यूरोप में समाजवाद एवं रूसी क्रान्ति

1. जारवाद (राजतन्त्र) का संकट।

2. 1905 से 1917 के मध्य सामाजिक आन्दोलनों की प्रकृति।

3. प्रथम विश्व युद्ध और सोवियत राज्य की स्थापना।

4. विरासत।

इकाई (3) नात्सीवाद और हिटलर का उदय

1. सामाजिक लोकतन्त्र का विकास।

2. जर्मनी में संकट, हिटलर के उदय का मूल कारण।

3. नाजीवाद की विचारधारा।

4. नाजीवाद का प्रभाव।

खण्ड-2 — जीविका, अर्थव्यवस्था एवं समाज — 06 अंक

इकाई (4) वन्य समाज एवं उपनिवेशवाद

1. जीविका साधन और जंगल के बीच सम्बन्ध।

2. उपनिवेशवाद के अन्तर्गत वन्य समाज (नीतियों) में हुए परिवर्तन।

केस अध्ययन- मुख्यतः दो वन्य आन्दोलनों में से प्रथम औपनिवेशिक भारत में (बस्तर) और दूसरा इण्डोनेशिया का।

इकाई (5) आधुनिक विश्व में चरवाहे

1. पशुचारण-जीवन निर्वाह के रूप में।

2. पशुचारण के विभिन्न प्रकार (स्वरूप)।

3. औपनिवेशिक शासन और आधुनिक राज्य में चरवाहों का जीवन।

केस अध्ययन- मुख्यतः दो चरवाहा समूह- एक अफ्रीका का और दूसरा भारत का।

6. मानचित्र कार्य — 05 अंक

क्रम मानचित्र कार्य
1 फ्रांसीसी क्रान्ति
फ्रांस का रूपरेखीय मानचित्र (चिह्नित तथा पहचानने/नामांकित करने हेतु)-
क- बोर्डो
ख- नान्तेस
ग- पेरिस
घ- मार्सेल्स
2 यूरोप में समाजवाद तथा रूस की क्रान्ति
विश्व का रूपरेखीय मानचित्र (चिह्नित, पहचानने/नामांकित करने हेतु)-
क- प्रथम विश्व युद्ध के प्रमुख देश (केन्द्रीय शक्तियाँ तथा मित्र शक्तियाँ)
ख- केन्द्रीय शक्तियाँ- जर्मनी, ऑस्ट्रिया-हंगरी, तुर्की (ऑटोमन साम्राज्य)
ग- मित्र शक्तियाँ- फ्रांस, इंग्लैंड, रूस, अमेरिका
3 नात्सीवाद तथा हिटलर का उदय
विश्व का रूपरेखीय मानचित्र (चिह्नित, पहचानने/नामांकित करने हेतु)-
क- द्वितीय विश्व युद्ध के प्रमुख देश-
धुरी शक्तियाँ- जर्मनी, इटली, जापान
मित्र शक्तियाँ- यूनाइटेड किंगडम, फ्रांस, पूर्व सोवियत संघ (U.S.S.R.), संयुक्त राज्य अमेरिका।

ख- जर्मन विस्तार के अन्तर्गत क्षेत्र (नाजी शक्ति)-
ऑस्ट्रिया, पोलैण्ड, चेकोस्लोवाकिया (मानचित्र में केवल स्लोवाकिया), डेनमार्क, लिथुआनिया, फ्रांस, बेल्जियम।
नोट- दृष्टिबाधित परीक्षार्थियों हेतु मानचित्र से सम्बन्धित पाँच प्रश्न पूछे जायेंगे।
II. समकालीन भारत-1 (भूगोल) — 20 अंक

इकाई-1 — 07 अंक

(i) भारत- आकार और स्थिति- भारत तथा विश्व, भारत के पड़ोसी देश।

(ii) भारत का भौतिक स्वरूप- मुख्य भौगोलिक वितरण (हिमालय पर्वत श्रृंखला, उत्तरी मैदान, प्रायद्वीपीय पठार, भारतीय मरुस्थल, समुद्र तटीय मैदान, द्वीप समूह)।

(iii) अपवाह- भारत में अपवाह तन्त्र, हिमालय की नदियाँ, प्रायद्वीपीय नदियाँ, झीलें, नदियों का अर्थव्यवस्था में महत्त्व।

इकाई-2 — 08 अंक

(iv) जलवायु- जलवायु नियन्त्रण, भारत की जलवायु को प्रभावित करने वाले कारक, ऋतुएँ, मानसून का आगमन, वापसी, वर्षा का वितरण, मानसूनी एकता का परिचायक।

(v) प्राकृतिक वनस्पति तथा वन्य प्राणी- वनस्पति के प्रकार, वन्य प्राणी, पादप और वन्य जीव सम्पत्ति की सुरक्षा के लिए सरकार द्वारा उठाये गये कदम।

(vi) जनसंख्या- जनसंख्या का आकार एवं वितरण, जनसंख्या वृद्धि एवं जनसंख्या परिवर्तन की प्रक्रिया, किशोर जनसंख्या, राष्ट्रीय जनसंख्या नीति।

3. मानचित्र कार्य — 05 अंक

क्रम मानचित्र पर चिह्नित/नामांकित करने योग्य विषय
1 भारत- आकार तथा स्थिति
भारत- राजधानियों सहित राज्य, कर्क रेखा, मकर रेखा, मानक याम्योत्तर, सबसे दक्षिणी, सबसे उत्तरी, सबसे पूर्वी तथा सबसे पश्चिमी बिन्दु।
2 भारत की प्राकृतिक विशेषताएँ
I. पर्वत श्रेणियाँ- काराकोरम, लद्दाख, शिवालिक, अरावली, विन्ध्य, सतपुड़ा, पश्चिमी तथा पूर्वी घाट।
II. पर्वत चोटियाँ- K-2, कंचनजंघा, अनाईमुडी, नंगा पर्वत।
3 पठार एवं दर्रे
पठार- दक्कन का पठार, छोटा नागपुर का पठार, मालवा पठार।
दर्रे- बोमडिला, शिपकीला, जोजिला, काराकोरम दर्रा।
4 तटीय मैदान- कोंकण, मालाबार, कोरोमंडल तथा उत्तरी सरकार।

अपवाह तन्त्र
नदियाँ (केवल चिह्नित करने हेतु)।
हिमालयी नदी तन्त्र- सिन्धु, गंगा तथा ब्रह्मपुत्र।
प्रायद्वीपीय नदियाँ- नर्मदा, तापती, कावेरी, कृष्णा, गोदावरी, महानदी।
झीलें- वूलर, पुलीकट, सांभर, चिल्का, वेम्बनाड, कोलेरू।
5 जलवायु
(i) वार्षिक वर्षा के क्षेत्र।
(ii) मानसून आगमन एवं अन्त की तिथि सम्बन्धी आरेख।
(iii) चिह्नित करने हेतु शहर- तिरुवनन्तपुरम्, चेन्नई, जोधपुर, बेंगलुरु, मुम्बई, कोलकाता, लेह, शिलांग, दिल्ली, नागपुर।
6 प्राकृतिक वनस्पति तथा वन्य जीवन
वनस्पति के प्रकार- उष्ण कटिबन्धीय सदाबहार वन, उष्णकटिबन्धीय पर्णपाती वन, काँटेदार वन, पर्वतीय वन तथा मैंग्रोव।
राष्ट्रीय उद्यान- कॉर्बेट, काजीरंगा, रणथम्भौर, शिवपुरी, कान्हा, सिमलीपाल तथा मानस।
पक्षी अभयारण्य- भरतपुर तथा रंगनाथिट्टू।
वन्यजीव अभयारण्य- सरिस्का, मदुमलाई, राजाजी, दाचीगाम।
7 जनसंख्या (चिह्नित तथा नामांकित करना)-
सबसे बड़े और छोटे राज्य।
नोट- दृष्टिबाधित परीक्षार्थियों हेतु मानचित्र से सम्बन्धित पाँच प्रश्न पूछे जायेंगे।
III. लोकतांत्रिक राजनीति-1 (नागरिकशास्त्र) — 15 अंक

इकाई-1

1. लोकतन्त्र क्या? एवं क्यों? — 06 अंक

लोकतन्त्र क्या है? लोकतन्त्र की विशेषताएँ, लोकतन्त्र ही क्यों? लोकतन्त्र का वृहत्तर अर्थ।

2. संविधान निर्माण

दक्षिण अफ्रीका में लोकतान्त्रिक संविधान, हमें संविधान की जरूरत क्यों है? भारतीय संविधान का निर्माण, भारतीय संविधान के बुनियादी मूल्य।

इकाई-2 — 09 अंक

3. चुनावी राजनीति

चुनाव क्यों? चुनाव की हमारी प्रणाली क्या है? भारत में चुनाव क्यों लोकतान्त्रिक हैं?

4. संस्थाओं की कार्यप्रणाली

प्रमुख नीतिगत फैसले कैसे किये जाते हैं? संसद, राजनीतिक कार्यपालिका, न्यायपालिका।

5. लोकतान्त्रिक अधिकार

अधिकारों के बिना जीवन, लोकतन्त्र में अधिकार, भारतीय संविधान में अधिकार, अधिकारों का बढ़ता दायरा।

IV. अर्थव्यवस्था (अर्थशास्त्र) — 15 अंक

इकाई-1 — 07 अंक

1. पालमपुर गाँव की कहानी

अवलोकन, उत्पादन का संगठन, पालमपुर में खेती, पालमपुर में गैर-कृषि क्रियाएँ।

2. संसाधन के रूप में लोग

परिचय, पुरुषों और महिलाओं के आर्थिक क्रियाकलाप, जनसंख्या की गुणवत्ता, शिक्षा, स्वास्थ्य, बेरोजगारी।

इकाई-2 — 08 अंक

3. निर्धनता- एक चुनौती

परिचय, निर्धनता के दो विशिष्ट मामले, सामाजिक वैज्ञानिकों की दृष्टि में निर्धनता, निर्धनता रेखा, निर्धनता के अनुमान, असुरक्षित समूह, अन्तरा्राज्यीय असमानताएँ, वैश्विक निर्धनता परिदृश्य, निर्धनता के कारण, निर्धनता निरोधी उपाय, भावी चुनौतियाँ।

4. भारत में खाद्य सुरक्षा

खाद्य सुरक्षा क्या है? खाद्य सुरक्षा क्यों? खाद्य असुरक्षित कौन है? भारत में खाद्य सुरक्षा, बफर स्टॉक क्या है? सार्वजनिक वितरण प्रणाली, सा.वि.प्र. की वर्तमान स्थिति, भारतीय खाद्य सुरक्षा अधिनियम-2013, सहकारी समितियों की खाद्य सुरक्षा में भूमिका।

प्रोजेक्ट कार्य / गतिविधि
शिक्षार्थी भारत के गीत, नृत्य, पर्व और निश्चित मौसम में प्रमुख प्रकार के भोजन की पहचान करें, साथ ही क्या एक क्षेत्र की दूसरे क्षेत्र से कुछ समानता है? इसकी पहचान करें।

शिक्षार्थी द्वारा अपने विद्यालय क्षेत्र के आस-पास की वनस्पति एवं पशु जगत से पदार्थों/सूचनाओं को एकत्र करना। इसमें उन प्रजातियों की सूची बनाना, जिनका अस्तित्व खतरे में है एवं उनको सुरक्षित करने से सम्बन्धित प्रयासों की सूचना सूचीबद्ध करना।

प्रोजेक्ट कार्य-

(क) महिलाओं, बुजुर्गों, बच्चों एवं दिव्यांगों की सुरक्षा से सम्बन्धित प्रोजेक्ट कार्य।

(ख) वर्तमान समस्या- जैसे यातायात सुरक्षा, महिलाओं की सुरक्षा, दिव्यांगजनों की सुरक्षा से सम्बन्धित कुछ घटनाओं को एकत्रित कर उसे लिखना तथा समस्या से बचाव हेतु सुझाव लिखना, तथा सरकारी हेल्पलाइनों की जानकारी प्राप्त करना।

(ग) भारत के स्वतंत्रता संग्राम में महिलाओं के योगदान की सूची बनाना।

(घ) भूगोल में स्थानीय पर्यावरणीय समस्याओं की सूची बनाना तथा निदान के उपाय ढूँढ़ना।

(ङ) स्थानीय स्तर पर दिव्यांगों एवं वृद्धों की सूची बनवाना तथा उनकी व्यक्तिगत समस्याओं को समझना और उसे लिपिबद्ध करना।

(च) नगरों में वर्तमान पर्यावरणीय समस्याओं की सूची बनाना तथा उससे बचने के कुछ उपाय लिखना।

(छ) नगरों में बुजुर्ग दम्पतियों के साथ होने वाली कुछ घटनाओं का उल्लेख एवं बचाव के उपाय लिखना।

अन्य गतिविधियाँ-

विद्यार्थियों से एक फलदार पौधा लगवाना।

नदी-प्रदूषण।

वनों का क्षरण एवं पारिस्थितिकी असन्तुलन।

नोट- उपरोक्त के समान गतिविधि भी चुनी जा सकती है। शिक्षक अपने विवेकानुसार पाठ्यक्रम से सम्बन्धित छात्र/छात्राओं को प्रोजेक्ट कार्य वितरित कर सकते हैं।

अपेक्षित उद्देश्यों की पूर्ति हेतु यह आवश्यक होगा कि प्रधानाचार्य/अध्यापक द्वारा विभिन्न स्थानीय सरकारी संस्थाओं और संगठन जैसे आपदा प्रबन्धन संस्थाएँ, सहायक, पुनर्वास और आपदा प्रबन्धन विभागों द्वारा (राज्यों के) जिलाधिकारी कार्यालय/उप आयुक्तों, अग्निशमन सेवा, पुलिस, नागरिक सुरक्षा आदि के द्वारा सहायता लिया जाना आवश्यक होगा।

प्रोजेक्ट कार्य हेतु अंक वितरण
क्रम मूल्यांकन का आधार अंक
1 विषय वस्तु की मौलिकता एवं शुद्धता 1
2 प्रस्तुतीकरण तथा रचनात्मकता 1
3 प्रोजेक्ट पूरा करने की प्रक्रिया- पहल करना, सहयोगिता, सहभागिता तथा समयबद्धता 1
4 विषयवस्तु आत्मसात करने हेतु मौखिक अथवा लिखित परीक्षा 2
नोट- प्रोजेक्ट कार्य का मूल्यांकन विद्यालय स्तर पर आन्तरिक होगा। (5 + 5)
नोट-1: चारों यूनिट टेस्ट के प्राप्तांकों के योग को 10 अंक में परिवर्तित किया जाये।
नोट-2: सत्र 2026–27 से कक्षा-9 सामाजिक विज्ञान में भारत और समकालीन विश्व-1 (इतिहास), समकालीन भारत-1 (भूगोल) में वर्णनात्मक एक प्रश्न के स्थान पर एक स्रोत आधारित (अनुच्छेद एवं चित्र आधारित) 1+1+1+1=04 चार प्रश्न सम्मिलित किये जायेंगे।

पंचम प्रश्नपत्र- पौरोहित्यम् / गृहविज्ञान

पौरोहित्यम्

(क)पंचांगपूजनम्- (गौरी-गणेशपूजनविधिः, कलशस्थापनविधिः, पुण्याहवाचनविधिः, षोडशमातृकापूजनविधिः, सप्तघृतमात्रिकापूजनविधिः, आयुषमन्त्रपाठविधिः, नान्दी-श्राद्धविधिः)

(ख) मधुपर्कविधिः

(ग) पुरुषसूक्तम्, श्रीसूक्तम्, रुद्रसूक्तम्- (देवता-ऋषि-छन्द सहितम्)

गृहविज्ञान

शीघ्र ही दोनों विषयों को माध्यमिक शिक्षा परिषद् के अनुसार अपडेट कर दिया जाएगा

षष्ठ प्रश्नपत्र- इतिहास पुराण संस्कृति

रामायणकालीन घटनाओं एवं व्यक्तियों का सामान्य परिचय-

क) 1. रामायण का संक्षिप्त परिचय, 2. क्रौंचवध, 3. ऋष्यशङ्गोपाख्यान, 4. विश्वामित्र के साथ राम-लक्ष्मण का प्रस्थान, 5. ताड़कावध, 6. सगरोपाख्यान, 7. धनयज्ञ तथा रामादि का विवाह, 8. राम का राज्याभिषेक, 9. कैकेयी का वरद्वययाचन, 10. राम का वनवास, 11. राम और केवट (निषाद), 12. राम का चित्रकूट निवास, 13. राम-भरत-मिलन, 14. राम का पंचवटी गमन तथा राक्षसों का वध, 15. सीताहरण, 16. जटायु का आख्यान, 17. राम और सुग्रीव की मैत्री, 18. बालि-वध, 19. सीतान्वेषण, 21. हनुमान का सागर संतरण, 21. हनुमान और सीता संवाद, 22. लंकादहन, 23. राम-रावण युद्ध, 24. रावण-वध, 25. राम का राज्याभिषेक।

ख) 1. वाल्मीकि, 2. विश्वामित्र, 3. दशरथ, 4. राम, 5. लक्ष्मण, 6. भरत, 7. शत्रुघ्न, 8. जनक, 9. परशुराम, 10. वशिष्ठ, 11. सुग्रीव, 12. बालि, 13. हनुमान, 14. रावण, 15. विभीषण, 16. मेघनाद।

ग) 1. कौशल्या, 2. कैकेयी, 3. सीता, 4. तारा, 5. मन्दोदरी।

सप्तम् प्रश्नपत्र- अंग्रेजी/ चित्रकला

शीघ्र ही इस विषय को माध्यमिक शिक्षा परिषद् के अनुसार अपडेट कर दिया जाएगा

एक टिप्पणी भेजें

3 टिप्पणियाँ

  1. जी प्रणाम आदरणीय गुरुदेव
    जी ये नई पुस्तको का विवरण है जिनके पाठ्यक्रम मे बदलाव हुआ है उत्तर मध्यमा के लिए

    जवाब देंहटाएं
  2. पूर्वमध्यमा के पाठ्यक्रम में जो बदलाव हुआ है वह अभी तक निश्चित नहीं हुआ है, जैसे ही निश्चित होगा हम अपडेट कर देंगे ।

    जवाब देंहटाएं
एक टिप्पणी भेजें