कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः
शापेनास्तङ्गमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः।
यक्षश्चक्रे जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु
स्निग्धच्छायातरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु ॥1॥
अन्वय --स्वाधिकारात्, प्रमत्तः, ( अतः ), कान्ताविरहगुरुणा, वर्षभोग्येण, भर्तुः, शापेन, अस्तङ्गमितमहिमा, कश्चित्, यक्षः, जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु, स्निग्धच्छायातरुषु, रामगिर्याश्रमेषु, वसतिम्, चक्रे ॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं 'महाकविकालिदास' विरचितस्य संस्कृत साहित्याकाशे सुप्रसिद्धस्य 'मेघदूतम्' इति नामधेयस्य खण्डकाव्यस्य 'पूर्वमेघ' खण्डात् समुद्धृतं अस्ति।
प्रसङ्ग --कविकुलगुरुः कालिदासः वस्तुनिर्देशात्मकम्मङ्गलाचरणमुपयत्यनेन पद्येन।
संस्कृत व्याख्या --स्वाधिकारात्-स्वस्य= आत्मनः, अधिकारात्= नियोगात् कर्मण वा, प्रमत्तः = अनवहितः, 'प्रमादोऽनवधानता' इत्यमरः, असावधान इत्यर्थः, (अत एव) कान्ताविरहगुरुणा - कान्तायाः = वल्लभायाः, विरहेण= वियोगेन, गुरुणा= दुर्भरण, 'गुरुस्तु गीष्पतौ श्रेष्ठे गुरौ पितरि दुर्भरे' इति शब्दार्णवः, वर्षभोग्येण - वर्ष (यावत्) = संवत्सरं (यावत्), भोग्येण= भोगयोग्येन, सोढव्येनेत्यर्थः, भर्तृः = स्वामिनः, यक्षाधिपकुबेरस्येत्यर्थः, शापेन = निग्रहवचसा, अस्तङ्गमितमहिमा - अस्तङ्गमिता = प्रतिहता, महिमा = महत्त्वं यस्य स तथोक्तः प्रतिहतमहत्त्वः, कश्चित् = अनिर्दिष्टनामा कामीति शेषः, यक्षः = गुह्यकः, जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु - जनकस्य= मिथिलाधिपविदेहस्य, तनयायाः = पुत्रयाः, सीताया इत्यर्थः, स्नानैः = मज्जनैः, पुण्यानि= पवित्राणि, उदकानि= जलानि, येषु= तेषु तथोक्तेषु, स्निग्धच्छायातरुषु - छायाप्रधानाः तरवः छायातरवः = नमेरुवृक्षाः, 'छायावृक्षो नमेरुः स्यात्' इति शब्दार्णवः, स्निग्धाः = सान्द्राः, छायातरवः येषु तेषु तथोक्तेषु, रामगिर्याश्रमेषु - रामगिरेः = चित्रकूटस्य, आश्रमेषु= पर्णकुटीरेषु, वसतिं = वासं, चक्रे = कृतवान्।
हिन्दी व्याख्या --पद = हिन्दी अर्थ, पद = अर्थ।
हिन्दी अर्थ --हिन्दी अर्थ- अपने कर्तव्य पालन में असावधान, (अतः) प्रिया के वियोग के कारण दुःसह, वर्षपर्यन्त भोगे जानेवाले, स्वामी के शाप से शक्ति-विहीन किसी यक्ष ने, जानकी के स्नान करने से पावन जलवाले तथा घने नमेरु वृक्षों से युक्त राम-गिरि (नामक पर्वत के) आश्रमों में निवास किया ॥
टिप्पणी --अत्र मन्दाक्रान्तावृत्तम्। तल्लक्षणं यथा- 'मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैम्भौ नतौ ताद् गुरु चेत्'। अत्र शापं प्रति स्वाधिकारात् प्रमादस्य हेतुत्वात् पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलङ्कारः। तल्लक्षणं यथा- 'हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गन्निगद्यते' इति ।।
तस्मिन्नद्रौ कतिचिदबलाविप्रयुक्तः स कामी
नीत्वा मासान्कनकवलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठः।
आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्लिष्टसानुं
वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श ॥2॥
अन्वयतस्मिन्, अद्रौ, अबलाविप्रयुक्तः, (अतः, दौर्बल्येन), कनकवलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठः, कामी, सः, (यक्षः) कतिचित्, मासान्, नीत्वा, आषाढस्य, प्रथमदिवसे, आश्लिष्टसानुम्, वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयम्, मेघं ददर्श।
सन्दर्भप्रस्तुतमिदं पद्यं 'महाकविकालिदास' विरचितस्य संस्कृत साहित्याकाशे सुप्रसिद्धस्य 'मेघदूतम्' इति नामधेयस्य खण्डकाव्यस्य 'पूर्वमेघ' खण्डात् समुद्धृतं अस्ति।
प्रसङ्गअस्मिन् पद्ये विरहज्वालादग्धस्य यक्षस्य मेघदर्शनमुपस्थापयति।
संस्कृत व्याख्यातस्मिन् = पूर्वोक्ते, अद्रौ = रामगिरि पर्वते चित्रकूट इत्यर्थः, अबलाविप्रयुक्तः - अबलया= भार्यया, विप्रयुक्तः = वियोगी, (अत एव), कनकवलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठः - कनकस्य= सुवर्णस्य, वलयः = कटकं, 'कटकं वलयोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः, तस्य भ्रंशः = पातः, तेन रिक्तः = शून्यः, प्रकोष्ठः = मणिबन्धो यस्य स तथाभूतः, कामी = कामुकः, सः = पूर्ववर्णितः, यक्ष इत्यर्थः, कतिचित् = कियतः, मासान् = त्रिंशद्दिनसमूहम् अष्टौ मासान् इत्यर्थः, नीत्वा = व्यतीय, आषाढस्य = शुचेः, प्रथमदिवसे = आद्यदिने, आश्लिष्टसानुम् - आश्लिष्टः= आक्रान्तः, सानुः = कूटं येन तं तथोक्तं, वप्रक्रीडापरिणतगजप्रेक्षणीयं - वप्रक्रीडासु = उत्खातकेलिषु, 'उत्खातकेलि-शृङ्गाद्यैर्वप्रक्रीडा निगद्यते' इति शब्दार्णवः, परिणतः = तिर्यग्दन्तप्रहारः, गजः= हस्ती इव, प्रेक्षणीयं= दर्शनीयं, मेघं = जलदं, ददर्श = दृष्टवान्।
हिन्दी व्याख्या—
हिन्दी अर्थउस पर्वत पर प्रियतमा से वियुक्त, अतः दुर्बलता के कारण सुवर्ण-कंकण के खिसककर गिर जाने से खाली कलाई वाला, कामुक यक्ष ने कुछ महीने बिताकर आषाढ़ के प्रथम दिन पर्वत की चोटी पर स्थित, वप्रक्रीड़ा में तिरछा दन्त-प्रहार करने वाले हाथी की तरह दर्शनीय मेघ को देखा।
टिप्पणीअत्र मन्दाक्रान्तावृत्तम्। सम्पूर्णेऽस्मिन् मेघदूते मन्दाक्रान्तावृत्तमेव। वप्रक्रीडेत्यादिपदे औपम्यवाचकस्य 'इव' इत्यस्य लुप्तत्वादेव लुप्तोपमाऽलङ्कारः। उपमानलक्षणं यथा- 'साम्यं वाच्यमवैधर्म्य वाक्यैक्य उपमा द्वयोः' इति।
तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः कौतुकाधानहेतो-
रन्तर्बाष्पश्चिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ।
मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्तिचेतः
कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनरसंस्थे॥ 3॥
अन्वयराजराजस्य, अनुचरः, अन्तर्बाष्पः सन्, कौतुकाधानहेतोः, तस्य, पुरः, कथमपि, स्थित्वा, चिरम्, दध्यौ, मेघालोके, सुखिनः, अपि, चेतः, अन्यथावृत्ति, भवति, कण्ठाश्लेषप्रणयिनि, जने, दूरसंस्थे (सति), किं पुनः ॥
सन्दर्भप्रस्तुत पद्यमिदं कविकुलमौलिमुकुटमणिना महाकविना ‘कालिदासेन’ विरचितं ‘मेघदूत’ खण्डकाव्यस्य ‘पूर्वमेघात्’ समुद्धृतोऽस्ति।
प्रसङ्गमेघदर्शनानन्तरं विरहियक्षस्य मनोभावं प्रस्तौति।
संस्कृत व्याख्याराजराजस्य = कुबेरस्य, 'राजराजो धनाधिपः' इत्यमरः, अनुचरः = सेवकः, पूर्वोक्तो यक्ष इत्यर्थः, अन्तर्बाष्पः = निरुद्धाश्रुः सन्निति शेषः, धीरोदात्तत्त्वादिति यावत्, कौतुकाधानहेतोः - कौतुकस्य=कौतूहलस्य, 'कौतूहलं कौतुकं च कुतुकं च कुतूहलम्' इत्यमरः, आधानम्=उत्पत्तिः, तस्य हेतोः =कारणस्य, तस्य = पूर्वोक्तस्य मेघस्येति भावः, पुरः = समक्षं, कथमपि = येन केनापि प्रकारेण, प्रयासातिशयेनेत्यर्थः, स्थित्वा = स्थितिं विधाय, चिरं = बहुकालं यावत्, दध्यौ = चिन्तयामास, स्ववल्लभां विचारयामासेत्यर्थः। मेघालोके = पयोददर्शने, सतीति शेषः, सुखिनः = सुखयुक्तस्य, वल्लभासहितस्येत्यर्थः, अपि, चेतः = चित्तं, 'चित्तन्तु चेतो हृदयं स्वान्तर्हन्मानसं मनः' इत्यमरः, अन्यथावृत्ति - अन्यथा=अन्यप्रकारा, वृत्तिः=व्यवहारः यस्य तत् तथोक्तं, विकृतियुक्तमित्यर्थः, भवति = जायते। कण्ठाश्लेषप्रणयिनि - कण्ठस्य=गलस्य, आश्लेषे=आलिङ्गने, प्रणयी=प्रेमी तस्मिन्, कण्ठालिङ्गनार्थिनि इत्यर्थः, जने = कान्तारूपे जने, दूरसंस्थे - दूरे संस्था यस्य स तस्मिन्, विप्रकृष्टवृत्तौ इत्यर्थः, सतीति शेषः, किं पुनः = किं कथनीयम्? वियोगिनां जनानां वारिवाहदर्शनमभीष्टजनस्मरणोद्दीपकं भवतीति भावः।
हिन्दी व्याख्याहिन्दी व्याख्या—
हिन्दी अर्थयक्षराज कुबेर का सेवक आँखों में आँसू रोककर उत्कंठा की उत्पत्ति करनेवाले उस मेघ के सामने किसी-किसी तरह (अर्थात् बड़े कष्ट से) खड़ा होकर बड़ी देर तक चिंतामग्न रहा। मेघ-दर्शन होने पर जब प्रियतमा से सनाथ व्यक्ति का भी चित्त चञ्चल हो उठता है, तो गले से लिपट जाने की अभिलाषावाली प्रियतमा के दूर रहने पर फिर क्या कहना?
टिप्पणीपद्येऽस्मिन् उत्तरार्द्धेन पूर्वार्द्धस्थचिन्तारूपपदार्थसमर्थनात् अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। अथ चोत्तरार्द्धे 'किं पुनर्दूरसंस्थे' इत्युक्त्या कैमुतिकन्यायेन अर्थापत्तिरलङ्कारः। इत्थमेतयोरलङ्कारयोः निरपेक्षतया स्थित्या अत्र संसृष्टिरलङ्कारः। तद्यथा- "मिथोऽनपेक्षयैतेषां स्थितिः संसृष्टिरुच्यते"।
प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालम्बनार्थी
जीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन्प्रवृत्तिम् ।
स प्रत्यग्रैः कुटजकुसुमैः कल्पितार्घाय तस्मै
प्रीतः प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार ॥ 4 ॥
अन्वय --सः नभसि प्रत्यासन्ने (सति) दयिताजीवितालम्बनार्थी (सन्) जीमूतेन स्वकुशलमयीं प्रवृत्तिं हारयिष्यन् प्रत्यग्रैः कुटजकुसुमैः कल्पितार्घाय तस्मै प्रीतः (सन्) प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार॥४॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --यक्षनिवेदितं मेघस्वागतमुपस्थापयति।
संस्कृत व्याख्या --सः = पूर्वोक्तः प्रियाचिन्तको यक्षः, नभसि = श्रावणे (मासे), प्रत्यासन्ने = निकटवर्तिनि, सति आषाढस्येति शेषः, दयिताजीवितालम्बनार्थी दयितायाः = कान्तायाः, जीवितं = जीवनं, तस्य आलम्बनं = धारणमर्थयते तच्छीलः प्रेयसीजीवनधारणेच्छुक इत्यर्थः, सन्निति शेषः, जीमूतेन = वारिदेन प्रयोज्येन, स्वकुशलमयीं = प्रचुरं स्वस्य कुशलं यस्यां, तां स्वकुशलमयीम् = आत्मक्षेमप्रवाणां, प्रवृत्तिं = वृत्तान्तं, ‘वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त’ इत्यमरः, हारयिष्यन् = प्रापयिष्यन्, प्रत्यग्रैः = नवीनैः ‘प्रत्यग्रोऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः’ इत्यमरः, कुटजकुसुमैः = गिरिमल्लिकाप्रसूनैः, कल्पितार्घाय = कल्पितः अर्घः यस्य सः तस्मै, अनुष्ठितपूजाविधये इत्यर्थः, ‘मूल्ये पूजाविधावर्घः’ इत्यमरः, तस्मै = जीमूताय, प्रीतः = प्रसन्नः सन्निति शेषः, प्रीतिप्रमुखवचनं = प्रीतिः प्रमुखं येषां तानि, प्रीतिप्रमुखानि वचनानि यस्मिन् (कर्मणि) तत्, प्रणयप्रधानभाषितमित्यर्थः, ‘व्याहार उक्तिर्लपितं भाषितं वचनं वचः’ इत्यमरः, यथा स्यात्तथेति शेषः, स्वागतं = स्वागतवचनं, व्याजहार = जगाद, कुशलागमनं पप्रच्छेति भावः।
हिन्दी व्याख्या --सः = उस (यक्ष) ने, नभसि = श्रावण = श्रावण मास के, प्रत्यासन्ने (सति) = निकट होने पर, दयिताजीवितालम्बनार्थी = वल्लभा की जीवन रक्षा चाहने वाले, (सी=बनकर, होता हुआ), जीमूतेन = मेघ के द्वारा, स्वकुशलमयीं = अपनी कुशलतापूर्वक, प्रवृत्तिं = सन्देश को, हारयिष्यन् = भेजने की इच्छा करते हुए, प्रत्यग्रैः = नये-नये, कुटजकुसुमैः = गिरिमल्लिकापुष्पों से, कल्पितार्घाय = पूजा किये जाने योग्य, तस्मै = उस (मेघ) की (पूजा कर), प्रीतः = खुश, (सन्=होते हुए), प्रीतिप्रमुखवचनं = प्रेमपूर्ण वाणी से, स्वागतं = स्वागत, व्याजहार = कहा (किया)॥४॥
हिन्दी अर्थ --श्रावण मास के निकट होने पर प्रेयसी (यक्षिणी) की जीवनरक्षा को चाहने वाले उस यक्ष ने मेघ से अपनी कुशलवार्ता भेजने की इच्छा से गिरिमल्लिका के नये फूलों से मेघ की पूजा कर प्रसन्नतापूर्वक प्रेमपूर्ण शब्दों से उसका स्वागत किया अर्थात् कुशलक्षेम पूछा॥४॥
टिप्पणी --प्रत्यासन्ने नभसि-आषाढ़ के प्रथम दिन ही मेघ के दर्शन हो गये। फिर तो सावन निकट आता हुआ दिखाई दे रहा है। श्रावण का महीना विरही जनों के लिए अत्यन्त दुःखदायक होता है। अतः यक्ष भी प्रिया को धैर्य बँधाने हेतु सन्देश भेजना चाहता है। क्योंकि सावन के महीने में जब एक ही साथ नर्तमान मयूर और परितृप्त चातक की पुकार का, उद्भिन्न केसर कदम्ब और उद्घाटित-पाटला मालती की भीनी-भीनी गन्ध का और सबके ऊपर रिमझिम-रिमझिम बरसने वाले बादलों की झड़ी का आक्रमण होगा, तब वह किस प्रकार धैर्य धारण कर सकेगी ? एतदर्थ उसके समीप प्रिय का कुशल संवाद का प्रेषण अति आवश्यक है।
दयिताजीवितालम्बनार्थी-दयिता-प्रिया के प्राणों को सहारा देने के इच्छुक। प्रिया के प्राणों को सहारा देने की चाहवाला वह यक्ष अपना कुशल सन्देश प्रिया तक भेजना चाहा ताकि उसकी प्रिया अपने प्रिय के सन्देश पाकर अपने प्राणों की रक्षा करने में समर्थ हो जाए। अतएव वह यक्ष सन्देशवाहक के रूप में मेघ को ही मन ही मन चुन लिया।
कल्पितार्घाय-किसी भी व्यक्ति को प्रसन्न करने के पश्चात् ही उससे अपना कार्य निवेदित करना चाहिए। भारतीय संस्कृति के अनुसार किसी भी विशेष व्यक्ति, अतिथि तथा देवता को अर्घ्य प्रदान किया जाता है। अर्घ्य में निम्नलिखित वस्तुएँ विद्यमान होती हैं—
आपः क्षीरं कुशाग्राणि दधि सर्पिंश्च तण्डुलाः ।
यवाः सिद्धार्थकं चैव अष्टाङ्गार्घ्यं प्रकीर्तितम् ॥
विरही यक्ष ने कुटज के फूलों से ही मेघ की पूजा कर प्रसन्नतापूर्वक उससे प्रेमपगे शब्दों में स्वागत कहा। स्वागत है, नवीन जीवन ले आने वाले प्रेमवाहक बलाहक ! स्वागत है। यह अर्घ्य ग्रहण करो, श्रद्धा और प्रीति का अर्घ्य।
प्रत्यासन्ने-प्रति+आ+सद्+क्त (कर्तरि) भावे सप्तमी एकवचन। नभसि-नभस् सप्तमी एकवचन। “नभः खं श्रावणे नभाः”। “नभः श्रावणिकश्च स” इत्यमरः। दयिताजीवितालम्बनार्थी-दयिताया जीवितं (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य आलम्बनम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। स्वकुशलमयीम्-स्वस्य कुशलम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तेन। स्वकुशल+मयट् स्त्रियाम्। प्रवृत्तिम्-प्र+वृत्+क्तिन्। हारयिष्यन्-हृ+णिच्-हारि+इट् (इट)+स्य+शतृ। प्रत्यग्रैः=अग्रं प्रतिगतः प्रत्यग्रः तैः। प्रतिनवम् अग्रं येषां तानि प्रत्यग्राणि, तैः (बहुव्रीहिः)। “प्रत्यग्रोऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः” इत्यमरः। कुटजकुसुमैः-कुटजानि च तानि कुसुमानि (कर्मधारयः) तैः। “कुटजो गिरिमल्लिका” इति हलायुधः। कल्पितार्घाय-कल्पितः अर्घः यस्य सः (बहुव्रीहिः) तस्मै। “मूल्ये पूजाविधावर्घः” इत्यमरः। प्रीतिप्रमुखवचनम्-प्रीतिः प्रमुखं येषां तानि प्रीतिप्रमुखानि (बहुव्रीहिः), प्रीतिमुखानि वचनानि यस्मिन् (कर्मणि) तत् (यथा तथा) बहुव्रीहिः। प्रीणनं प्रीतिः, प्रीञ्+क्तिन्। “क्लीबे प्रधानं प्रमुखप्रवेकाऽनुत्तमोत्तमाः” इत्यमरः। स्वागतम्-शोभनम् आगतम् तत्, “कुगतिप्रादयः” इति समासः। सु+आ+गम्+क्त (भावे)। व्याजहार-वि+आ+हृ+लिट् प्रथम पुरुष एकवचन॥४॥
दयिताजीवितालम्बनार्थी-दयिता-प्रिया के प्राणों को सहारा देने के इच्छुक। प्रिया के प्राणों को सहारा देने की चाहवाला वह यक्ष अपना कुशल सन्देश प्रिया तक भेजना चाहा ताकि उसकी प्रिया अपने प्रिय के सन्देश पाकर अपने प्राणों की रक्षा करने में समर्थ हो जाए। अतएव वह यक्ष सन्देशवाहक के रूप में मेघ को ही मन ही मन चुन लिया।
कल्पितार्घाय-किसी भी व्यक्ति को प्रसन्न करने के पश्चात् ही उससे अपना कार्य निवेदित करना चाहिए। भारतीय संस्कृति के अनुसार किसी भी विशेष व्यक्ति, अतिथि तथा देवता को अर्घ्य प्रदान किया जाता है। अर्घ्य में निम्नलिखित वस्तुएँ विद्यमान होती हैं—
आपः क्षीरं कुशाग्राणि दधि सर्पिंश्च तण्डुलाः ।
यवाः सिद्धार्थकं चैव अष्टाङ्गार्घ्यं प्रकीर्तितम् ॥
विरही यक्ष ने कुटज के फूलों से ही मेघ की पूजा कर प्रसन्नतापूर्वक उससे प्रेमपगे शब्दों में स्वागत कहा। स्वागत है, नवीन जीवन ले आने वाले प्रेमवाहक बलाहक ! स्वागत है। यह अर्घ्य ग्रहण करो, श्रद्धा और प्रीति का अर्घ्य।
प्रत्यासन्ने-प्रति+आ+सद्+क्त (कर्तरि) भावे सप्तमी एकवचन। नभसि-नभस् सप्तमी एकवचन। “नभः खं श्रावणे नभाः”। “नभः श्रावणिकश्च स” इत्यमरः। दयिताजीवितालम्बनार्थी-दयिताया जीवितं (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य आलम्बनम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। स्वकुशलमयीम्-स्वस्य कुशलम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तेन। स्वकुशल+मयट् स्त्रियाम्। प्रवृत्तिम्-प्र+वृत्+क्तिन्। हारयिष्यन्-हृ+णिच्-हारि+इट् (इट)+स्य+शतृ। प्रत्यग्रैः=अग्रं प्रतिगतः प्रत्यग्रः तैः। प्रतिनवम् अग्रं येषां तानि प्रत्यग्राणि, तैः (बहुव्रीहिः)। “प्रत्यग्रोऽभिनवो नव्यो नवीनो नूतनो नवः” इत्यमरः। कुटजकुसुमैः-कुटजानि च तानि कुसुमानि (कर्मधारयः) तैः। “कुटजो गिरिमल्लिका” इति हलायुधः। कल्पितार्घाय-कल्पितः अर्घः यस्य सः (बहुव्रीहिः) तस्मै। “मूल्ये पूजाविधावर्घः” इत्यमरः। प्रीतिप्रमुखवचनम्-प्रीतिः प्रमुखं येषां तानि प्रीतिप्रमुखानि (बहुव्रीहिः), प्रीतिमुखानि वचनानि यस्मिन् (कर्मणि) तत् (यथा तथा) बहुव्रीहिः। प्रीणनं प्रीतिः, प्रीञ्+क्तिन्। “क्लीबे प्रधानं प्रमुखप्रवेकाऽनुत्तमोत्तमाः” इत्यमरः। स्वागतम्-शोभनम् आगतम् तत्, “कुगतिप्रादयः” इति समासः। सु+आ+गम्+क्त (भावे)। व्याजहार-वि+आ+हृ+लिट् प्रथम पुरुष एकवचन॥४॥
धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघः ?
सन्देशार्थाः क्व पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः ?
इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन् गुह्यकस्तं ययाचे
कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु ॥ 5 ॥
अन्वय --धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः मेघः क्व ? पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः सन्देशार्थाः क्व ? इति औत्सुक्यात् अपरिगणयन् गुह्यकः तं ययाचे, हि कामार्ताः चेतनाचेतनेषु प्रकृतिकृपणाः (भवन्ति)॥५॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --कामार्तानां विवेकशून्यत्वम्प्रदर्शयति।
संस्कृत व्याख्या --धूमज्योतिःसलिलमरुतां = धूमश्च जोतिश्च सलिलं च मरुच्च, तेषां, धूम्रतेजोजलवायूनां, सन्निपातः = समूहः, सम्मिश्रण इत्यर्थः, मेघः = वारिदः, क्व = कुत्र ?, पटुकरणैः = पटूनि=कार्यदक्षाणि, करणानि = इन्द्रियाणि, येषां तैः कार्यदक्षेन्द्रियैरित्यर्थः, ‘करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि’ इत्यमरः, प्राणिभिः = चेतनैः, ‘प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्यशरीरिणः’ इत्यमरः, प्रापणीयाः = प्रापयितव्याः, सन्देशार्थाः = सन्देशवचनानि, क्व = कुत्र तु ?, इति = इत्थम्, औत्सुक्यात् = इष्टार्थोद्युक्तत्वात्, ‘इष्टार्थोद्युक्त उत्सुकः’ इत्यमरः, अपरिगणयन् = अविचारयन्, गुह्यकः = यक्षः, तं = पूर्वोक्तं मेघं, ययाचे = याचितवान्, मत्कुशलवृत्तान्तं वल्लभां प्रत प्रापयेति प्रार्थितवानिति यावत्। हि = यतः, कामार्ताः—कामेन = मदनेन, आर्ताः = पीडिताः, जना इति शेषः, चेतनाचेतनेषु = सजीवनिर्जीवेषु विषयेषु, प्रकृतिकृपणाः = स्वभावदीनाः, विवेकशून्या इत्यर्थः, भवन्तीति शेषः।
अत्र पूर्वार्द्धस्य प्रथमद्वितीयचरणयोः मेघस्य सन्देशस्य च विरूपपदार्थयोः सङ्घटनत्वाद्विषममलङ्कारः। तद्यथा—“विरूपयोः सङ्घटना या च तद्विषमं मतम्।” अथ च चतुर्थचरणस्थेन सामान्यार्थेन विशेषार्थसमर्थनादर्थान्तरन्यासोऽपि। तद्यथा—‘सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि। कार्यं च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते।। साधर्म्येणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा ततः।’ एतयोरलङ्कारयोर्ह्यङ्गिभावेनाव सङ्करोऽलङ्कारः॥५॥
अत्र पूर्वार्द्धस्य प्रथमद्वितीयचरणयोः मेघस्य सन्देशस्य च विरूपपदार्थयोः सङ्घटनत्वाद्विषममलङ्कारः। तद्यथा—“विरूपयोः सङ्घटना या च तद्विषमं मतम्।” अथ च चतुर्थचरणस्थेन सामान्यार्थेन विशेषार्थसमर्थनादर्थान्तरन्यासोऽपि। तद्यथा—‘सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि। कार्यं च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते।। साधर्म्येणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा ततः।’ एतयोरलङ्कारयोर्ह्यङ्गिभावेनाव सङ्करोऽलङ्कारः॥५॥
हिन्दी व्याख्या --धूमज्योतिःसलिलमरुतां = धुआँ, तेज, जल और वायु के, सन्निपातः = समूह (मिश्रण) से उत्पन्न, मेघः = मेघ, क्व = कहाँ तो, पटुकरणैः = कुशल इन्द्रियों से युक्त, प्राणिभिः = प्राणियों से, प्रापणीयाः = पहुँचाए जाने योग्य, सन्देशार्थाः = सन्देश के वचन, क्व = कहाँ ?, इति = ऐसा, औत्सुक्यात् = उत्कण्ठा के कारण, अपरिगणयन् = विचार नहीं करता हुआ, गुह्यकः = यक्ष, तं = उस (मेघ) से, ययाचे = याचना की, हि = क्योंकि, कामार्ताः = काम (मन्मथ) से व्याकुल (लोग), चेतनाचेतनेषु = चेतन और अचेतनों में, प्रकृतिकृपणाः = स्वभाव से दीन (विवेकशून्य) (भवन्ति=होते हैं)॥५॥
हिन्दी अर्थ --कहाँ तो धुआँ, तेज, जल और हवा के सम्मिश्रण से बना हुआ निर्जीव (जड़) मेघ और कहाँ कुशल इन्द्रियों से युक्त प्राणियों से भेजे जाने वाले सन्देशवाक्य ? ऐसा उत्कण्ठा के कारण विचार नहीं करते हुए यक्ष ने मेघ से याचना की, क्योंकि कामातुर व्यक्ति चेतन और अचेतन का विचार करने में स्वभाव (प्रकृति) से ही दीन (विवेकहीन) होते हैं॥५॥
टिप्पणी --धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः-धुआँ, आग, पानी और हवा का मिश्रण—इनसे ही मेघ का निर्माण होता है। इसे रसायनशास्त्री भी स्वीकार करते हैं।
सन्देशार्थाः-सन्देश की बातें। वररुचि ने बताया है कि प्रेमपत्र ले जाने वाले को बहुत सावधान होना चाहिए। उसे हर अवस्था की सुकुमारता का ज्ञान होना चाहिए। हर्षातिरेक से विरही के प्राणपखेरू उड़ जाते हैं, कभी लम्बी भूमिका से उनका दम घुट जाता है, कभी अनुकूल लोगों की संगति में बैठे हुए विरही शुभसन्देश के फलस्वरूप कष्ट पाने लगते हैं—हजार बातों का ध्यान रखना होता है किन्तु यह भाग्यहीन यक्ष इस जड़ मेघ को प्रेमसन्देश का वाहक बनाना चाहता है।
गुह्यकः-“विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः
पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः ॥”
अमरकोश के कर्ता अमरसिंह गुह्यक एवं यक्ष को अलग-अलग देवयोनियों के रूप में स्वीकार करते हैं। किन्तु महाकवि कालिदास यक्ष एवं गुह्यक को एक दूसरे का पर्याय मानते हैं। कोशकार व्याडि निधि की रक्षा करने वाले यक्ष को गुह्यक कहते हैं—“निधिं रक्षन्ति ये यक्षास्ते स्युर्गुह्यकसंज्ञकाः।” मेघदूत में वर्णित विरही यक्ष भी कुबेर की उद्याननिधि की रक्षा करता था, इसीलिए महाकवि कालिदास ने इसे गुह्यक कहा है।
कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु-यक्ष कामनाओं से कातर था, औत्सुक्य से आर्त था। “आरत के चित्त रहै न चेतू” वह होश में नहीं था। प्रायः यह देखा गया है कि प्रेमवियोग की पीड़ा से जो लोग व्यथित होते हैं, वे चेतन-अचेतन, बड़े-छोटे सबके सामने दयनीय होकर, कृपण होकर उपस्थित होते हैं। मानो हर आदमी उनके साथ सहानुभूति ही दिखायेगा, हर ईंट-पत्थर उनकी सहायता ही कर देगा। काम से पीड़ित व्यक्ति विरह के क्षणों में अपनी प्रिया के फोटो, वस्त्रादि से बातें करने लग जाते हैं। उनकी दशा पागलों सी हो जाती है। वे चेतन-अचेतन में कुछ भी भेद नहीं कर पाते हैं, उस समय वे विवेकहीन हो जाते हैं। अभिज्ञान शाकुन्तल में दुष्यन्त ऐसे प्रलाप करते दीखते हैं। वे तो चित्रलिखित भ्रमर से अपनी प्रिया को बचाने की बात करते हैं तथा कहते हैं कि इसे मैं जरूर दण्ड दूँगा। इसी पर विदूषक मन ही मन कहता है कि यह तो फिर पागलों के जैसा राह पकड़ रहा है।
धूमज्योतिःसलिलमरुताम्-धूमश्च ज्योतिश्च सलिलं च मरुच्च धूमज्योतिः-सलिलमरुतः (द्वन्द्वः), तेषां सन्निपातः (षष्ठीतत्पुरुषः)। सन्निपातः-सम्+नि+पत्+घञ् (भावे)। पटुकरणैः-पटूनि करणानि येषाम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। क्रियन्ते एभिः इति करणानि, कृ+ल्युट् “करणाधिकरणयोश्च” इस सूत्र से करण अर्थ में ल्युट्। “करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि” इत्यमरः। प्राणिभिः-प्राणाः सन्ति येषां तैः, प्राण+इनि (इन्) तृतीया बहुवचन। “प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्यशरीरिणः” इत्यमरः। प्रापणीयाः-प्रापयितुं योग्याः, प्र+आप्+णिच्+अनीयर्। सन्देशार्थाः-सन्देशाः एव अर्थाः (रूपक समासः)। औत्सुक्यात्-उत्सुकस्य भावः कर्म वा औत्सुक्यं तस्मात्। उत्सुक+ष्यञ् “गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च” इस सूत्र से ष्यञ् प्रत्यय हुआ है। “इष्टार्थोद्युक्त उत्सुकः” इत्यमरः। अपरिगणयन्-नञ्+परि+गण्+शतृ। गुह्यकः-गुह्+ण्वुल् (पृषोदरादित्वात् यक् का आगम)। ययाचे-याच्+लिट् प्रथमपुरुष एकवचन। कामार्ताः-कामेन आर्ताः (तृतीयातत्पुरुषः)। काम+आ+ऋ+क्त। प्रकृतिकृपणाः-प्रकृत्या कृपणाः (तृतीयातत्पुरुषः)। हि-“हि हेताववधारणे” इत्यमरः। चेतनाचेतनेषु-चेतनाश्च अचेतनाश्च (द्वन्द्वः) तेषु।
कामार्त के विषय में कहा गया है—
“न पश्यति च जन्मान्धः कामान्धो नैव पश्यति ।
मदोन्मत्ता न पश्यन्ति ह्यर्थी दोषं न पश्यति ॥”
इस श्लोक में चतुर्थ चरण के सामान्य से तृतीय चरण के विशेष कथन का समर्थन किया गया है। अतएव यहाँ अर्थान्तरन्यास अलङ्कार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—
सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते ।
यत्तु सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्येणेतरेण वा ॥ ६ ॥
सन्देशार्थाः-सन्देश की बातें। वररुचि ने बताया है कि प्रेमपत्र ले जाने वाले को बहुत सावधान होना चाहिए। उसे हर अवस्था की सुकुमारता का ज्ञान होना चाहिए। हर्षातिरेक से विरही के प्राणपखेरू उड़ जाते हैं, कभी लम्बी भूमिका से उनका दम घुट जाता है, कभी अनुकूल लोगों की संगति में बैठे हुए विरही शुभसन्देश के फलस्वरूप कष्ट पाने लगते हैं—हजार बातों का ध्यान रखना होता है किन्तु यह भाग्यहीन यक्ष इस जड़ मेघ को प्रेमसन्देश का वाहक बनाना चाहता है।
गुह्यकः-“विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः
पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः ॥”
अमरकोश के कर्ता अमरसिंह गुह्यक एवं यक्ष को अलग-अलग देवयोनियों के रूप में स्वीकार करते हैं। किन्तु महाकवि कालिदास यक्ष एवं गुह्यक को एक दूसरे का पर्याय मानते हैं। कोशकार व्याडि निधि की रक्षा करने वाले यक्ष को गुह्यक कहते हैं—“निधिं रक्षन्ति ये यक्षास्ते स्युर्गुह्यकसंज्ञकाः।” मेघदूत में वर्णित विरही यक्ष भी कुबेर की उद्याननिधि की रक्षा करता था, इसीलिए महाकवि कालिदास ने इसे गुह्यक कहा है।
कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु-यक्ष कामनाओं से कातर था, औत्सुक्य से आर्त था। “आरत के चित्त रहै न चेतू” वह होश में नहीं था। प्रायः यह देखा गया है कि प्रेमवियोग की पीड़ा से जो लोग व्यथित होते हैं, वे चेतन-अचेतन, बड़े-छोटे सबके सामने दयनीय होकर, कृपण होकर उपस्थित होते हैं। मानो हर आदमी उनके साथ सहानुभूति ही दिखायेगा, हर ईंट-पत्थर उनकी सहायता ही कर देगा। काम से पीड़ित व्यक्ति विरह के क्षणों में अपनी प्रिया के फोटो, वस्त्रादि से बातें करने लग जाते हैं। उनकी दशा पागलों सी हो जाती है। वे चेतन-अचेतन में कुछ भी भेद नहीं कर पाते हैं, उस समय वे विवेकहीन हो जाते हैं। अभिज्ञान शाकुन्तल में दुष्यन्त ऐसे प्रलाप करते दीखते हैं। वे तो चित्रलिखित भ्रमर से अपनी प्रिया को बचाने की बात करते हैं तथा कहते हैं कि इसे मैं जरूर दण्ड दूँगा। इसी पर विदूषक मन ही मन कहता है कि यह तो फिर पागलों के जैसा राह पकड़ रहा है।
धूमज्योतिःसलिलमरुताम्-धूमश्च ज्योतिश्च सलिलं च मरुच्च धूमज्योतिः-सलिलमरुतः (द्वन्द्वः), तेषां सन्निपातः (षष्ठीतत्पुरुषः)। सन्निपातः-सम्+नि+पत्+घञ् (भावे)। पटुकरणैः-पटूनि करणानि येषाम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। क्रियन्ते एभिः इति करणानि, कृ+ल्युट् “करणाधिकरणयोश्च” इस सूत्र से करण अर्थ में ल्युट्। “करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि” इत्यमरः। प्राणिभिः-प्राणाः सन्ति येषां तैः, प्राण+इनि (इन्) तृतीया बहुवचन। “प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्यशरीरिणः” इत्यमरः। प्रापणीयाः-प्रापयितुं योग्याः, प्र+आप्+णिच्+अनीयर्। सन्देशार्थाः-सन्देशाः एव अर्थाः (रूपक समासः)। औत्सुक्यात्-उत्सुकस्य भावः कर्म वा औत्सुक्यं तस्मात्। उत्सुक+ष्यञ् “गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च” इस सूत्र से ष्यञ् प्रत्यय हुआ है। “इष्टार्थोद्युक्त उत्सुकः” इत्यमरः। अपरिगणयन्-नञ्+परि+गण्+शतृ। गुह्यकः-गुह्+ण्वुल् (पृषोदरादित्वात् यक् का आगम)। ययाचे-याच्+लिट् प्रथमपुरुष एकवचन। कामार्ताः-कामेन आर्ताः (तृतीयातत्पुरुषः)। काम+आ+ऋ+क्त। प्रकृतिकृपणाः-प्रकृत्या कृपणाः (तृतीयातत्पुरुषः)। हि-“हि हेताववधारणे” इत्यमरः। चेतनाचेतनेषु-चेतनाश्च अचेतनाश्च (द्वन्द्वः) तेषु।
कामार्त के विषय में कहा गया है—
“न पश्यति च जन्मान्धः कामान्धो नैव पश्यति ।
मदोन्मत्ता न पश्यन्ति ह्यर्थी दोषं न पश्यति ॥”
इस श्लोक में चतुर्थ चरण के सामान्य से तृतीय चरण के विशेष कथन का समर्थन किया गया है। अतएव यहाँ अर्थान्तरन्यास अलङ्कार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—
सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते ।
यत्तु सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्येणेतरेण वा ॥ ६ ॥
जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानां
जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः ।
तेनार्थित्वं त्वयि विधिवशाद् दूरबन्धुर्गतोऽहं
याच्ञा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा ॥ 6 ॥
अन्वय --(हे मेघ !) भुवनविदिते पुष्करावर्तकानां वंशे जातं कामरूपं मघोनः प्रकृतिपुरुषं त्वां जानामि। तेन विधिवशाद् दूरबन्धुः अहं त्वयि अर्थित्वं गतः। अधिगुणे याच्ञा मोघा अपि वरम् अधमे लब्धकामा अपि न (वरम्)॥६॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --यक्षकृतं मेघप्रशंसनमुपस्थापयति महाकविः।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !), भुवनविदिते = भुवनेषु=लोकेषु, विदितः = प्रख्यातस्तस्मिन्, पुष्करावर्तकानां = पुष्कराणां=तदभिधेयानाम्, आवर्तकानां = तदभिधेयानाञ्च, (प्रलयकालिकानां मेघानां), वंशे = कुले, जातम् = उत्पन्नं, कामरूपं = यथेच्छशरीरधारिणं, मघोनः = इन्द्रस्य, प्रकृतिपुरुषं = प्रकृतौ=पौरवर्गे, पुरुषं = प्रधानं, प्रधानपुरुषमित्यर्थः, त्वां = भवन्तं (मेघं), जानामि = वेद्मि। तेन = महाकुलप्रसूतत्वेन कारणेन, विधिवशात्-विधेः = भाग्यस्य, वशात् = अधीनत्वात्, हेतोरिति शेषः, दूरबन्धुः-बध्नाति मनः स्नेहादिनेति बन्धुः = दूरे बन्धुः यस्य सः तथोक्तः वियुक्तपत्नीक इत्यर्थः, अहं = यक्षः, त्वयि = भवति (मेघे) विषये, अर्थित्वं = याचकत्वं, गतः = प्राप्तः। अधिगुणे = अधिका गुणा यस्य तस्मिन्, अधिगुणे पुरुषे विषये इत्यर्थः, याच्ञा = याचना, मोघा = निष्फला, अपि, वरम् = ईषत्प्रियम्, ‘देवाद्वृते वरः, श्रेष्ठेत्रिषु, क्लीबे मनाक् प्रिये’ इत्यमरः, परन्त्विति शेषः, अधमे = निर्गुणे पुरुषे विषये, लब्धकामा-लब्धः = प्राप्तः कामः=इच्छा, यया याच्ञया सा तथोक्ता सफला-भिलाषा इत्यर्थः, अपि, याच्येति शेषः, न = नहि, वरम् = ईषत्प्रियम् भवतीति शेषः।
पद्येऽस्मिन् चतुर्थचरणस्थेन सामान्यार्थेन अर्थित्वगमनरूपविशेषार्थसमर्थनात् अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। तल्लक्षणं यथा साहित्यदर्पणे—‘सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि। कार्यं च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते।। साधर्म्येणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा ततः’॥६॥
पद्येऽस्मिन् चतुर्थचरणस्थेन सामान्यार्थेन अर्थित्वगमनरूपविशेषार्थसमर्थनात् अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। तल्लक्षणं यथा साहित्यदर्पणे—‘सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि। कार्यं च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते।। साधर्म्येणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा ततः’॥६॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !), भुवनविदिते = लोक-विख्यात, पुष्करावर्तकानां = पुष्कर और आवर्तक नामक मेघों के, वंशे = वंश (कुल) में, जातं = उत्पन्न, कामरूपं = अपनी इच्छा के अनुसार रूप धारण करने वाले, मघोनः = इन्द्र के, प्रकृतिपुरुषं = प्रधान पुरुष, त्वां = तुमको, जानामि = (मैं) जानता हूँ। तेन = इस कारण से, विधिवशाद् = दुर्भाग्यवश, दूरबन्धुः = पत्नी से बिछुड़ा हुआ, अहं = मैं (यक्ष), त्वयि = तुमसे, अर्थित्वं गतः = याचना करता हूँ। (क्योंकि) अधिगुणे = अधिक गुण वाले (पुरुष से की गई), याच्ञा = याचना, मोघा = निष्फल (होती हुई), अपि = भी, वरं = कुछ अच्छी (है), अधमे = (परन्तु) अधम (नीच पुरुष से की गई), याच्ञा = याचना, लब्धकामा = सफल (होती हुई), अपि = भी, न = नही, (वरम् = अच्छी है)॥६॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! लोकविख्यात पुष्कर और आवर्तक नामक (प्रलयकालिक) मेघों के वंश में उत्पन्न अपनी इच्छा के अनुसार शरीर धारण करने वाले और इन्द्र के प्रधान पुरुष के रूप में तुम्हें मैं जानता हूँ। इसी कारण से दुर्भाग्यवश पत्नी से बिछुड़ा हुआ मैं तुमसे याचना करता हूँ। क्योंकि अधिक गुण वाले (महान्) पुरुष से की गई याचना निष्फल होने पर भी कुछ अच्छी होती है, परन्तु अधम (निर्गुण) पुरुष से की गई याचना सफल होने पर भी प्रिय (अच्छी) नहीं होती है॥६॥
टिप्पणी --जातं वंशे भुवनविदिते-यक्ष मेघ से कहता है कि हे मेघ ! सारा संसार पुष्कर और आवर्तक जैसे महान् मेघों की कीर्ति से परिचित है। ऐसे प्रतापी कुल में तुम्हारा जन्म है ; तुम इस भुवनविदित वंश में उत्पन्न हुए हो। महान् कुल में महान् लोग ही उत्पन्न होते हैं। शिव की जटा से ही वीरभद्र उत्पन्न हो सकते हैं। समुद्र से ही कौस्तुभ का जन्म सम्भव है। ऊँचे कुल में ही महान् पुरुष पैदा होते हैं।
पुष्करा वर्तकानाम्-पौराणिक आख्यान के अनुसार प्रलयकाल में संहार करने वाले मेघों को पुष्करावर्तक कहते हैं। यही कारण है कि पुष्कर और आवर्तक ये दोनों मेघजाति में श्रेष्ठ माने जाते हैं। वाचस्पत्य में विष्णुपुराण का श्लोक मिलता है जो इनकी जानकारी प्रस्तुत करता है—
पुष्करा नाम ये मेघा बृहन्तस्तोयमत्सराः ।
पुष्करावर्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः ॥
“पुष्करम् जलम् आवर्तयन्तीति पुष्करावर्तकाः” अर्थात् पुष्कर नाम के मेघ जल का आवर्तन (भ्रमण) कराने से ही पुष्करावर्तक शब्द से कहे गये हैं। इसी प्रकार ज्योतिषशास्त्र में भी मेघों के नायकविशेष को “पुष्कर” कहा गया है।
कामरूपं मघोनः-यक्ष मेघ से कहता है कि तुम्हारे ही बल पर इन्द्र की सारी लोकप्रियता है। तुम कामरूप हो, इच्छानुसार रूप ग्रहण कर सकते हो। जरूरत पड़ने पर भारी पड़ गये, फिर मौका देखकर हल्के बन गये। कभी ऐसा गर्जन किया कि दुनियाँ काँप उठी, कभी ऐसा बरपे कि संसार पानी-पानी हो गया।
याच्ञा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा-अधिक गुणवाले (व्यक्ति) के पास की गई निष्फल प्रार्थना भी अच्छी है, किन्तु नीच से की गई प्रार्थना सफल होने पर भी अच्छी नहीं है। प्रार्थना हमेशा बड़े लोगों से की जानी चाहिए। क्योंकि उनकी सोच ऊँची होती है। वे कभी भी निष्फल नहीं होने देते। यदि कदाचित् निष्फल हाथ आ जाय तो भी अच्छा ही होता है क्योंकि उसमें भी हित की बात निहित होती है। यक्ष कहता है कि मैं दान नही, दाता देखता हूँ, महत्त्व की बात यह नही है कि क्या मिला। महत्त्व की बात है कि किससे मिला। ‘दान तो ना चाइ, चाइजे दाता।’ महाकवि कालिदास इसके द्वारा स्पष्टतया सन्देश देते हुए प्रतीत हो रहे हैं कि किसी भी परिस्थिति में यदि याचना करना ही हो तो महान् लोगों के समक्ष ही याचना करनी चाहिए।
भुवनविदिते-भुवनेषु विदिते (सप्तमीतत्पुरुषः)। विद्+क्त। पुष्करावर्तकानाम्-पुष्कराश्च आवर्तकाश्च पुष्करावर्तकाः (द्वन्द्वः) तेषाम्। जातम्-जन्+क्त। मघोनः-मघवत् शब्द षष्ठी एकवचन। कामरूपम्-कामः अस्ति यस्मिंस्तत् कामम्, काम+अच् “अर्शआदिभ्योऽच्” इस सूत्र से अच् प्रत्यय हुआ है। कामं (इच्छानुसारि) रूपं यस्य (बहुव्रीहिः) तम्। अथवा कामेन रूपं यस्य (व्यधिकरणबहुव्रीहिः) तम्। प्रकृतिपुरुषम्-प्रकृतौ (पौरवर्गे) पुरुषः (प्रधानम्) तम् (सप्तमी तत्पुरुषः) अथवा प्रकृतिश्चासौ पुरुषश्च (कर्मधारयः)। जानामि-ज्ञा+लट्+मिप्। विधिवशात्-विधेः वशः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मात्। दूरबन्धु-दूरे बन्धुः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। बध्नाति मनः स्नेहादिना इति बन्धुः, बन्ध्+उः। अर्थित्वम्-अर्थ+णिनि। गतः-गम्+क्तः। अधिगुणे-अधिकाः गुणाः यस्य तस्मिन् (बहुव्रीहिः)। याच्ञा-याचनं याच्ञा, याच्+नङ्+श्चुत्वे+टाप्। वरम्-“देवादृते वरः, श्रेष्ठे त्रिषु क्लीबे मनाक् प्रिये” इत्यमरः। लब्धकामा-लब्धः कामो यया सा (बहुव्रीहिः)। प्रस्तुत श्लोक में चतुर्थ चरण के सामान्य अर्थ से अर्थित्वगमनरूप विशेष अर्थ का समर्थन होने से अर्थान्तरन्यास अलंकार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—
“सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते ।
यत्तु सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्येणेतरेण वा ॥” ॥ ६ ॥
पुष्करा वर्तकानाम्-पौराणिक आख्यान के अनुसार प्रलयकाल में संहार करने वाले मेघों को पुष्करावर्तक कहते हैं। यही कारण है कि पुष्कर और आवर्तक ये दोनों मेघजाति में श्रेष्ठ माने जाते हैं। वाचस्पत्य में विष्णुपुराण का श्लोक मिलता है जो इनकी जानकारी प्रस्तुत करता है—
पुष्करा नाम ये मेघा बृहन्तस्तोयमत्सराः ।
पुष्करावर्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः ॥
“पुष्करम् जलम् आवर्तयन्तीति पुष्करावर्तकाः” अर्थात् पुष्कर नाम के मेघ जल का आवर्तन (भ्रमण) कराने से ही पुष्करावर्तक शब्द से कहे गये हैं। इसी प्रकार ज्योतिषशास्त्र में भी मेघों के नायकविशेष को “पुष्कर” कहा गया है।
कामरूपं मघोनः-यक्ष मेघ से कहता है कि तुम्हारे ही बल पर इन्द्र की सारी लोकप्रियता है। तुम कामरूप हो, इच्छानुसार रूप ग्रहण कर सकते हो। जरूरत पड़ने पर भारी पड़ गये, फिर मौका देखकर हल्के बन गये। कभी ऐसा गर्जन किया कि दुनियाँ काँप उठी, कभी ऐसा बरपे कि संसार पानी-पानी हो गया।
याच्ञा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा-अधिक गुणवाले (व्यक्ति) के पास की गई निष्फल प्रार्थना भी अच्छी है, किन्तु नीच से की गई प्रार्थना सफल होने पर भी अच्छी नहीं है। प्रार्थना हमेशा बड़े लोगों से की जानी चाहिए। क्योंकि उनकी सोच ऊँची होती है। वे कभी भी निष्फल नहीं होने देते। यदि कदाचित् निष्फल हाथ आ जाय तो भी अच्छा ही होता है क्योंकि उसमें भी हित की बात निहित होती है। यक्ष कहता है कि मैं दान नही, दाता देखता हूँ, महत्त्व की बात यह नही है कि क्या मिला। महत्त्व की बात है कि किससे मिला। ‘दान तो ना चाइ, चाइजे दाता।’ महाकवि कालिदास इसके द्वारा स्पष्टतया सन्देश देते हुए प्रतीत हो रहे हैं कि किसी भी परिस्थिति में यदि याचना करना ही हो तो महान् लोगों के समक्ष ही याचना करनी चाहिए।
भुवनविदिते-भुवनेषु विदिते (सप्तमीतत्पुरुषः)। विद्+क्त। पुष्करावर्तकानाम्-पुष्कराश्च आवर्तकाश्च पुष्करावर्तकाः (द्वन्द्वः) तेषाम्। जातम्-जन्+क्त। मघोनः-मघवत् शब्द षष्ठी एकवचन। कामरूपम्-कामः अस्ति यस्मिंस्तत् कामम्, काम+अच् “अर्शआदिभ्योऽच्” इस सूत्र से अच् प्रत्यय हुआ है। कामं (इच्छानुसारि) रूपं यस्य (बहुव्रीहिः) तम्। अथवा कामेन रूपं यस्य (व्यधिकरणबहुव्रीहिः) तम्। प्रकृतिपुरुषम्-प्रकृतौ (पौरवर्गे) पुरुषः (प्रधानम्) तम् (सप्तमी तत्पुरुषः) अथवा प्रकृतिश्चासौ पुरुषश्च (कर्मधारयः)। जानामि-ज्ञा+लट्+मिप्। विधिवशात्-विधेः वशः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मात्। दूरबन्धु-दूरे बन्धुः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। बध्नाति मनः स्नेहादिना इति बन्धुः, बन्ध्+उः। अर्थित्वम्-अर्थ+णिनि। गतः-गम्+क्तः। अधिगुणे-अधिकाः गुणाः यस्य तस्मिन् (बहुव्रीहिः)। याच्ञा-याचनं याच्ञा, याच्+नङ्+श्चुत्वे+टाप्। वरम्-“देवादृते वरः, श्रेष्ठे त्रिषु क्लीबे मनाक् प्रिये” इत्यमरः। लब्धकामा-लब्धः कामो यया सा (बहुव्रीहिः)। प्रस्तुत श्लोक में चतुर्थ चरण के सामान्य अर्थ से अर्थित्वगमनरूप विशेष अर्थ का समर्थन होने से अर्थान्तरन्यास अलंकार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—
“सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते ।
यत्तु सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्येणेतरेण वा ॥” ॥ ६ ॥
सन्तप्तानां त्वमसि शरणं तत्पयोद ! प्रियायाः
सन्देशं मे हर धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य ।
गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणां
बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या ॥ 7 ॥
अन्वय --हे पयोद ! त्वं सन्तप्तानां शरणमसि, तत् धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य मे सन्देशं प्रियायाः हर। बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या अलका नाम यक्षेश्वराणां वसतिः ते गन्तव्या॥७॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --यक्षः सन्देशप्राप्तव्यस्थानं निर्दिशति मेघं प्रति।
संस्कृत व्याख्या --हे पयोद ! = हे मेघ !, त्वं = भवान्, सन्तप्तानां = आतपेन अभीष्टजनवियोगेन वा सञ्ज्वरितानां, शरणं = आश्रयं, रक्षक इतिभावः, असि = वर्तसे। तत् = तस्मात् कारणात्, शरणत्वादिति भावः, धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य-धनपतेः = कुबेरस्य, क्रोधात् = अमर्षात्, ‘कोपक्रोधामर्षरोषौ’ इत्यमरः, विश्लेषितस्य = वियुक्तस्य, मे = मम (यक्षस्य), सन्देशं = वार्तां, प्रियायाः = वल्लभायाः (यक्षिण्याः), समीप इति शेषः, हर = नय। वाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या-बाह्योद्याने = बहिरुद्याने, स्थितस्य = विद्यमानस्य, हरस्य = शिवस्य, शिरसि = मूर्ध्नि, या चन्द्रिका = ज्योत्स्ना, तया धौतानि = प्रक्षालितानि, हर्म्याणि = धनिकभवनानि यस्यां सा तथोक्ता, अलका नाम = अलकेति प्रसिद्धा, यक्षेश्वराणां = गुह्यकश्रेष्ठानां, वसतिः = नगरी, ते = तव, गन्तव्या = गमनीया, त्वया = अलका नाम पुरी गन्तव्येति भावः॥७॥
हिन्दी व्याख्या --हे पयोद ! = हे मेघ, त्वं = तुम, सन्तप्तानां = (धूप या अभीष्टजन वियोग से) सन्तपायुक्तों के, शरणं = शरण (आश्रय), असि = हो। तत् = इस कारण से, धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य = कुबेर के कोप से (पत्नी से) बिछुड़े हुए, मे = मेरे, सन्देशं = सन्देश को, प्रियायाः = प्रिया के (समीप), हर = ले जाओ। बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या = बाहर के उद्यान में विद्यमान शंकर जी के सिर में स्थित चाँदनी से उज्ज्वल धनिकों के भवनों से सम्पन्न, अलका नाम = अलका नामक, यक्षेश्वराणां = यक्ष श्रेष्ठों की, वसतिः = नगरी, ते = तुम्हारी, गन्तव्य = गन्तव्य स्थली है॥७॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! तुम सन्ताप से युक्त जनों के रक्षक हो। इसी कारण से कुबेर के शाप से पत्नी से बिछुड़े हुए मेरे सन्देश को मेरी प्रेयसी के पास पहुँचा दो। बाहर के बाग में स्थित शंकर जी के शिर में स्थिर चाँदनी से धवलित मकानों वाली यक्षों की नगरी अलका नामिका तुम्हारी गन्तव्यस्थली है अर्थात् तुझे अलकापुरी जाना है॥७॥
टिप्पणी --सन्तप्तानां शरणम्-मेघ को पीड़ितों का रक्षक कहा गया है। मेघ धूप से पीड़ित जनों की रक्षा करता है। वह विरहपीड़ितों का भी रक्षक होता है क्योंकि मेघ को देखकर ही लोग अपने घरों को लौट आते हैं जहाँ पर प्रेमी-प्रेमिका का मिलन हो जाता है। वे एक दूसरे में समाहित चित्त वाला होकर विरह के क्षणों को भूलकर प्रफुल्लित मन से आनन्द के झूले में झूलने लग जाते हैं। यक्ष भी विरह-पीड़ित है। अतएव वह मेघ से कहता है कि हे मेघ ! तुम सन्तप्त व्यक्तियों के रक्षक हो। मैं अपनी प्राणप्रिया से वियुक्त हो गया हूँ। उसी के पास तुम्हें मेरा सन्देश ले जाना है।
धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य-धनपति अर्थात् कुबेर के क्रोध द्वारा (प्रिया से) वियुक्त। यक्ष के अपने कार्य में असावधानी के कारण ही कुबेर ने उसे एक वर्ष के लिए शाप दिया था। इस प्रकार कुबेर के क्रोध का कारण यक्ष का प्रमाद था। अतएव अपने प्रमाद के कारण ही यक्ष प्रियाविरह के सन्ताप को झेल रहा था। देवता नियम का कठोर प्रवर्तयिता होता है। मनुष्य हृदय से लाचार होता है। मनुष्य नियम से विचलित हो जाता है, पर देवता की कुटिल भृकुटि नियम की निरन्तर रखवाली करता है। मनुष्य इसलिए बड़ा होता है कि वह गलती कर सकता है, देवता इसलिए बड़ा है कि वह नियम का नियन्ता है। सो कुबेर ने उसे शाप दे दिया।
अलका-अलका कुबेर की राजधानी मानी जाती है। इस नगरी में ऊँची ऊँची अट्टालिकायें होती हैं। अलका सिद्धों की नगरी है। अलका को भोगक्षेत्र कहा जाता है। यहाँ इसी भोगभूमि में यक्ष भी बसता था। दैववश यक्ष को कुबेर के कोप का शिकार बनना पड़ा। अलका की स्थिति कैलाश पर्वत पर मानी जाती है।
बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या-कुबेर की राजधानी अलका के बाहर एक उद्यान था जिसे गन्धर्वों के एक राजा चित्ररथ से बनाया था ऐसी पौराणिक मान्यता है। नगरी के बाहर उद्यान में शिवजी रहते हैं और उनके सिर में सदा चन्द्रमा की कला विद्यमान रहती है, उसी से ये अलका के हर्म्य धुलते रहते हैं अर्थात् सदा प्रकाशित रहते हैं।
पयोद-पयो ददातीति पयोदः, तत्सम्बुद्धौ। पयस्+दा+क “आतोऽनुपसर्गे कः” सूत्र से क प्रत्यय हुआ है। सन्तप्तानाम्-सम्+तप्+क्त-सन्तप्त, तेषाम्। शरणम्-“शरणं गृह रक्षित्रोः” इत्यमरः। असि-अस्+लट् मध्यमपुरुष एकवचन। धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य-धनस्य पतिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य क्रोधः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन विश्लेषितस्य (तृतीयातत्पुरुषः)। विश्लेषितः-वि+श्लिष्+णिच्+क्त। प्रियायाः-प्रीणातीति प्रिया, तस्याः। प्रीञ् धातु से ‘इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः’ इस सूत्र से क प्रत्यय होकर स्त्रीत्वविवक्षा में “अजाद्यतष्टाप्” से टाप् प्रत्यय हुआ है, सम्बन्धमात्र की विवक्षा में षष्ठी विभक्ति है, “कर्मादीनामपि सम्बन्धमात्रविवक्षायां षष्ठ्येव।” हर-हृ+लोट्+सिप्। बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या-बहिर्भवं बाह्यं, यहाँ पर बहिस् शब्द से “बहिषष्टिलोपो यञ् च” इस वार्तिक से यञ् प्रत्यय और टि (इसका) लोप होकर “तद्धितेष्वचामादेः” इससे आदि वृद्धि हुई है। बाह्यं च तत् उद्यान (कर्मधारयः), तस्मिन् स्थितः (सप्तमीतत्पुरुषः), स चाऽसौ हरः (कर्मधारयः), तस्य शिरः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मिन् स्थिता चन्द्रिका (मध्यपदलोपी समासः), तया धौतानि हर्म्याणि यस्यां सा (बहुव्रीहिः)। “हर्म्यादि धनिनां वास” इत्यमरः। अलकानाम-“नाम प्राकाश्यसंभाव्यक्रोधोपगमकुत्सने” इत्यमरः। यक्षेश्वराणाम्-यक्षाणाम् ईश्वराः (षष्ठीतत्पुरुषः) तेषाम्। “ईश्वरः प्रभुरीशिता” इत्यमरः॥७॥
धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य-धनपति अर्थात् कुबेर के क्रोध द्वारा (प्रिया से) वियुक्त। यक्ष के अपने कार्य में असावधानी के कारण ही कुबेर ने उसे एक वर्ष के लिए शाप दिया था। इस प्रकार कुबेर के क्रोध का कारण यक्ष का प्रमाद था। अतएव अपने प्रमाद के कारण ही यक्ष प्रियाविरह के सन्ताप को झेल रहा था। देवता नियम का कठोर प्रवर्तयिता होता है। मनुष्य हृदय से लाचार होता है। मनुष्य नियम से विचलित हो जाता है, पर देवता की कुटिल भृकुटि नियम की निरन्तर रखवाली करता है। मनुष्य इसलिए बड़ा होता है कि वह गलती कर सकता है, देवता इसलिए बड़ा है कि वह नियम का नियन्ता है। सो कुबेर ने उसे शाप दे दिया।
अलका-अलका कुबेर की राजधानी मानी जाती है। इस नगरी में ऊँची ऊँची अट्टालिकायें होती हैं। अलका सिद्धों की नगरी है। अलका को भोगक्षेत्र कहा जाता है। यहाँ इसी भोगभूमि में यक्ष भी बसता था। दैववश यक्ष को कुबेर के कोप का शिकार बनना पड़ा। अलका की स्थिति कैलाश पर्वत पर मानी जाती है।
बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या-कुबेर की राजधानी अलका के बाहर एक उद्यान था जिसे गन्धर्वों के एक राजा चित्ररथ से बनाया था ऐसी पौराणिक मान्यता है। नगरी के बाहर उद्यान में शिवजी रहते हैं और उनके सिर में सदा चन्द्रमा की कला विद्यमान रहती है, उसी से ये अलका के हर्म्य धुलते रहते हैं अर्थात् सदा प्रकाशित रहते हैं।
पयोद-पयो ददातीति पयोदः, तत्सम्बुद्धौ। पयस्+दा+क “आतोऽनुपसर्गे कः” सूत्र से क प्रत्यय हुआ है। सन्तप्तानाम्-सम्+तप्+क्त-सन्तप्त, तेषाम्। शरणम्-“शरणं गृह रक्षित्रोः” इत्यमरः। असि-अस्+लट् मध्यमपुरुष एकवचन। धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य-धनस्य पतिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य क्रोधः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन विश्लेषितस्य (तृतीयातत्पुरुषः)। विश्लेषितः-वि+श्लिष्+णिच्+क्त। प्रियायाः-प्रीणातीति प्रिया, तस्याः। प्रीञ् धातु से ‘इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः’ इस सूत्र से क प्रत्यय होकर स्त्रीत्वविवक्षा में “अजाद्यतष्टाप्” से टाप् प्रत्यय हुआ है, सम्बन्धमात्र की विवक्षा में षष्ठी विभक्ति है, “कर्मादीनामपि सम्बन्धमात्रविवक्षायां षष्ठ्येव।” हर-हृ+लोट्+सिप्। बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या-बहिर्भवं बाह्यं, यहाँ पर बहिस् शब्द से “बहिषष्टिलोपो यञ् च” इस वार्तिक से यञ् प्रत्यय और टि (इसका) लोप होकर “तद्धितेष्वचामादेः” इससे आदि वृद्धि हुई है। बाह्यं च तत् उद्यान (कर्मधारयः), तस्मिन् स्थितः (सप्तमीतत्पुरुषः), स चाऽसौ हरः (कर्मधारयः), तस्य शिरः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मिन् स्थिता चन्द्रिका (मध्यपदलोपी समासः), तया धौतानि हर्म्याणि यस्यां सा (बहुव्रीहिः)। “हर्म्यादि धनिनां वास” इत्यमरः। अलकानाम-“नाम प्राकाश्यसंभाव्यक्रोधोपगमकुत्सने” इत्यमरः। यक्षेश्वराणाम्-यक्षाणाम् ईश्वराः (षष्ठीतत्पुरुषः) तेषाम्। “ईश्वरः प्रभुरीशिता” इत्यमरः॥७॥
त्वामारूढं पवनपदवीमुद्गृहीतालकान्ताः
प्रेक्ष्यन्ते पथिकवनिताः प्रत्ययादाश्वसन्त्यः ।
कः सन्नद्धे विरहविधुरां त्वय्युपेक्षेत जायां
न स्यादन्योऽप्यहमिव जनो यः पराधीनवृत्तिः ॥ 8 ॥
अन्वय --(हे मेघ !) पवनपदवीम् आरूढं त्वां पथिकवनिताः प्रत्ययात् आश्वसत्यः गृहीतालकान्ताः (सत्यः) प्रेक्ष्यन्ते। त्वयि सन्नद्धे (सति) अहम् इव यः जनः पराधीनवृत्तिः न स्यात् (सः) कः अन्यः विरहविधुरां जायाम् उपेक्षेत॥८॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --यक्षो मेघम्प्रति पथिकवनितादृष्टिपातम्प्रस्तौति।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !), पवनपदवीं-पवनस्य = वायोः, पदवीं = मार्गम्, आकाशमित्यर्थः, आरूढं = अभिगतं, त्वां = भवन्तं, पथिकवनिताः-पन्थानं गच्छन्तीति पथिकाः = पान्था, ‘अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः पान्थः पथिक इत्यपि’ इत्यमरः, तेषां वनिताः = स्त्रियः, प्रोषितभर्तृका इति भावः, प्रत्ययात् = विश्वासात्, प्रियागमनस्येति शेषः, आश्वसत्यः = विश्वसिताः, उद्गृहीतालकान्ता-अलकानां = चूर्णकुन्तलानां, अन्ताः = अग्रभागाः, उद्गृहीताः = उन्नमिताः अलकान्ताः याभिस्ताः, उन्नमय्य धृतालकाग्राः सत्यः इत्यर्थः, दृष्टिप्रसारार्थमिति शेषः, प्रेक्ष्यन्ते = द्रक्ष्यन्ति, उत्कण्ठातिशयेनेति शेषः। त्वयि = भवति (मेघे), सन्नद्धेः = व्यापृते, सतीति शेषः, आगमनार्थमिति शेषः, अहम् इव = मत्समः, यः, जनः = व्यक्तिः, पराधीनवृत्तिः-परस्मिन् = अन्यस्मिन्, आधीना = आयत्ता, वृत्तिः = जीवनं जीविका वा यस्य स तथोक्तः, न = नहि, स्यात् = भवेत्, (सः = तादृशः), कः = कतमः, अन्यः = अपरः जन इति शेषः, विरहविधुरां-विरहेण = वियोगेन, विधुरां = कृशां व्यथितां वा, जायां = भार्याम्, उपेक्षेत = उपेक्षां कुर्यात्, मेघालोके सति स्वतन्त्रः कोऽपि जनः स्वीयां भार्यां नोपेक्षेतेति भावः।
पद्येऽस्मिन् सामान्येन विशेषसमर्थनादर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। तल्लक्षणं यथा साहित्यदर्पणे—‘सामान्यं वा विशेषेण, विशेषस्तेन वा यदि। कार्यं च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते। साधर्म्येणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा ततः’ इति॥८॥
पद्येऽस्मिन् सामान्येन विशेषसमर्थनादर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। तल्लक्षणं यथा साहित्यदर्पणे—‘सामान्यं वा विशेषेण, विशेषस्तेन वा यदि। कार्यं च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते। साधर्म्येणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा ततः’ इति॥८॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !), पवनपदवीम् = आकाश मार्ग पर, आरूढं = चढ़े हुए, त्वां = तुझको, पथिकवनिताः = पथिकों (प्रवास से घर की ओर लौटने वालों) की स्त्रियाँ, प्रत्ययात् = विश्वास से, आश्वस्त होती हुई, गृहीतालकान्ताः = उलझे केशों के अग्र भाग को (हाथ से) ऊँचा करके, प्रेक्ष्यन्ते = देखेंगी। त्वयि सन्नद्धे = तुम्हारे तत्पर होने पर अर्थात् तेरे दीख पड़ने पर, अहम् इव = मुझ जैसा, यः = जो, जनः = व्यक्ति, पराधीनवृत्तिः = पराधीन जीविका वाला, न = नहीं, स्यात् = हो, (वह), कः = कौन, अन्यः = दूसरा (व्यक्ति), विरहविधुरां = वियोग से दुर्बल (व्याकुल), जायां = पत्नी की, उपेक्षेत = उपेक्षा करेगा अर्थात् मुझे छोड़ कर अन्य कोई भी व्यक्ति नहीं उपेक्षा करेगा॥८॥
हिन्दी अर्थ --(हे मेघ !) आकाशमार्ग से विचरण करने वाले तुझको (प्रवास से वापस लौटने वाले) पथिकों की स्त्रियाँ (पति के आगमन के विश्वास से) आश्वस्त होकर (उलझे) केशों के अग्रभाग को (अंगुलियों से) ऊँचाकर (हटाकर) देखेंगी। तुम्हारे आगमन काल में मेरे समान पराधीन पुरुष को छोड़कर और कौन व्यक्ति होगा जो अपनी पत्नी की उपेक्षा करेगा ? अर्थात् कोई नहीं॥८॥
टिप्पणी --पवनपदवीम्-वायुमार्ग को, आकाश में। वायु सदा आकाश में सञ्चरण करती रहती है। इसलिए आकाश को वायुमार्ग भी कहते हैं। ‘पवनपदवीम् आरूढम्’ का अर्थ है मेघ का आकाश में उमड़ना।
उद्गृहीतालकान्ताः-जिन स्त्रियों के पति परदेश चले गये हैं। वे स्त्रियाँ शारीरिक शृङ्गार नहीं करती हैं। ऐसी स्थिति में जब दक्षिण-पूर्वी हवा के झोंके के साथ तुम आकाश में जाओगे, तो वे बड़ी आशा लेकर तुम्हारी ओर ताकेंगी। उस समय निश्चय ही उनके बिखरे केश हवा के झोकों से और भी बिखर जायेंगे, वे उड़कर उनके मुँह पर पड़ने लगेंगे। उस समय वे अपनी किसलय के समान लाल-लाल कोमल-कोमल अंगुलियों से उन केशों को वे सँभालेंगी और ऊपर की ओर मुख करके तुम्हें आशा के साथ देखेंगी।
पथिकवनिताः प्रत्ययादाश्वसत्यः-परदेश गये व्यक्तियों की स्त्रियाँ जो विरहिणी हैं वे अकारण ही तुम्हें देखकर आश्वस्त नहीं होती हैं, क्योंकि वे जानती हैं कि मेघ को देखकर उनके पति अपने घर जरूर वापस लौट आयेंगे।
विरहविधुराम्-प्रिय के परदेश चले जाने से सभी स्त्रियाँ अपने प्रिय के विरह से व्याकुल हैं। वे शीघ्रातिशीघ्र अपने प्रिय से मिलना चाहती हैं।
जायाम्-“पतिर्भार्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते ।
जायायास्तद्धि जायात्वं यदस्यां जायते पुनः ॥”
मनुस्मृति की इस उक्ति के अनुसार पति गर्भरूप में पत्नी में जात (उत्पन्न) होता है, अतएव उसे “जाया” कहते हैं।
पराधीनवृत्तिः-जिनकी आजीविका दूसरे के अधीन होती है वे परतन्त्र होते हैं, उन्हें तो मालिक के हुक्म का गुलाम बनना पड़ता है। दूसरे की नौकरी करने वाले की प्रायः स्वतन्त्रता छिन सी जाती है। वे सतत कष्ट की अनुभूति करते रहते हैं। क्योंकि वे स्वतन्त्रता पूर्वक कहीं पर भी नहीं आ, जा सकते हैं। आकाश में बादल दीखते ही सभी परदेशी अपने घर की ओर लौटने के लिए तैयार होने लगे हैं, वे अब अपने घर लौटकर अपनी प्रियतमा से मिलेंगे। उनके गिले-शिकवे दूर होंगे। किन्तु यक्ष विवश है, वह लौट नहीं सकता क्योंकि उसकी आजीविका दूसरे के अधीन है। फिर तो इसी आजीविका को देने वाले के कोप का शिकार होना पड़ा है। अतएव शाप की अवधि समाप्त करके ही लौट सकता है। यही कारण है कि वह अपनी विरहिणी पत्नी की उपेक्षा कर रहा है।
पवनपदवीम्-पवनस्य पदवी (षष्ठीतत्पुरुषः) ताम्। आरूढम्-आ+रुह्+क्त। पथिकवनिताः-पन्थानं गच्छन्तीति पथिकाः, पथिन् शब्द से “पथः ष्कन्” इस सूत्र से ष्कन् प्रत्यय होकर “षः प्रत्ययस्य” इससे मूर्धन्य षकार का लोप हुआ है। तेषां वनिताः (षष्ठीतत्पुरुषः)। “अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः पान्थः पथिक इत्यपि” इत्यमरः। प्रत्ययात्-“प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु” इत्यमरः। आश्वसत्यः-आश्वसन्तीति, आ+श्वस्+लट्+शतृ+डीप् “उगितश्च” सूत्र से डीप् प्रत्यय हुआ है। उद्गृहीतालकान्ताः-अलकानाम् अन्ताः (षष्ठीतत्पुरुषः), उद्गृहीता अलकाऽन्ताः याभिस्ताः (बहुव्रीहिः)। “अलकाश्चूर्णकुन्तलाः” इत्यमरः। प्रेक्षिष्यन्ते-प्र+ईक्ष्+लट्+झ। सन्नद्धे-सम्+नह्+क्त-सन्नद्धः, तस्मिन्, भावे सप्तमी। पराधीनवृत्तिः-परस्मिन् अधीना (सप्तमीतत्पुरुषः) पराधीना वृत्तिः यस्य सः
उद्गृहीतालकान्ताः-जिन स्त्रियों के पति परदेश चले गये हैं। वे स्त्रियाँ शारीरिक शृङ्गार नहीं करती हैं। ऐसी स्थिति में जब दक्षिण-पूर्वी हवा के झोंके के साथ तुम आकाश में जाओगे, तो वे बड़ी आशा लेकर तुम्हारी ओर ताकेंगी। उस समय निश्चय ही उनके बिखरे केश हवा के झोकों से और भी बिखर जायेंगे, वे उड़कर उनके मुँह पर पड़ने लगेंगे। उस समय वे अपनी किसलय के समान लाल-लाल कोमल-कोमल अंगुलियों से उन केशों को वे सँभालेंगी और ऊपर की ओर मुख करके तुम्हें आशा के साथ देखेंगी।
पथिकवनिताः प्रत्ययादाश्वसत्यः-परदेश गये व्यक्तियों की स्त्रियाँ जो विरहिणी हैं वे अकारण ही तुम्हें देखकर आश्वस्त नहीं होती हैं, क्योंकि वे जानती हैं कि मेघ को देखकर उनके पति अपने घर जरूर वापस लौट आयेंगे।
विरहविधुराम्-प्रिय के परदेश चले जाने से सभी स्त्रियाँ अपने प्रिय के विरह से व्याकुल हैं। वे शीघ्रातिशीघ्र अपने प्रिय से मिलना चाहती हैं।
जायाम्-“पतिर्भार्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते ।
जायायास्तद्धि जायात्वं यदस्यां जायते पुनः ॥”
मनुस्मृति की इस उक्ति के अनुसार पति गर्भरूप में पत्नी में जात (उत्पन्न) होता है, अतएव उसे “जाया” कहते हैं।
पराधीनवृत्तिः-जिनकी आजीविका दूसरे के अधीन होती है वे परतन्त्र होते हैं, उन्हें तो मालिक के हुक्म का गुलाम बनना पड़ता है। दूसरे की नौकरी करने वाले की प्रायः स्वतन्त्रता छिन सी जाती है। वे सतत कष्ट की अनुभूति करते रहते हैं। क्योंकि वे स्वतन्त्रता पूर्वक कहीं पर भी नहीं आ, जा सकते हैं। आकाश में बादल दीखते ही सभी परदेशी अपने घर की ओर लौटने के लिए तैयार होने लगे हैं, वे अब अपने घर लौटकर अपनी प्रियतमा से मिलेंगे। उनके गिले-शिकवे दूर होंगे। किन्तु यक्ष विवश है, वह लौट नहीं सकता क्योंकि उसकी आजीविका दूसरे के अधीन है। फिर तो इसी आजीविका को देने वाले के कोप का शिकार होना पड़ा है। अतएव शाप की अवधि समाप्त करके ही लौट सकता है। यही कारण है कि वह अपनी विरहिणी पत्नी की उपेक्षा कर रहा है।
पवनपदवीम्-पवनस्य पदवी (षष्ठीतत्पुरुषः) ताम्। आरूढम्-आ+रुह्+क्त। पथिकवनिताः-पन्थानं गच्छन्तीति पथिकाः, पथिन् शब्द से “पथः ष्कन्” इस सूत्र से ष्कन् प्रत्यय होकर “षः प्रत्ययस्य” इससे मूर्धन्य षकार का लोप हुआ है। तेषां वनिताः (षष्ठीतत्पुरुषः)। “अध्वनीनोऽध्वगोऽध्वन्यः पान्थः पथिक इत्यपि” इत्यमरः। प्रत्ययात्-“प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु” इत्यमरः। आश्वसत्यः-आश्वसन्तीति, आ+श्वस्+लट्+शतृ+डीप् “उगितश्च” सूत्र से डीप् प्रत्यय हुआ है। उद्गृहीतालकान्ताः-अलकानाम् अन्ताः (षष्ठीतत्पुरुषः), उद्गृहीता अलकाऽन्ताः याभिस्ताः (बहुव्रीहिः)। “अलकाश्चूर्णकुन्तलाः” इत्यमरः। प्रेक्षिष्यन्ते-प्र+ईक्ष्+लट्+झ। सन्नद्धे-सम्+नह्+क्त-सन्नद्धः, तस्मिन्, भावे सप्तमी। पराधीनवृत्तिः-परस्मिन् अधीना (सप्तमीतत्पुरुषः) पराधीना वृत्तिः यस्य सः
मन्दं मन्दं नुदति पवनश्चानुकूलो यथा त्वां
वामश्चायं नदति मधुरं चातकस्ते सगन्धः ।
गर्भाधानक्षणपरिचयान्नूनमाबद्धमालाः
सेविष्यन्ते नयनसुभगं खे भवन्तं बलाकाः ॥ ९ ॥
अन्वय --(हे मेघ !) अनुकूलः पवनः मन्दं यथा त्वां मन्दं नुदति। अयं सगन्धः ते वामः चातकः मधुरं नदति। गर्भाधानक्षणपरिचयात् खे आबद्धमालाः बलाकाः नयनसुभगं भवन्तं नूनं सेविष्यन्ते॥९॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --मेघगमनवसरे यक्षमुखेन शुभशकुनानि प्रस्तौति महाकविः।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) अनुकूलः = अनुगुणः, पवनः = अनिलः, मन्दं यथा—मन्थरम् इव, त्वां = भवन्तं, मन्दं = मन्थरं यथा स्यात्तथा, नुदति = प्रेरयति, अयं = सन्त्रिकटस्थः, सगन्धः = सगर्वः, ते = तव, वामः = वामभागस्थे मनोज्ञो वा, चातकः = पक्षिविशेषः, मधुरं = श्रव्यं यथा स्यात्तथा, नदति = शब्दं करोति। गर्भाधानक्षणपरिचयात्—गर्भस्य आधानं गर्भाधानं, तदेव क्षणः गर्भाधानक्षणः, तस्मिन् परिचयः, तस्मान् समागमोत्सवसंसवसंस्तवाद्धेतोरित्यर्थः, ‘निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः’ इत्यमरः, ‘संस्तवः स्युःत्वरिचयः’ इत्यमरश्च, खे = गगने, आबद्धमालाः—आबद्धाः=बद्धाः, मालाः=पङ्क्तयः याभिस्ताः, बलाकाः = बकाङ्गनाः, ‘बलाका बिसकण्ठिका’ इत्यमरः, नयनसुभगं—नयनयोः=अक्ष्णोः सुभगं = सुन्दरं, भवन्तं = त्वां, नूनं = निश्चितं यथा स्यात्तथा, सेविष्यन्ते = आश्रयिष्यन्ते। प्रस्थानावसरे वायोरानुकूल्यं, चातकनादो बलाकाविलोकनञ्च शुभलक्षणत्वेनाभिहितानि ज्योतिषशास्त्रे इति॥९॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !), अनुकूलः = अनुकूल (गन्तव्य दिशा की ओर बहने वाली), वायुः = हवा, मन्दं यथा = मन्द गति वाले, त्वां = तुझे, मन्दं = धीरे-धीरे, नुदति = प्रेरित कर रही है। अयं = यह, सगन्धः = मदमस्त, ते = तुम्हारे, वामः = बायें भाग में स्थित (बायीं ओर विद्यमान), चातकः = चातक पक्षी, मधुरं = मधुर, नदति = आवाज (शब्द) कर रहा है। गर्भाधानक्षणपरिचयात् = गर्भाधान के उत्सव में परिचय होने से, खे = आकाश में, आबद्धमालाः = पङ्क्ति बनाकर चलने (उड़ने) वाले, बलाकाः = बगुलियाँ, नयनसुभगं = आँखों को सुन्दर लगने वाले, भवन्तं = आपका, नूनं = अवश्य, सेविष्यन्ते = आश्रय लेंगी॥९॥
हिन्दी अर्थ --(हे मेघ !) वायु तुम्हारे अनुकूल होकर तुम्हें धीरे-धीरे आगे बढ़ा रहा है और (जल से भरा हुआ देखकर) प्रसन्न हुआ चातक तुम्हारी बायीं ओर मीठी बोली बोल रहा है। गर्भाधान का समय जानकर आकाश में पङ्क्ति-बद्ध उड़ती हुई बगुलियाँ भी निश्चय ही तुम्हारे पास आयेंगी॥९॥
टिप्पणी --मन्दं मन्दम्-यक्ष मेघ से कहता है कि शुभस्य शीघ्रम्। यात्रा का ऐसा सुन्दर क्षण तुम्हें नहीं मिल सकता। मन्द-मन्द चलने वाली हवा तुम्हारे अनुकूल बह रही है। यह शुभ लक्षण है। शकुनशास्त्र में वायु का मन्द मन्द बहना शुभ माना गया है।
नुदति पवनश्चानुकूलः-बड़े लोग यात्रा करने वालों को “शान्त और अनुकूल पवन” पाने का आशीर्वाद देते हैं। महर्षि कण्व अपनी पोष्यपुत्री शकुन्तला को यात्रा के समय इसी प्रकार का आशीर्वाद देते हुए दीखते हैं—“शान्तानुकूलपवनश्च शिवश्च पन्थाः।” इस समय जब मेघ यात्रा करने के लिए तत्पर है तब उसके पीछे वह वायु मन्द मन्द चल रही है। यही तो शान्तानुकूल पवन है। यह शुभ शकुन इस बात को स्पष्टतया उद्घोषित कर रहा है कि मेघ की यात्रा शुभ रहेगी।
वामः चातकः-बायीं ओर पपीहे का आ जाना भी शुभ शकुन है। फिर यह पक्षी मधुर शब्द कर रहा है। यह मेघ का परमप्रिय हितैषी होता है क्योंकि यह मेघ का जल ही पीता है। यात्रा के समय बायीं ओर मोर, चातक आदि पक्षियों का तथा हरिणों का बायीं ओर होना शकुन शास्त्र के अनुसार शुभ होता है—
“बर्हिणश्चातकाश्चाणा ये च पुंसंज्ञिताः खगाः ।
मृगा वा वामगा हृष्टाः सैन्यसम्पत्प्रदाः ॥”
चातक पक्षी के सम्बन्ध में यह उक्ति सर्वत्र प्रचलित है कि वह स्वाती नक्षत्र के जल को ही पीता है। यह धरती पर गिरे हुए जल को नहीं पीता है। अर्थात् कुल के व्रत का यह पक्षी प्रबल निर्वाहक है। इससे अवश्य सीख लेनी चाहिए। मेघ को जल से भरा देखकर यह चातक पक्षी मदमस्त, प्रसन्न तथा गर्वीला हो जाता है क्योंकि आज उसकी प्यास शान्त हो जाएगी उसका व्रत सफल होगा।
गर्भाधानक्षणपरिचयात्-ऐसी मान्यता है कि बकबालाएँ वर्षा में आकाश में पंक्तिबद्ध होकर मेघ के संयोग से गर्भ धारण करती हैं—“गर्भं बलाका दधतेऽभ्रयोगात्राके निबद्धाव्लयः समन्तात्”। अतएव यक्ष मेघ से कहता है कि जब तुम आकाश में थोड़ा ऊपर उठोगे तो बकबालाओं को स्पष्ट हो जाएगा कि अब उनके गर्भाधान के आनन्दोत्सव का समय आ गया है और वे कतारबद्ध होकर तुम्हारे पीछे-पीछे निकल पड़ेंगी।
मन्दम्-यह नोदन क्रिया का विशेषण है, अतः “मन्दं नुदति” का अर्थ होगा धीरे प्रेरणा कर रहा है।” नुदति-प्रेरणार्थक नुद् धातु लट् प्रथम पुरुष एकवचन। सगन्धः-गन्धेन सहितः यहाँ “तेन सहेति तुल्ययोगे” इस सूत्र से बहुव्रीहि समास होकर “वोपसर्जनस्य” सूत्र के विकल्प से सह के स्थान पर स आदेश हुआ है। “गन्धो गन्धक आमोदे लेशे सम्बन्धगर्वयोः” इति विश्वः। “सगन्धो बन्धुरिष्यते” इति हलायुधः। वामः-“वामस्तु वक्रे रम्ये स्यात् सव्ये वामगतेऽपि च” इति शब्दार्णवः। गर्भाधानक्षणपरिचयात्-गर्भस्य आधानम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तत् एव क्षणः (रूपक समासः), तस्मिन् परिचयः (सप्तमीतत्पुरुषः) तस्मात्। “निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः” इत्यमरः। “संस्तवः स्यात् परिचयः” इत्यमरः। आधान-आ+धा+ल्युट् (अन्)। आबद्धमालाः-आबद्धा माला याभिः ताः (बहुव्रीहिः)। आबद्ध-आ+बन्ध्+क्त। बलाकाः-“बलाका बिसकण्ठिका” इत्यमरः। सेविष्यन्ते-सेव्+लट्+झ। नयनसुभगम्-नयनयोः सुभगः (सप्तमीतत्पुरुषः), तम्॥९॥
नुदति पवनश्चानुकूलः-बड़े लोग यात्रा करने वालों को “शान्त और अनुकूल पवन” पाने का आशीर्वाद देते हैं। महर्षि कण्व अपनी पोष्यपुत्री शकुन्तला को यात्रा के समय इसी प्रकार का आशीर्वाद देते हुए दीखते हैं—“शान्तानुकूलपवनश्च शिवश्च पन्थाः।” इस समय जब मेघ यात्रा करने के लिए तत्पर है तब उसके पीछे वह वायु मन्द मन्द चल रही है। यही तो शान्तानुकूल पवन है। यह शुभ शकुन इस बात को स्पष्टतया उद्घोषित कर रहा है कि मेघ की यात्रा शुभ रहेगी।
वामः चातकः-बायीं ओर पपीहे का आ जाना भी शुभ शकुन है। फिर यह पक्षी मधुर शब्द कर रहा है। यह मेघ का परमप्रिय हितैषी होता है क्योंकि यह मेघ का जल ही पीता है। यात्रा के समय बायीं ओर मोर, चातक आदि पक्षियों का तथा हरिणों का बायीं ओर होना शकुन शास्त्र के अनुसार शुभ होता है—
“बर्हिणश्चातकाश्चाणा ये च पुंसंज्ञिताः खगाः ।
मृगा वा वामगा हृष्टाः सैन्यसम्पत्प्रदाः ॥”
चातक पक्षी के सम्बन्ध में यह उक्ति सर्वत्र प्रचलित है कि वह स्वाती नक्षत्र के जल को ही पीता है। यह धरती पर गिरे हुए जल को नहीं पीता है। अर्थात् कुल के व्रत का यह पक्षी प्रबल निर्वाहक है। इससे अवश्य सीख लेनी चाहिए। मेघ को जल से भरा देखकर यह चातक पक्षी मदमस्त, प्रसन्न तथा गर्वीला हो जाता है क्योंकि आज उसकी प्यास शान्त हो जाएगी उसका व्रत सफल होगा।
गर्भाधानक्षणपरिचयात्-ऐसी मान्यता है कि बकबालाएँ वर्षा में आकाश में पंक्तिबद्ध होकर मेघ के संयोग से गर्भ धारण करती हैं—“गर्भं बलाका दधतेऽभ्रयोगात्राके निबद्धाव्लयः समन्तात्”। अतएव यक्ष मेघ से कहता है कि जब तुम आकाश में थोड़ा ऊपर उठोगे तो बकबालाओं को स्पष्ट हो जाएगा कि अब उनके गर्भाधान के आनन्दोत्सव का समय आ गया है और वे कतारबद्ध होकर तुम्हारे पीछे-पीछे निकल पड़ेंगी।
मन्दम्-यह नोदन क्रिया का विशेषण है, अतः “मन्दं नुदति” का अर्थ होगा धीरे प्रेरणा कर रहा है।” नुदति-प्रेरणार्थक नुद् धातु लट् प्रथम पुरुष एकवचन। सगन्धः-गन्धेन सहितः यहाँ “तेन सहेति तुल्ययोगे” इस सूत्र से बहुव्रीहि समास होकर “वोपसर्जनस्य” सूत्र के विकल्प से सह के स्थान पर स आदेश हुआ है। “गन्धो गन्धक आमोदे लेशे सम्बन्धगर्वयोः” इति विश्वः। “सगन्धो बन्धुरिष्यते” इति हलायुधः। वामः-“वामस्तु वक्रे रम्ये स्यात् सव्ये वामगतेऽपि च” इति शब्दार्णवः। गर्भाधानक्षणपरिचयात्-गर्भस्य आधानम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तत् एव क्षणः (रूपक समासः), तस्मिन् परिचयः (सप्तमीतत्पुरुषः) तस्मात्। “निर्व्यापारस्थितौ कालविशेषोत्सवयोः क्षणः” इत्यमरः। “संस्तवः स्यात् परिचयः” इत्यमरः। आधान-आ+धा+ल्युट् (अन्)। आबद्धमालाः-आबद्धा माला याभिः ताः (बहुव्रीहिः)। आबद्ध-आ+बन्ध्+क्त। बलाकाः-“बलाका बिसकण्ठिका” इत्यमरः। सेविष्यन्ते-सेव्+लट्+झ। नयनसुभगम्-नयनयोः सुभगः (सप्तमीतत्पुरुषः), तम्॥९॥
तां चावश्यं दिवसगणनात्परामकपत्नी-
मव्यापन्नामविहतगतिर्द्रक्ष्यसि भ्रातृजायाम् ।
आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनानां
सद्यःपाति प्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि ॥ १० ॥
अन्वय --(हे मेघ !) दिवसगणनातत्पराम अव्यापन्नाम् एकपत्नीं भ्रातृजायां ताम् अविहतगतिः (सन् त्वम्) अवश्यं द्रक्ष्यसि। आशाबन्धः प्रणयि कुसुमसदृशं विप्रयोगे सद्यःपाति अङ्गनानां हृदयं प्रायशः रुणद्धि॥१०॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --मेघगमनसाफल्यम्प्रस्तौति महाकविर्यक्षमुखेन।
संस्कृत व्याख्या --मत्प्रियायाः नाशात् व्रतस्खलनाद्वा मेघगमनस्य वैय्यर्थं नाऽऽशङ्कनीयमिति यक्षः प्रतिपादयति मेघम्प्रति—तामित्यादिना। (हे मेघ !), दिवसगणनातत्पराम्—दिनानां अवशिष्टदिवसानां, गणनायां=संख्याने, तत्पराम्=आसक्ताम्, (अत एव), अव्यापन्नां = अमृतां, शापावसाने मदागमनाशया—प्राणान्धारयन्तीमिति यावत्, एकपत्नीं = पतिव्रतां, सपत्नीरहितां वा, तां = पूर्वोक्तां, भ्रातृजायां = प्रजावतीं, तव मद्भातृसदृशत्वाद् भ्रातृपत्नीसदृशीमिति यावत्, अविहतगतिः—अविच्छिन्नगमनः, (सन्), अवश्यं = निश्चितं, द्रक्ष्यसि = विलोकयिष्यसि। (यतो हि) आशाबन्धः—आशा=तृष्णा, एव बन्धः=बन्धनं, वृन्तमिति भावः, प्रणयि = प्रेमयुक्तं, कुसुमसदृशं = प्रसूनतुल्यं, कुसुमारमिति भावः, (अत एव), विप्रयोगे = विरहे, कान्तस्येति शेषः, सद्यःपाति = तत्क्षणभ्रंशनशीलम्, अङ्गनानाम् = अबलानां, हृदयं = जीवितं, प्रायशः=प्रायेण, रुणद्धि = प्रतिबध्नाति, विप्रलब्धा भार्याः वल्लभप्रत्यागमनाऽऽशयैव प्राणान्धारयन्तीति भावः।
पद्येऽस्मिन् ‘कुसुमसदृशम्’ इत्यत्र लुप्तोपमाऽलङ्कारः, उत्तरार्द्धे च सामान्येन विशेषसमर्थनात् अर्थान्तरन्यासश्चालङ्कारः, इत्यनयोरलङ्कारयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करोऽलङ्कारः॥१०॥
पद्येऽस्मिन् ‘कुसुमसदृशम्’ इत्यत्र लुप्तोपमाऽलङ्कारः, उत्तरार्द्धे च सामान्येन विशेषसमर्थनात् अर्थान्तरन्यासश्चालङ्कारः, इत्यनयोरलङ्कारयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करोऽलङ्कारः॥१०॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !), दिवसगणनातत्पराम् = शापावसान के दिनों को गिनने में तत्पर, अव्यापन्नाम् = नहीं मरी हुई, एकपत्नीं = पतिव्रता, तां = उस, भ्रातृजायां = भाई की पत्नी (भौजाई) को, अविहतगतिः = बिना किसी रुकावट के जाते हुए (तुम), (सन्=होते हुए), अवश्यं = निश्चय ही, द्रक्ष्यसि = देखोगे। (क्योंकि), आशाबन्धः = आशा का बन्धन, प्रणयि = प्रेमपूर्ण, कुसुमसदृशं = फूल के समान, विप्रयोगे = विरह के समय, सद्यःपाति = शीघ्र टूट जाने वाले, अङ्गनानां = स्त्रियों के हृदय को, प्रायशः = अधिकतर, रुणद्धि = रोके रहता है॥१०॥
हिन्दी अर्थ --(हे मेघ !) विरह के अवशिष्ट दिनों की गणना में लीन और मेरे आगमन की आशा से प्राणों को धारण करती हुई पतिव्रता अपनी भाई की पत्नी (भौजाई) को तुम अविच्छिन्न गति से अवश्य देखोगे। क्योंकि आशारूप बन्धन, प्रेमपूर्ण, फूल के समान कोमल तथा विरह में तत्क्षण नष्ट होने वाले अबलाओं के जीवन को अक्सर रोककर रखता है॥१०॥
टिप्पणी --दिवसगणनात्पराम्-यक्ष को एक वर्ष का शाप मिला हुआ है। अतएव उसकी प्रिया शाप की अवधि के दिन गिन-गिनकर अपने विरह के क्षण को व्यतीत कर रही होगी। उसे आशा है कि शाप की अवधि पूर्ण होते ही उसका प्रियतम उससे आकर मिल जाएगा। उसके विरह के दुःख समाप्त हो जाएँगे।
भ्रातृजायाम्-यक्ष मेघ को अपना छोटा भाई मानता है। इस प्रकार उसकी पत्नी मेघ की भौजाई हुई। बड़े भाई की पत्नी माता के सदृश होती है। अतएव मेघ के लिए पूजनीय है तथा भाभी होने के कारण परस्त्रीदर्शन का निषेध मेघ के लिए नहीं होगा। इतना कहकर यक्ष निश्चिन्त हो जाता है कि अब मेघ उसका सन्देश लेकर उसकी प्रियतमा के समीप निश्चिन्त होकर जा सकता है।
अव्यापन्नाम्-न मरी हुई, अमृत अर्थात् जीविता। यक्ष यह कहकर कि वह मेरी प्राणप्रिया अवश्य जीवित मिलेगी क्योंकि वह पतिव्रता के परमपवित्र विश्वास से लालित है। इससे मेघ की यात्रा सफल होगी। यक्ष इस कथन द्वारा मेघ के इस आशंका का निराकरण कर दिया कि कहीं अपने प्रिय के विरह के क्षणों में उसकी प्राणप्रिया आशा का दामन छोड़ प्राणत्याग न कर बैठे।
आशाबन्धः-आशा का बन्धन। आशा का बन्धन बड़ा ही मजबूत होता है। इसके सहारे मनुष्य बड़े से बड़े संकट में भी अपने प्राणों को धारण किये रहता है तथा कठिन परिस्थिति को पार कर सुख के क्षणों को प्राप्त कर सुखी जीवन व्यतीत कर लेता है।
कुसुमसदृशम्-फूल की तरह (सुकुमार)। उत्तररामचरित में भी स्त्रियों के चित्त को पुष्प के समान कोमल बताया गया है—“पुरन्ध्रीणां चित्तं कुसुमसुकुमारं हि भवति”। स्त्रियों के फूल के समान प्रेम परायण हृदय को जो प्रतिक्षण बिखर जाने की स्थिति में रहता है—आशा का बन्धन बिखर जाने से रोके रहता है।
सद्यः पातिप्रणयि-जल्दी ही गिर जाने वाले, शीघ्र ही टूट पड़ने वाले प्रेम से युक्त (हृदय को)। आशा का बन्धन बड़ा कठोर होता है। पतिव्रता का आशाबन्ध इतना मजबूत होता है कि शीघ्र ही टूट पड़ने वाले प्रेमयुक्त हृदय को टूटने से बचा ही नहीं लेता बल्कि उसमें नयी नवीन चेतना व नयी स्फूर्ति भी प्रदान कर देता है। उनमें आत्मदान का तेज होता है तथा कठोर संयम की दृढ़ता होती है। फिर तो आशा तो रंग लाती ही है, प्रेमी-प्रेमिका का मिलन अवश्यमेव होता है।
दिवसगणनात्पराम्-दिवसानां गणना (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्यां तत्परा (सप्तमीतत्पुरुषः) ताम्। गणनं गणना, गण्+णिच्+युच्+टाप्। अव्यापन्नाम्-न व्यापन्ना (नञ्तत्पुरुषः) ताम्। व्यापन्ना-वि+आ+पद्+क्त (कर्तरि)+टाप्। एकपत्नीम्-एकः पतिः यस्याः सा एक पत्नी (बहुव्रीहिः) ताम्। पत्+न+ङीप् “नित्यं सपत्न्यादिषु” इस सूत्र से ङीप् हुआ है। अथवा एका चाऽसौ पत्नी, ताम् (कर्मधारयः)। भ्रातृजायाम्-भ्रातुः जाया भ्रातृजाया (षष्ठीतत्पुरुषः) ताम्। अविहतगतिः-न विहता (नञ्तत्पुरुषः), अविहता गतिः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। विहत-वि+हन्+क्त। गमनं गतिः, गम्+क्तिन् (भावे)। द्रक्ष्यसि-दृश्+लृट्+सिप्। आशाबन्धः-आशायाः बन्धः (षष्ठीतत्पुरुषः) अथवा आशा एव बन्धः (रूपक समासः)। बध्यते अनेनेति बन्धः, बन्ध्+घञ्। “आशा दिग्वितृष्णायोः” इति यादवः। प्रणयि-प्रणयः अस्यास्तीति, प्रणय+इनिः। कुसुमसदृशम्-कुसुमेन सदृशं तत् (तृतीयातत्पुरुषः)। प्रायशः-प्राय+शस्। अङ्गनानाम्-प्रशस्तानि अङ्गानि आसाम् इति अङ्गनाः, तासाम्। अङ्गना-अङ्ग+नङ्+टाप्। सुन्दर अङ्गों वाली स्त्री को अङ्गना कहते हैं। “विशेषास्त्वङ्गना भीरुः कामिनी वामलोचना” इत्यमरः। सद्यःपाति-सद्यः पततीति तच्छीलम् (उपपदतत्पुरुषः)। सद्यः+पत्+णिनि। विप्रयोगे-वि+प्र+युज्+घञ् (भावे) तस्मिन्। रुणद्धि-रुध्+लट् प्रथमपुरुष एकवचन। इस श्लोक में “आशाबन्ध” में रूपक अलङ्कार है। जिसका लक्षण इस प्रकार है—तद्रूपकमभेदोऽयम् उपमानोपमेययोः। तथा “कुसुमसदृशं हृदयम्” में लुप्तोपमा अलङ्कार है। जिसका लक्षण है—
“लुप्ता सामान्यधर्मादेरेकस्य यदि वा द्वयोः ।
त्रयाणां वानुपादाने श्रौत्यार्थी सापि पूर्ववत् ॥”
तथा उत्तरार्ध में सामान्य से विशेष का समर्थन होने से अर्थान्तरन्यास अलङ्कार है। जिसका लक्षण इस प्रकार है—
“सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते ।
यत्तु सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्येणेतरेण वा ॥” ॥ १० ॥
भ्रातृजायाम्-यक्ष मेघ को अपना छोटा भाई मानता है। इस प्रकार उसकी पत्नी मेघ की भौजाई हुई। बड़े भाई की पत्नी माता के सदृश होती है। अतएव मेघ के लिए पूजनीय है तथा भाभी होने के कारण परस्त्रीदर्शन का निषेध मेघ के लिए नहीं होगा। इतना कहकर यक्ष निश्चिन्त हो जाता है कि अब मेघ उसका सन्देश लेकर उसकी प्रियतमा के समीप निश्चिन्त होकर जा सकता है।
अव्यापन्नाम्-न मरी हुई, अमृत अर्थात् जीविता। यक्ष यह कहकर कि वह मेरी प्राणप्रिया अवश्य जीवित मिलेगी क्योंकि वह पतिव्रता के परमपवित्र विश्वास से लालित है। इससे मेघ की यात्रा सफल होगी। यक्ष इस कथन द्वारा मेघ के इस आशंका का निराकरण कर दिया कि कहीं अपने प्रिय के विरह के क्षणों में उसकी प्राणप्रिया आशा का दामन छोड़ प्राणत्याग न कर बैठे।
आशाबन्धः-आशा का बन्धन। आशा का बन्धन बड़ा ही मजबूत होता है। इसके सहारे मनुष्य बड़े से बड़े संकट में भी अपने प्राणों को धारण किये रहता है तथा कठिन परिस्थिति को पार कर सुख के क्षणों को प्राप्त कर सुखी जीवन व्यतीत कर लेता है।
कुसुमसदृशम्-फूल की तरह (सुकुमार)। उत्तररामचरित में भी स्त्रियों के चित्त को पुष्प के समान कोमल बताया गया है—“पुरन्ध्रीणां चित्तं कुसुमसुकुमारं हि भवति”। स्त्रियों के फूल के समान प्रेम परायण हृदय को जो प्रतिक्षण बिखर जाने की स्थिति में रहता है—आशा का बन्धन बिखर जाने से रोके रहता है।
सद्यः पातिप्रणयि-जल्दी ही गिर जाने वाले, शीघ्र ही टूट पड़ने वाले प्रेम से युक्त (हृदय को)। आशा का बन्धन बड़ा कठोर होता है। पतिव्रता का आशाबन्ध इतना मजबूत होता है कि शीघ्र ही टूट पड़ने वाले प्रेमयुक्त हृदय को टूटने से बचा ही नहीं लेता बल्कि उसमें नयी नवीन चेतना व नयी स्फूर्ति भी प्रदान कर देता है। उनमें आत्मदान का तेज होता है तथा कठोर संयम की दृढ़ता होती है। फिर तो आशा तो रंग लाती ही है, प्रेमी-प्रेमिका का मिलन अवश्यमेव होता है।
दिवसगणनात्पराम्-दिवसानां गणना (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्यां तत्परा (सप्तमीतत्पुरुषः) ताम्। गणनं गणना, गण्+णिच्+युच्+टाप्। अव्यापन्नाम्-न व्यापन्ना (नञ्तत्पुरुषः) ताम्। व्यापन्ना-वि+आ+पद्+क्त (कर्तरि)+टाप्। एकपत्नीम्-एकः पतिः यस्याः सा एक पत्नी (बहुव्रीहिः) ताम्। पत्+न+ङीप् “नित्यं सपत्न्यादिषु” इस सूत्र से ङीप् हुआ है। अथवा एका चाऽसौ पत्नी, ताम् (कर्मधारयः)। भ्रातृजायाम्-भ्रातुः जाया भ्रातृजाया (षष्ठीतत्पुरुषः) ताम्। अविहतगतिः-न विहता (नञ्तत्पुरुषः), अविहता गतिः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। विहत-वि+हन्+क्त। गमनं गतिः, गम्+क्तिन् (भावे)। द्रक्ष्यसि-दृश्+लृट्+सिप्। आशाबन्धः-आशायाः बन्धः (षष्ठीतत्पुरुषः) अथवा आशा एव बन्धः (रूपक समासः)। बध्यते अनेनेति बन्धः, बन्ध्+घञ्। “आशा दिग्वितृष्णायोः” इति यादवः। प्रणयि-प्रणयः अस्यास्तीति, प्रणय+इनिः। कुसुमसदृशम्-कुसुमेन सदृशं तत् (तृतीयातत्पुरुषः)। प्रायशः-प्राय+शस्। अङ्गनानाम्-प्रशस्तानि अङ्गानि आसाम् इति अङ्गनाः, तासाम्। अङ्गना-अङ्ग+नङ्+टाप्। सुन्दर अङ्गों वाली स्त्री को अङ्गना कहते हैं। “विशेषास्त्वङ्गना भीरुः कामिनी वामलोचना” इत्यमरः। सद्यःपाति-सद्यः पततीति तच्छीलम् (उपपदतत्पुरुषः)। सद्यः+पत्+णिनि। विप्रयोगे-वि+प्र+युज्+घञ् (भावे) तस्मिन्। रुणद्धि-रुध्+लट् प्रथमपुरुष एकवचन। इस श्लोक में “आशाबन्ध” में रूपक अलङ्कार है। जिसका लक्षण इस प्रकार है—तद्रूपकमभेदोऽयम् उपमानोपमेययोः। तथा “कुसुमसदृशं हृदयम्” में लुप्तोपमा अलङ्कार है। जिसका लक्षण है—
“लुप्ता सामान्यधर्मादेरेकस्य यदि वा द्वयोः ।
त्रयाणां वानुपादाने श्रौत्यार्थी सापि पूर्ववत् ॥”
तथा उत्तरार्ध में सामान्य से विशेष का समर्थन होने से अर्थान्तरन्यास अलङ्कार है। जिसका लक्षण इस प्रकार है—
“सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते ।
यत्तु सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्येणेतरेण वा ॥” ॥ १० ॥
कर्तुं यच्च प्रभवति महीमुच्छिलीन्ध्रामवन्ध्यां
तच्छ्रुत्वाते श्रवणसुभगं गर्जितं मानसोत्काः ।
आ कैलासाद् बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः
सम्पत्स्यन्ते नभसि भवतो राजहंसाः सहायाः ॥ ११ ॥
अन्वय --(हे मेघ !) यत् महीम् उच्छिलीन्ध्राम् अवन्ध्यां च कर्तुं प्रभवति तत् श्रवणसुभगं ते गर्जितं श्रुत्वा मानसोत्काः बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तो राजहंसा नभसि आ कैलासात् भवतः सहायाः सम्पत्स्यन्ते॥११॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --राजहंसानां मार्गसाहाय्यत्वं प्रदर्शयति महाकविः मेघम्प्रति यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्या --कर्तुमित्यादिना राजहंसानां मार्गसाहाय्यमुपस्थापयति। यत् = स्तनितं, महीम् = धराम्, उच्छिलीन्ध्राम्—उद्गतानि शिलीन्ध्राणि, यस्यां सा, तान्तथोक्ताम् = उद्गतकन्दलिकाम्, ‘कन्दल्यां च शिलीन्ध्रः स्यात्’ इति शब्दार्णवः, अवन्ध्यां—न बन्ध्या, तां तथोक्तां सफलामित्यर्थः, पाठान्तरञ्च उच्छिलीन्ध्रातपत्राम्—शिलीन्ध्राण्येवातपत्राणि, उद्गतानि शिलीन्ध्रातपत्राणि यस्यां तान्तथोक्तां, कर्तुं = विधातुं, प्रभवति = शक्नोति। तत् = तादृशं, श्रवणसुभगं—श्रवणयोः=कर्णयोः, सुभगं = सुखकारकं यत् तत्, कर्णसुखमित्यर्थः, ते = तव मेघस्येति यावत्, गर्जितं = स्तनितं, श्रुत्वा = आकर्ण्य, मानसोत्काः—मानसे = मानसरोवरे, उत्काः = उत्कण्ठिताः, अत एवेति शेषः, बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः—बिसानां, किसलयानि बिसकिसलयानि तेषां छेदाः बिसकिसलयच्छेदाः = मृणालाऽग्रखण्डानि, पथि साधु पाथेयम्, पाथेयमस्ति एषां ते पाथेयवन्तः, बिसकिसलयच्छेदैः पाथेयवन्तः बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः मृणालाग्रखण्डैः सम्बलवन्त इत्यर्थः, राजहंसाः = मरालाः, ‘राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिताः’ इत्यमरः, हंसविशेषाः नीरक्षीरविवेचकाः, नभसि = आकाशे, आ कैलासात् = कैलासपर्यन्तं, भवतः = तव (मेघस्य), सहायाः = सहचराः सम्पत्स्यन्ते = सम्भविष्यन्ति। पद्येऽस्मिन् शिलीन्ध्रातपत्रमित्यत्र रूपकमलङ्कारः॥११॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) यत् = जो, महीम् = धरती को, उच्छिलीन्ध्राम् = शिलीन्ध्रपुष्पों से युक्त, अवन्ध्यां = सफल, च = और, कर्तुं = करने में, प्रभवति = समर्थ है, तत् = ऐसे, श्रवणसुभगं = सुनने में मनोहर, ते = तुम्हारी, गर्जितं = गर्जना को, श्रुत्वा = सुनकर, मानसोत्काः = मानसरोवर को जाने की उत्कण्ठा वाले, बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः = मृणाल (कमलनाल) के कोमल टुकड़ों का संबलवाले, राजहंसाः = राजहंस, नभसि = आकाश में, आकैलासात् = कैलासपर्वत तक, भवतः = आपके (मेघ के), सहायाः = सहायक, सम्पत्स्यन्ते = हो जायेंगे॥११॥
हिन्दी अर्थ --(हे मेघ !) जो (गर्जन) पृथ्वी को शिलीन्ध्रपुष्पों से युक्त और सफल करने को समर्थ है, कानों को सुख देने वाले तुम्हारे उस गर्जन को सुनकर मानसरोवर में जाने के लिए उत्कण्ठित राजहंस मार्ग में खाने के लिए मृणाल के अग्रभाग के टुकड़ों को लेकर आकाश में कैलासपर्वत तक तुम्हारे सहगामी होंगे॥११॥
टिप्पणी --उच्छिलीन्ध्राम्-शिलीन्ध्र को कुकुरमुत्ता कहते हैं। गाँव में बच्चे इसे खेलते हैं तथा इसे साँप की छत्री (छाता) कहते हैं। इसकी आकृति छाते की तरह ही होती है। छाते में जैसे एक डंडा होता है वैसे ही इसमें भी एक डंठल होती है जिसके ऊपर छाते की आकृति होती है। यही इनकी बनावट होती है। कुकुरमुत्ते का उगना पृथ्वी का उपजाऊ होना सिद्ध करता है।
अवन्ध्याम्-उपजाऊ, उर्वरा। कुकुरमुत्तों के उगने से पृथ्वी को अवन्ध्या यानी ऊपजाऊ या उर्वरा माना जाता है।
मानसोत्काः-मानसरोवर जाने को उत्सुक। मानसरोवर हिमालय के ऊपर कैलासपर्वत पर स्थित है। पुराणों के अनुसार कैलास पर्वत पर ब्रह्मा ने अपने मन से जिस सरोवर की रचना की, उसका नाम “मानस सरोवर” पड़ा। वर्षाकाल के अतिरिक्त समय में मानसरोवर हिम (बर्फ) से दूषित हो जाता है, हिम से हंसों को रोग लगता है। इसलिए वर्षाकाल में राजहंस मानसरोवर में जाते हैं।
आकैलासात्-हिमालय के उत्तर में कैलास पर्वत स्थित है। जहाँ पर भगवान् शिव तथा भगवती पार्वती बसते हैं। शिव के मित्र कुबेर भी यहीं पर निवास करते हैं।
बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः-कमलकन्द के अग्रभाग के टुकड़ों को मार्ग का भोजन बनाये हुए। ऐसी मान्यता है कि हंस कमलनाल को खाते हैं तथा ये उसके दूध को पी लेते हैं, पानी को छोड़ देते हैं। इसीलिए कहा जाता है कि व्यक्ति को हंसवत् नीरक्षीरविवेकी होना चाहिए।
राजहंसाः-इनके चोंच और चरण लाल होते हैं तथा पंख सफेद होते हैं।
उच्छिलीन्ध्राम्-उद्गतानि शिलीन्ध्राणि यस्यां सा उच्छिलीन्ध्रा, ताम् (बहुव्रीहिः)। “कदल्यं च शिलीन्ध्रः स्यात्’ इति शब्दार्णवः। कर्तुम्-कृ+तुमुन्। प्रभवति-प्र+भू+लट्+तिप्। महीम्-मह्यते पूज्यते असौ मही, ताम्। मही-मह्+अच्+ङीष्। अवन्ध्याम्-न बन्ध्या इति अबन्ध्या (नञ्तत्पुरुषः) ताम्। बन्ध्+ण्यत्। श्रुत्वा-श्रु+क्त्वा। श्रवणसुभगम्-श्रवणयोः सुभगम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तत्। श्रूयते आभ्यां ते श्रवणे, श्रु+ल्युट् करणे। “श्रुतिः स्त्री श्रवणं श्रवः” इत्यमरः। गर्जितम्-गर्ज+इट्+क्त। मानसोत्काः-मानसे उत्काः (सप्तमीतत्पुरुषः)। आचार्य विश्वनाथ लिखते हैं कि वर्षाकाल में हंस मानसरोवर की ओर जाते हैं—“जलधरसमये मानसं यान्ति हंसाः।” आकैलासात्-“आङ् मर्यादावचने” इस सूत्र से आङ् को कर्मप्रवचनीयसंज्ञा होकर उसके योग में “पञ्चम्यपाङ्परिभिः” इस सूत्र से कैलासशब्द से पञ्चमी विभक्ति हुई है। बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः-बिसस्य किसलयानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषां छेदाः (षष्ठीतत्पुरुषः), पथि साधु इति पाथेयम्, तदस्ति येषाम् इति, पाथेयवन्तः-पाथेय+मतुप्, मकार के स्थान पर वकार, छेद-छिद्+घञ् (कर्मणि)। राजहंसाः-हंसानां राजानः (षष्ठीतत्पुरुषः), यहाँ पर “राजदन्तादिषु परम्” इस सूत्र से राजन्-पद का पूर्व प्रयोग हुआ है। “राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहिताः सिताः” इत्यमरः। नभसि-नभस् शब्द सप्तमी एकवचन। सहायाः-“सहायस्तु सयात्रः स्यात्” इति शब्दार्णवः। सम्पत्स्यन्ते-सं+पद्+लृट्+झ ॥११॥
अवन्ध्याम्-उपजाऊ, उर्वरा। कुकुरमुत्तों के उगने से पृथ्वी को अवन्ध्या यानी ऊपजाऊ या उर्वरा माना जाता है।
मानसोत्काः-मानसरोवर जाने को उत्सुक। मानसरोवर हिमालय के ऊपर कैलासपर्वत पर स्थित है। पुराणों के अनुसार कैलास पर्वत पर ब्रह्मा ने अपने मन से जिस सरोवर की रचना की, उसका नाम “मानस सरोवर” पड़ा। वर्षाकाल के अतिरिक्त समय में मानसरोवर हिम (बर्फ) से दूषित हो जाता है, हिम से हंसों को रोग लगता है। इसलिए वर्षाकाल में राजहंस मानसरोवर में जाते हैं।
आकैलासात्-हिमालय के उत्तर में कैलास पर्वत स्थित है। जहाँ पर भगवान् शिव तथा भगवती पार्वती बसते हैं। शिव के मित्र कुबेर भी यहीं पर निवास करते हैं।
बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः-कमलकन्द के अग्रभाग के टुकड़ों को मार्ग का भोजन बनाये हुए। ऐसी मान्यता है कि हंस कमलनाल को खाते हैं तथा ये उसके दूध को पी लेते हैं, पानी को छोड़ देते हैं। इसीलिए कहा जाता है कि व्यक्ति को हंसवत् नीरक्षीरविवेकी होना चाहिए।
राजहंसाः-इनके चोंच और चरण लाल होते हैं तथा पंख सफेद होते हैं।
उच्छिलीन्ध्राम्-उद्गतानि शिलीन्ध्राणि यस्यां सा उच्छिलीन्ध्रा, ताम् (बहुव्रीहिः)। “कदल्यं च शिलीन्ध्रः स्यात्’ इति शब्दार्णवः। कर्तुम्-कृ+तुमुन्। प्रभवति-प्र+भू+लट्+तिप्। महीम्-मह्यते पूज्यते असौ मही, ताम्। मही-मह्+अच्+ङीष्। अवन्ध्याम्-न बन्ध्या इति अबन्ध्या (नञ्तत्पुरुषः) ताम्। बन्ध्+ण्यत्। श्रुत्वा-श्रु+क्त्वा। श्रवणसुभगम्-श्रवणयोः सुभगम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तत्। श्रूयते आभ्यां ते श्रवणे, श्रु+ल्युट् करणे। “श्रुतिः स्त्री श्रवणं श्रवः” इत्यमरः। गर्जितम्-गर्ज+इट्+क्त। मानसोत्काः-मानसे उत्काः (सप्तमीतत्पुरुषः)। आचार्य विश्वनाथ लिखते हैं कि वर्षाकाल में हंस मानसरोवर की ओर जाते हैं—“जलधरसमये मानसं यान्ति हंसाः।” आकैलासात्-“आङ् मर्यादावचने” इस सूत्र से आङ् को कर्मप्रवचनीयसंज्ञा होकर उसके योग में “पञ्चम्यपाङ्परिभिः” इस सूत्र से कैलासशब्द से पञ्चमी विभक्ति हुई है। बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः-बिसस्य किसलयानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषां छेदाः (षष्ठीतत्पुरुषः), पथि साधु इति पाथेयम्, तदस्ति येषाम् इति, पाथेयवन्तः-पाथेय+मतुप्, मकार के स्थान पर वकार, छेद-छिद्+घञ् (कर्मणि)। राजहंसाः-हंसानां राजानः (षष्ठीतत्पुरुषः), यहाँ पर “राजदन्तादिषु परम्” इस सूत्र से राजन्-पद का पूर्व प्रयोग हुआ है। “राजहंसास्तु ते चञ्चुचरणैर्लोहिताः सिताः” इत्यमरः। नभसि-नभस् शब्द सप्तमी एकवचन। सहायाः-“सहायस्तु सयात्रः स्यात्” इति शब्दार्णवः। सम्पत्स्यन्ते-सं+पद्+लृट्+झ ॥११॥
आपृच्छस्व प्रियसखममुं तुङ्गमालिङ्ग्य शैलं
वन्द्यैः पुंसां रघुपतिपदैरङ्कितं मेखलासु ।
काले काले भवति भवतो यस्य संयोगमेत्य
स्नेहव्यक्तिश्चिरविरहजं मुञ्चतो वाष्पमुष्णम् ॥ १२ ॥
अन्वय --प्रियसखं तुङ्गं पुंसां वन्द्यैः रघुपतिपदैः मेखलासु अङ्कितम् अमुं शैलम् आलिङ्ग्य आपृच्छस्व। काले काले भवतः संयोगमेत्य चिरविरहजम् उष्णं वाष्पं मुञ्चतो यस्य स्नेहव्यक्तिः भवति॥१२॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --रामगिरिपर्वतात् प्रस्थातुमुपदिशति यक्षमुखात् महाकविः॥१२॥
संस्कृत व्याख्या --प्रियसखम् = अभीष्टमित्रम्, तुङ्गम् = उच्चं, पुंसां = जनानां, वन्द्यैः = पूजनीयैः, रघुपतिपदैः—रघूणां पतिः रघुपतिः, तस्य पदानि तैः = श्रीरामचरणन्यासैः, मेखलासु = मध्यप्रदेशेषु, अङ्कितं = चिह्नितं, इत्यम्प्रकारेण प्रियमित्रत्वादुन्नतत्वाद्वन्दनीयत्वाच्च सभावनायोग्यम्, अमुम् = एनं, शैलं = पर्वतं, रामगिरिमित्यर्थः, आलिङ्ग्य = आश्लिष्य, आपृच्छस्व = प्रयाणं ब्रूहि, ‘महाभाग ! गच्छाम्यहम्’ इत्यामन्त्रणेनानन्दयेत्यर्थः। सखित्वं प्रतिपादयति—काले काले इति। काले काले = प्रतिकालं, प्रत्येकस्मिन् वर्षासमये इत्यर्थः, भवतः = तव मेघस्येत्यर्थः, संयोगं = सम्पर्कम्, एत्य = प्राप्य, चिरविरहजं—चिरं विरहा चिरविरहः, तस्मात् जातस्तम् = बहुकालवियोगोत्पन्नमित्यर्थः, उष्णम् = अशीतलं, वाष्पम् = उष्माणं नयनजलं वा, मुञ्चतः = त्यजतः, यस्य = पर्वतस्य, चित्रकूटस्येत्यर्थः, स्नेहव्यक्तिः—स्नेहस्य=प्रेम्णः, व्यक्तिः = प्रकाशनं, भवति = वर्तते। बहुकालानन्तरं प्रियमित्रसमागमे सति पर्वतस्य वाष्पपातो भवतीति भावः। पद्येऽस्मिन् उत्प्रेक्षाऽलङ्कारः। तद्यथा—‘भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परेण यत्’॥१२॥
हिन्दी व्याख्या --प्रियसखं = प्रिय मित्र, तुङ्गं = ऊँचे, पुंसां = मनुष्यों के, वन्द्यैः = पूजनीय, रघुपतिपदैः = रामचन्द्र जी के चरणों से, मेखलासु = मध्यभागों में, अङ्कितं = चिह्नित हुए, अमुं = इस (रामगिरि), शैलं = पर्वत को, आलिङ्ग्य = गले मिलकर, आपृच्छस्व = (जाने के लिए) पूछो (अर्थात् उससे विदा लो)। काले काले = समय-समय पर (प्रत्येक वर्षा काल में), यस्य = जिसका, संयोगमेत्य = संयोग पाकर, चिरविरहजं = दीर्घकालीन विरहजन्य, उष्णं वाष्पं = गरम-गरम आंसू, मुञ्चतः = छोड़ते हुए, भवतः = तुम्हारा, स्नेहव्यक्तिः = प्रेम का प्रकाशन, भवति = होता है॥१२॥
हिन्दी अर्थ --(हे मेघ !) अपने प्रिय मित्र एवं अत्युन्नत, लोकवन्द्य भगवान् श्रीराम के चरणों से जिसके प्रान्त (मध्य) भाग चिह्नित हैं ऐसे रामगिरि (चित्रकूट) पर्वत से जाते समय विदा ले लो। क्योंकि प्रत्येक वर्षाकाल में इससे मिलने पर चिरविरहजन्य जो गरम-गरम आँसू जिस पर्वत के निकलते हैं उनसे तुम्हारे प्रति स्नेह प्रकट होता है॥१२॥
टिप्पणी --रघुपतिपदैरङ्कितं मेखलासु-इससे रामचन्द्र जी के वनवास की कथा स्मृतिपटल पर आ ही जाती है। वनवास के समय भगवान् रामचन्द्रजी यहाँ पर ठहरे होंगे। तभी तो मेघदूत के ही प्रथम श्लोक में ही जनकतनया के स्नान करने का प्रसंग मिलता है। इस पर्वत की मेखलाएँ लोकपूजित भगवान् रामचन्द्र के पवित्र चरणों से अंकित हैं। अतएव यह पर्वत भी महान् तथा पूजनीय हो गया।
स्नेहव्यक्तिश्चिरविरहजम्-काफी समय के पश्चात् जब दो मित्र आपस में मिलते हैं तब उनके प्रेमाश्रु झरने लग जाते हैं। वे आँसू गर्म होते हैं। इसी प्रकार ग्रीष्म में जो शिखर तप्त होते रहते हैं, जब वर्षा की पहली वारि धारा पड़ती है तब उनसे उष्ण वाष्प निकलता है। यह उष्णवाष्प और कुछ नहीं, आपंतु दीर्घ व्यवधान के बाद मिले हुए मित्रों के मिलन से उत्पन्न गर्म आँसू ही होते हैं। फिर इन उष्ण वाष्पों का त्याग करके दोनों मित्र अपने आन्तरिक प्रेम का परिचय देते हैं।
आपृच्छस्व-यक्ष मेघ को उपदेश देते हुए कहता है कि यद्यपि आन्तरिक मित्रों का परित्याग करना अत्यन्त कष्टदायक होता है। फिर भी बड़ों को तो यह सब कष्टकर कर्तव्यपालन करने ही पड़ते हैं। कर्तव्यपालन हेतु चलना तो पड़ेगा ही, विदा लेनी ही पड़ेगी। जो होना ही है, उसके लिए अधिक चिन्तित होने से लाभ नहीं। मित्र को आलिङ्गन करो, विदा लो। समय-समय पर तुम्हारा मिलन तो होता ही रहता है। फिर मिलने का आश्वासन देकर निकल पड़ो।
प्रियसखम्-प्रियश्चासौ सखा प्रियसखः (कर्मधारयः) तम्, यहां पर “राजाऽहः सखिभ्यष्टच्” इस सूत्र से सखि शब्द से समासान्त टच् (अ) प्रत्यय हुआ है। पुंसाम्-वन्द्यै के योग में “कृत्यानां कर्तरि वा” सूत्र से विकल्प से षष्ठी हुई है, इसमें तृतीया भी हो सकती है। वन्द्यैः-वन्दितुं योग्यानि, तैः। वन्द+ण्यत्, तृतीयाबहुवचन। रघुपतिपदैः-रघूणां पतिः (षष्ठीतत्पुरुषः), रघुपतेः पदानिः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। मेखलासु-“मेखला खड्गबन्धे स्यात्काञ्चीशैलनितम्बयोः” इति मेदिनी। आलिङ्ग्य-आ+लिङ्ग+क्त्वा (ल्यप्)। आपृच्छस्व-आ+प्रच्छ+लोट्+थास्। “आमन्त्रण—सभाजने आप्रच्छनम्” इत्यमरः। काले काले-यहाँ पर “नित्यवीप्सयोः” इस सूत्र से वीप्सा में द्विरुक्ति हो गई है। संयोगम्-सं+युज्+घञ्। एत्य-आ+इण्+क्त्वा (ल्यप्)। चिरविरहजम्-चिरं विरहः (द्वितीयातत्पुरुषः) तस्मात् जातम् (उपपदतत्पुरुषः)। चिरविरह+जन्+ड (अ) धातु की टि (अन्) का लोप। बाष्पम्-“बाष्पो नेत्रजलोष्मणोः” इति विश्वः। मुञ्चतः-मुञ्चतीति मुञ्चन्, तस्य, मुञ्च्+लट् (शतृ) षष्ठी एकवचन। स्नेहव्यक्तिः-स्नेहस्य व्यक्तिः (षष्ठीतत्पुरुषः)। स्नेहः-स्निह्+घञ् (भावे)। व्यक्तिः-व्यञ्जनं व्यक्तिः, वि+अञ्ज्+क्तिन्॥१२॥
स्नेहव्यक्तिश्चिरविरहजम्-काफी समय के पश्चात् जब दो मित्र आपस में मिलते हैं तब उनके प्रेमाश्रु झरने लग जाते हैं। वे आँसू गर्म होते हैं। इसी प्रकार ग्रीष्म में जो शिखर तप्त होते रहते हैं, जब वर्षा की पहली वारि धारा पड़ती है तब उनसे उष्ण वाष्प निकलता है। यह उष्णवाष्प और कुछ नहीं, आपंतु दीर्घ व्यवधान के बाद मिले हुए मित्रों के मिलन से उत्पन्न गर्म आँसू ही होते हैं। फिर इन उष्ण वाष्पों का त्याग करके दोनों मित्र अपने आन्तरिक प्रेम का परिचय देते हैं।
आपृच्छस्व-यक्ष मेघ को उपदेश देते हुए कहता है कि यद्यपि आन्तरिक मित्रों का परित्याग करना अत्यन्त कष्टदायक होता है। फिर भी बड़ों को तो यह सब कष्टकर कर्तव्यपालन करने ही पड़ते हैं। कर्तव्यपालन हेतु चलना तो पड़ेगा ही, विदा लेनी ही पड़ेगी। जो होना ही है, उसके लिए अधिक चिन्तित होने से लाभ नहीं। मित्र को आलिङ्गन करो, विदा लो। समय-समय पर तुम्हारा मिलन तो होता ही रहता है। फिर मिलने का आश्वासन देकर निकल पड़ो।
प्रियसखम्-प्रियश्चासौ सखा प्रियसखः (कर्मधारयः) तम्, यहां पर “राजाऽहः सखिभ्यष्टच्” इस सूत्र से सखि शब्द से समासान्त टच् (अ) प्रत्यय हुआ है। पुंसाम्-वन्द्यै के योग में “कृत्यानां कर्तरि वा” सूत्र से विकल्प से षष्ठी हुई है, इसमें तृतीया भी हो सकती है। वन्द्यैः-वन्दितुं योग्यानि, तैः। वन्द+ण्यत्, तृतीयाबहुवचन। रघुपतिपदैः-रघूणां पतिः (षष्ठीतत्पुरुषः), रघुपतेः पदानिः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। मेखलासु-“मेखला खड्गबन्धे स्यात्काञ्चीशैलनितम्बयोः” इति मेदिनी। आलिङ्ग्य-आ+लिङ्ग+क्त्वा (ल्यप्)। आपृच्छस्व-आ+प्रच्छ+लोट्+थास्। “आमन्त्रण—सभाजने आप्रच्छनम्” इत्यमरः। काले काले-यहाँ पर “नित्यवीप्सयोः” इस सूत्र से वीप्सा में द्विरुक्ति हो गई है। संयोगम्-सं+युज्+घञ्। एत्य-आ+इण्+क्त्वा (ल्यप्)। चिरविरहजम्-चिरं विरहः (द्वितीयातत्पुरुषः) तस्मात् जातम् (उपपदतत्पुरुषः)। चिरविरह+जन्+ड (अ) धातु की टि (अन्) का लोप। बाष्पम्-“बाष्पो नेत्रजलोष्मणोः” इति विश्वः। मुञ्चतः-मुञ्चतीति मुञ्चन्, तस्य, मुञ्च्+लट् (शतृ) षष्ठी एकवचन। स्नेहव्यक्तिः-स्नेहस्य व्यक्तिः (षष्ठीतत्पुरुषः)। स्नेहः-स्निह्+घञ् (भावे)। व्यक्तिः-व्यञ्जनं व्यक्तिः, वि+अञ्ज्+क्तिन्॥१२॥
मार्गं तावच्छृणु कथयतस्त्वत्प्रयाणानुरूपं
सन्देशं मे तदनु जलद ! श्रोष्यसि श्रोत्रपेयम् ।
खिन्नः खिन्नः शिखरिषु पदं न्यस्य गन्तासि यत्र
क्षीणः क्षीणः परिलघु पयः स्रोतसां चोपभुज्य ॥ १३ ॥
अन्वय --हे जलद ! तावत् कथयतः (मतः) त्वत्प्रयाणाऽनुरूपं मार्गं शृणु, तदनु श्रोत्रपेयं मे सन्देशं श्रोष्यसि। यत्र खिन्नः-खिन्नः शिखरिषु पदं न्यस्य क्षीणः क्षीणः (सन्) स्रोतसां परिलघु पयः च उपभुज्य गन्तासि॥१३॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --मेघम्प्रति अलकापुरोगमनमार्गं प्रस्तोतुमुपक्रमते महाकविः।
संस्कृत व्याख्या --(हे जलद !=हे मेघ !), तावत् = इदानीं, कथयतः—भणतः, मत्तः इति शेषः, त्वत्प्रयाणानुरूपं—तव प्रयाणं त्वत्प्रयाणं, रूपम् अनुगतः अनुरूपः, त्वत्प्रयाणस्य अनुरूपस्तं त्वत्प्रयाणानुरूपम् = भवत्प्रस्थानाऽनुकूलं, मार्गं = पन्थानं, शृणु = आकर्णय। तदनु = तत्पश्चात्, मार्गश्रवणाऽनन्तरमिति यावत्, श्रोत्रपेयं—पातुं योग्यः पेयः, श्रोत्राभ्यां पेयस्तं श्रोत्रपेयं कर्णपानाऽर्हमित्यर्थः, तृष्णातिशयेन श्रवणीियमिति भावः, मे = मम मेघस्येत्यर्थः, सन्देशं = वाचिकं ‘सन्देशवागवाचिकं स्याद्’ इत्यमरः, श्रोष्यसि = आकर्णिष्यसि। यत्र = मार्गे, खिन्नः खिन्नः—अभीक्ष्णं क्षीणबलः सन्, ‘नित्यवीप्सयोः’ इति नित्यार्थे द्विर्भावः, शिखरिषु = पर्वतेषु, पदं = चरणं, न्यस्य = निक्षिप्य, पुनः शक्तिलाभार्थं क्वचिद्विश्रम्येत्यर्थः, क्षीणः क्षीणः—अभीक्ष्णं कृशशरीरः सन्, अत्रापि कृदन्तत्वात्पूर्ववद् द्विरुक्तिः, स्रोतसां—गिरिनदीप्रवाहाणां, परिलघु—गुरुत्वदोषरहितं, प्रस्तराऽऽस्फालनखेदितत्वात्पथ्यमिति अत्रोत्तरार्द्धे कार्येण मेघे सामान्यपथिकव्यवहारसमारोपात् समासोक्तिरलङ्कारः। तद्यथा—‘समासोक्तिः समैर्यत्र कार्यलिङ्गविशेषणैः। व्यवहारसमारोपः प्रस्तुतेऽन्यस्य वस्तुनः’॥१३॥
हिन्दी व्याख्या --हे जलद ! = हे मेघ !, तावत् = पहले, कथयतः = कहते हुए (मत्ः=मुझसे), त्वत्प्रयाणानुरूपं = तुम्हारी यात्रा के योग्य, मार्गं = रास्ते को, शृणु = सुनो। तदनु = फिर (मार्ग सुनने के बाद), श्रोत्रपेयं = कानों के द्वारा पीने योग्य अर्थात् अमृत के समान, मे = मेरे (मेघ के), सन्देशं = सन्देश के, श्रोष्यसि = सुनोगे। यत्र = जिस मार्ग में, खिन्नः खिन्नः = थकता-थकता, शिखरिषु = पहाड़ों पर, पदं = पैर, न्यस्य = रखकर, क्षीणः क्षीणः = बार-बार जल बरसाने से क्षीण शरीर होकर, स्रोतसां = नदियों के, परिलघु = हलके, पयः = जल को, च = और, उपभुज्य = उपभोग करके, गन्तासि = जाओगे॥१३॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! पहले मुझसे अपनी यात्रा के अनुकूल रास्ते को सुनो। फिर अमृत के समान कानों के द्वारा पीने योग्य मेरे सन्देश को सुनोगे। जिस रास्ते में यात्रा के परिश्रम से बार-बार शक्तिहीन होते हुए पर्वतों के ऊपर पदन्यास कर अत्यन्त दुर्बल होकर नदियों (स्रोतों) के हल्के जल का उपयोग करके जाओगे॥१३॥
टिप्पणी --जलद-जलदान से समस्त जगत् को परितृप्त करने के सामर्थ्य के कारण ही मेघ को ‘जलद’ कहते हैं। पुंजित धूमराशि को यह नाम नहीं दिया जा सकता—‘जलदानेन हि जलदो न हि जलदो पूजितो धूमो’ मेघ जलद है, अपने आपको दलित द्राक्षा की तरह से निचोड़ दे डालने वाला। जिस समय वह परिपूर्ण होता है, उस समय वह समस्त विश्व का है, उसके शरीर का एक-एक कण दूसरों की तृप्ति के लिए हैं। निःशेष भाव से अपने-आपको दे डालना ही वास्तविक सौन्दर्य है। जलद अपने को निःशेष भाव से देता है, यही तो उसकी शोभा है—“रिक्ततोऽसि यज्जलद सैव तनोत्तमश्रीः”।
श्रोत्रपेयम्-कानों द्वारा पीने योग्य अर्थात् जो कानों से सुना जा सके अर्थात् कानों को प्रिय लगने वाला।
परिलघु-हल्का। यह जल का विशेषण है, पत्थरों से टकराने के कारण नदियों का जल हल्का व स्वास्थ्यकारी माना जाता है। जैसे कि वाग्भट का कथन है—
उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः ।
हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्या नद्यो भवन्त्यमूः ॥
अर्थात् पत्थरों से ताड़ित होने के कारण पर्वत की नदियों का जल हल्का और पथ्य होता है।
जलद-जलं ददातीति जलदः, तत्सम्बुद्धौ, जल+दा+क “आतोऽनुपसर्गे कः” इस सूत्र से क प्रत्यय हुआ है। शृणु-श्रु+सिप्। कथयतः-कथ्+णिच्+शतृ+ङस्। त्वत्प्रयाणानुरूपम्-तव प्रयाणम् (षष्ठीतत्पुरुषः) त्वत् प्रयाणम्, त्वत्प्रयाणस्य अनुरूपः (षष्ठीतत्पुरुषः) तम्। प्रयाणम्-प्र+या+ल्युट्। सन्देशम्-सम्+दिश्+घञ्। श्रोष्यति-श्रु+लृट्+सिप्। तदनु-“अनुलक्षणे” इस सूत्र से अनु को कर्मप्रवचनीय संज्ञा होकर “कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया” से द्वितीया हुई है। श्रोत्रपेयम्-श्रोत्राभ्यां पेयः (तृतीयातत्पुरुषः) तम्। श्रूयते आभ्याम् इति ते श्रोत्रे श्रु+ष्ट्रन्, पेयम्-पातुं योग्यः पेयः, पा+यत् “अचो यत्” से यत् प्रत्यय होकर “ईद्यति” इससे “पा” के अकार के स्थान में ईकार होकर गुण होकर पेयम् रूप बनता है। पा+यत्। खिन्नः खिन्नः-“नित्यवीप्सयोः सूत्र से नित्यार्थ में द्वित्व हुआ है, खिद्+क्त। शिखरिषु-शिखराणि सन्ति येषु शिखरिणः, तेषु, शिखर+इनि। “महीध्रे शिखरिष्माभृदहार्यधरपर्वताः” इत्यमरः। न्यस्य-नि+अस्+क्त्वा (ल्यप्)। गन्तासि-गम्+लुट्+सिप्। क्षीणः क्षीणः-क्षयार्थक क्षि+क्त “क्षियो दीर्घात्” इस सूत्र से दीर्घ होकर “क्षीण” शब्द सिद्ध होता है। यहाँ नित्यार्थ में द्वित्व है। परिलघु-परितः लघु, “कुगतिप्रादयः” सूत्र से गति समास हुआ है। स्रोतसाम्-स्रोतस् का षष्ठी बहुवचन। उपभुज्य-उप+भुज्+क्त्वा (ल्यप्)। इसमें उत्तरार्द्ध में कार्य से मेघ में सामान्य पथिक के व्यवहार का समारोप होने से समासोक्ति अलंकार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—
“परोक्तिर्भेदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः।”॥१३॥
श्रोत्रपेयम्-कानों द्वारा पीने योग्य अर्थात् जो कानों से सुना जा सके अर्थात् कानों को प्रिय लगने वाला।
परिलघु-हल्का। यह जल का विशेषण है, पत्थरों से टकराने के कारण नदियों का जल हल्का व स्वास्थ्यकारी माना जाता है। जैसे कि वाग्भट का कथन है—
उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः ।
हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्या नद्यो भवन्त्यमूः ॥
अर्थात् पत्थरों से ताड़ित होने के कारण पर्वत की नदियों का जल हल्का और पथ्य होता है।
जलद-जलं ददातीति जलदः, तत्सम्बुद्धौ, जल+दा+क “आतोऽनुपसर्गे कः” इस सूत्र से क प्रत्यय हुआ है। शृणु-श्रु+सिप्। कथयतः-कथ्+णिच्+शतृ+ङस्। त्वत्प्रयाणानुरूपम्-तव प्रयाणम् (षष्ठीतत्पुरुषः) त्वत् प्रयाणम्, त्वत्प्रयाणस्य अनुरूपः (षष्ठीतत्पुरुषः) तम्। प्रयाणम्-प्र+या+ल्युट्। सन्देशम्-सम्+दिश्+घञ्। श्रोष्यति-श्रु+लृट्+सिप्। तदनु-“अनुलक्षणे” इस सूत्र से अनु को कर्मप्रवचनीय संज्ञा होकर “कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया” से द्वितीया हुई है। श्रोत्रपेयम्-श्रोत्राभ्यां पेयः (तृतीयातत्पुरुषः) तम्। श्रूयते आभ्याम् इति ते श्रोत्रे श्रु+ष्ट्रन्, पेयम्-पातुं योग्यः पेयः, पा+यत् “अचो यत्” से यत् प्रत्यय होकर “ईद्यति” इससे “पा” के अकार के स्थान में ईकार होकर गुण होकर पेयम् रूप बनता है। पा+यत्। खिन्नः खिन्नः-“नित्यवीप्सयोः सूत्र से नित्यार्थ में द्वित्व हुआ है, खिद्+क्त। शिखरिषु-शिखराणि सन्ति येषु शिखरिणः, तेषु, शिखर+इनि। “महीध्रे शिखरिष्माभृदहार्यधरपर्वताः” इत्यमरः। न्यस्य-नि+अस्+क्त्वा (ल्यप्)। गन्तासि-गम्+लुट्+सिप्। क्षीणः क्षीणः-क्षयार्थक क्षि+क्त “क्षियो दीर्घात्” इस सूत्र से दीर्घ होकर “क्षीण” शब्द सिद्ध होता है। यहाँ नित्यार्थ में द्वित्व है। परिलघु-परितः लघु, “कुगतिप्रादयः” सूत्र से गति समास हुआ है। स्रोतसाम्-स्रोतस् का षष्ठी बहुवचन। उपभुज्य-उप+भुज्+क्त्वा (ल्यप्)। इसमें उत्तरार्द्ध में कार्य से मेघ में सामान्य पथिक के व्यवहार का समारोप होने से समासोक्ति अलंकार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—
“परोक्तिर्भेदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः।”॥१३॥
अद्रेः शृङ्गं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभि-
र्दृष्टोत्साहश्चकितचकितं मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः ।
स्थानादस्मात्सरसनिचुलादुत्पतोदङ्मुखः खं
दिङ्नागानां पथि परिहरन् स्थूलहस्तावलेपान् ॥ १४ ॥
अन्वय --पवनः अद्रेः शृङ्गं हरति किंस्वित् ? इति उन्मुखीभिः मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः चकितचकितं दृष्टोत्साहः (सन्) सरसनिचुलात् अस्मात् स्थानात् पथि दिङ्नागानां स्थूलहस्तावलेपान् परिहरन् उदङ्मुखः (सन्) खम् उत्पत॥१४॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --यक्षमुखात् महाकविः प्रयातुम्मेधमुपदिशति।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !), पवनः = अनिलः, अद्रेः = गिरेः, चित्रकूटस्येत्यर्थः, शृङ्गं = शिखरं, हरति = नयति, किंस्वित् = किमिति वितर्के, इति = इत्थम्, उन्मुखीभिः—उन्नतानि मुखानि यासां ता उन्मुख्यस्ताभिः = उन्नतवक्त्राभिरित्यर्थः, मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः—सिद्धानां देवयोनिविशेषाणामङ्गनाः, कान्ताः सिद्धाङ्गनाः, मुग्धाश्च ताः सिद्धाङ्गनाः ताभिः = मूढाभिः सिद्धकान्ताभिरित्यर्थः, ‘मुग्धाः सुन्दरमूढयोः’ इत्यमरः, ‘पिशाचो गुह्यकः सिद्धो भूतोऽमी देवयोनयः’ इत्यमरः, चकितचकितं = साश्चर्यं यथा स्यात्तथा, दृष्टोत्साहः—दृष्ट उत्साहो यस्य सः तथोक्तः = अवलोकितोद्योगः, सन्निति शेषः, सरसनिचुलात्—सरसा आर्द्राः निचुलाः स्थलवेतसा यस्मिंस्तस्मात्, ‘वानीरे कविभेदे स्यान्निचुलः स्थलवेतसे’ इति शब्दार्णवः, असमात् = एतस्मात्, स्थानात् = रामगिर्याश्रमाद् इत्यर्थः, पथि = अध्वनि, आकाशमार्गे इति भावः, दिङ्नागानां—दिशां=ककुभानां नागाः=करिणस्तेषां = दिग्गजानामित्यर्थः, ‘दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः’ इत्यमरः, ‘मतङ्कजो गजो नागः कुञ्जरो वारणः करी’ इत्यमरश्च, ‘ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः। पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः॥’ इत्यमरश्च, स्थूलहस्तावलेपान्—स्थूलाश्च ते हस्ताः, तेषामवलेपान् पीवरशुण्डाऽऽक्षेपानित्यर्थः, ‘अवलेपस्तु गर्वे स्यात्क्षेपणे दूषणेऽपि च’ इति विश्वः, परिहरन् = परित्यजन्, उदङ्मुखः—उदक् मुखं यस्य सः तथोक्तः = उत्तराभिमुखः इत्यर्थः, अलकाया उदीच्यत्वादित्याशयः, खम् = आकाशम्, उत्पत = उद्गच्छ।
अत्रेदमप्यर्थान्तरं ध्वनयति—रसिको निचलो नाम महाकविः कालिदासस्य सहाध्यायः परापादितानां कालिदासप्रबन्धदूषणानां परिहर्त्ता यस्मिन्स्थाने तस्मात् स्थानादुदङ्मुखो निर्दोषत्वादुन्नतामुखः सन् पथि सारस्वतमार्गे दिङ्नागानां, पूजायां बहुवचनं दिङ्नागाचार्यस्येत्यर्थः कालिदासप्रतिपक्षस्य हस्तावलेपान् हस्तविन्यासपूर्वकाणि दूषणानि परिहरन्, अद्रेः अद्रिकल्पस्य दिङ्नागाचार्यस्य शृङ्गं प्राधान्यं हरति किंस्वित् इति हेतुना सिद्धैः सारस्वतसिद्धैर्महाकविभिरङ्गनाभिश्च दृष्टोत्साहः सन् खमुत्पततोच्चैर्भविति स्वप्रबन्धात्मानं वा प्रति कवेरुक्तिरिति। ‘संसर्गतो दोषगुणा भवन्तीत्येतन्मृषा येन जलाशयेऽपि। स्थित्वानुकूलं निचुलश्चलन्तमात्मानमारक्षति सिन्धुवेगात्॥’ इत्येतच्छ्लोकनिर्माणान्तस्य कवेर्निचुलसंज्ञेत्याहुः॥१४॥
अत्रेदमप्यर्थान्तरं ध्वनयति—रसिको निचलो नाम महाकविः कालिदासस्य सहाध्यायः परापादितानां कालिदासप्रबन्धदूषणानां परिहर्त्ता यस्मिन्स्थाने तस्मात् स्थानादुदङ्मुखो निर्दोषत्वादुन्नतामुखः सन् पथि सारस्वतमार्गे दिङ्नागानां, पूजायां बहुवचनं दिङ्नागाचार्यस्येत्यर्थः कालिदासप्रतिपक्षस्य हस्तावलेपान् हस्तविन्यासपूर्वकाणि दूषणानि परिहरन्, अद्रेः अद्रिकल्पस्य दिङ्नागाचार्यस्य शृङ्गं प्राधान्यं हरति किंस्वित् इति हेतुना सिद्धैः सारस्वतसिद्धैर्महाकविभिरङ्गनाभिश्च दृष्टोत्साहः सन् खमुत्पततोच्चैर्भविति स्वप्रबन्धात्मानं वा प्रति कवेरुक्तिरिति। ‘संसर्गतो दोषगुणा भवन्तीत्येतन्मृषा येन जलाशयेऽपि। स्थित्वानुकूलं निचुलश्चलन्तमात्मानमारक्षति सिन्धुवेगात्॥’ इत्येतच्छ्लोकनिर्माणान्तस्य कवेर्निचुलसंज्ञेत्याहुः॥१४॥
हिन्दी व्याख्या --पवनः = वायुः, अद्रेः = पहाड़ की, शृङ्गं = चोटी को, हरति = ले जा रहा है, किंस्वित् = क्या ? इति = इस प्रकार, उन्मुखीभिः = ऊपर को मुख की हुई, मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः = भोली-भाली सिद्धों की स्त्रियों द्वारा, चकितचकितम् = अत्यधिक आश्चर्य से, दृष्टोत्साहः = देखे गये उत्साह वाले (तुम), सरसनिचुलात् = हरी-री स्थलवेतों से युक्त, अस्मात् = इस, स्थानात् = स्थान से (चित्रकूट से), पथि = मार्ग में, दिङ्नागानां = दिग्गजों के, स्थूलहस्तावलेपान् = बड़े-बड़े सूंडों के प्रहारों को, परिहरन् = छोड़ता हुआ, उदङ्मुखः = उत्तर की ओर मुख करके, खम् = आकाश को, उत्पत = उड़ जाओ॥१४॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! तुम्हारा उत्साह देखकर भोली सिद्धों की सुन्दरियाँ ‘वायु पर्वत की चोटी को उड़ा ले जा रहा है क्या ?’ ऐसा विचार कर अत्यन्त आश्चर्ययुक्त हो जायेंगी। तुम आर्द्र स्थलवेतों से सम्पन्न इस आश्रम से आकाशमार्ग में बड़ी-बड़ी सूंडों के आक्रमण से बचते हुए अलकापुरी में जाने के लिए उत्तराभिमुख होकर आकाश में उड़ जाओ॥१४॥
टिप्पणी --सरसनिचुलात्-सरस धरती पर उगी वेतों से युक्त। बेंत मेघ के फुहार के आसरा किये बिना ही सदा मस्ती में झूमते रहते हैं। ये अपने को परिस्थितियों के अनुरूप ढालना खूब जानते हैं। कितनी तेज आँधी आये, इन्हें उखाड़ नहीं पाती क्योंकि ये तेज आँधी आते ही सपाट धरती पर लेट जाते हैं फिर आँधी के थमते ही उठकर खड़े हो जाते हैं। इसी प्रकार मनुष्य को भी विपरीत परिस्थिति में धैर्य रखकर शान्तचित्त होकर सन्तोषपूर्वक रहते हुए विपरीत परिस्थितियों का डटकर मुकाबला करना चाहिए। फिर अनुकूल परिस्थिति पाकर तो वे खुद ही आगे बढ़ जाएंगे तथा सुख के सुगन्ध को लूटते हुए दूसरे लोगों को भी सुखी करने में सफल हो जायेंगे।
मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः-भोली-भाली सिद्धों की स्त्रियों द्वारा। देवों की अनेक जातियाँ होती हैं—जैसे सिद्ध, यक्ष, किन्नर, गन्धर्व आदि। हिमालय और विन्ध्य पर्वत सिद्धों के संचरण से मोहन तथा पवित्र बने रहते हैं। यक्ष मेघ से कहता है कि जिस समय तुम आसमान में थोड़ा सा ऊपर उठकर उत्तर की ओर बढ़ने के लिए उड़ान लोगे तब तुम्हारी यह मृदुल-मेदुर छवि देखने ही योग्य होगी। सिद्धों की मुग्ध वधुएँ आश्चर्यचकित हो ऊपर की ओर मुँह करके तुम्हें देखेंगी और चकित होकर सोचेंगी कि कहीं हवा पहाड़ के किसी शिखर को तो उड़ाये नहीं लिये जा रही है। हाँ तुम उन ‘बड़ी अँखियान’ को देखकर अपने मन को उलझा मत देना, मन पर किसका जोर चलता है, उलझेगा ही, किन्तु तुम उलझकर रुकना मत, उत्साह से आगे बढ़ना क्योंकि बड़े लोग संकल्पित कार्य को पूरा करने के पश्चात् ही दूसरे किसी चीज की इच्छापूर्ति की ओर अग्रसर होते हैं। ये सिद्ध वधुओं की ‘चकितहरिणीप्रेक्षणा’ आँखें केवल शुभ यात्रा का निर्देश करेंगी।
दिङ्नागानाम्-आठ दिशाओं में आठ दिग्गज रहते हैं—
“ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ।
पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥”
अद्रेः-अद्रि का षष्ठी एकवचन। शृङ्गम्-“कूतोऽस्त्री शिखरं शृङ्गम्” इत्यमरः। हरति-हृ+लट्+तिप्। किंस्वित्-किम्+स्वित् ये दो अव्यय मिलकर विकल्प, वितर्क आदि अर्थों को कहते हैं। उन्मुखीभिः-उन्नतं मुखं यासां ता उन्मुख्यः (बहुव्रीहिः) ताभिः। उत्+मुख+ङीष् “स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात्” इस सूत्र से स्त्रीत्वविवक्षा में ङीष् हुआ है। मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः-सिद्धानाम् अङ्गनाः (षष्ठीतत्पुरुषः), मुग्धाश्च ताः सिद्धाङ्गनाः (कर्मधारयः) ताभिः। दृष्टोत्साहः-दृष्ट उत्साहो यस्य सः (बहुव्रीहिः), दृश्+क्त (कर्मणि) दृष्टः। उत्साहः-उत्+सह+घञ् (भावे)। चकितचकितम्-चकितं यथा स्यात्तथा (अव्यय), यहाँ “प्रकारे गुणवचनस्य” से द्वित्व हुआ है। स्थानात्-स्था+ल्युट् पञ्चमी एकवचन। सरसनिचुलात्-सरसाः निचुलाः यस्मिन् तस्मात् (बहुव्रीहिः)। दिङ्नागानाम्-दिशां नागाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तेषाम्। “मतङ्कजो गजो नागः कुञ्जरो वारणः करी” इत्यमरः। स्थूलहस्तावलेपान्-स्थूलाश्च ते हस्ताः (कर्मधारयः), तेषाम् अवलेपान् (षष्ठीतत्पुरुषः)। परिहरन्-परि+हृ+लट् (शतृ)। उत्पत-उत्+पत्+लोट्। उदङ्मुखः-उदक् मुखं यस्य सः (बहुव्रीहिः)। उत्+अञ्चु+क्विन्। इस श्लोक में अभेदोक्ति सन्देह अलङ्कार है। जिसका लक्षण इस प्रकार है—
“सन्देहः प्रकृतेऽन्यस्य संशयः प्रतिभोत्थितः ।
शुद्धो निश्चयगर्भोऽसौ निश्चयान्त इति त्रिधा ॥” ॥ १४ ॥
मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः-भोली-भाली सिद्धों की स्त्रियों द्वारा। देवों की अनेक जातियाँ होती हैं—जैसे सिद्ध, यक्ष, किन्नर, गन्धर्व आदि। हिमालय और विन्ध्य पर्वत सिद्धों के संचरण से मोहन तथा पवित्र बने रहते हैं। यक्ष मेघ से कहता है कि जिस समय तुम आसमान में थोड़ा सा ऊपर उठकर उत्तर की ओर बढ़ने के लिए उड़ान लोगे तब तुम्हारी यह मृदुल-मेदुर छवि देखने ही योग्य होगी। सिद्धों की मुग्ध वधुएँ आश्चर्यचकित हो ऊपर की ओर मुँह करके तुम्हें देखेंगी और चकित होकर सोचेंगी कि कहीं हवा पहाड़ के किसी शिखर को तो उड़ाये नहीं लिये जा रही है। हाँ तुम उन ‘बड़ी अँखियान’ को देखकर अपने मन को उलझा मत देना, मन पर किसका जोर चलता है, उलझेगा ही, किन्तु तुम उलझकर रुकना मत, उत्साह से आगे बढ़ना क्योंकि बड़े लोग संकल्पित कार्य को पूरा करने के पश्चात् ही दूसरे किसी चीज की इच्छापूर्ति की ओर अग्रसर होते हैं। ये सिद्ध वधुओं की ‘चकितहरिणीप्रेक्षणा’ आँखें केवल शुभ यात्रा का निर्देश करेंगी।
दिङ्नागानाम्-आठ दिशाओं में आठ दिग्गज रहते हैं—
“ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ।
पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥”
अद्रेः-अद्रि का षष्ठी एकवचन। शृङ्गम्-“कूतोऽस्त्री शिखरं शृङ्गम्” इत्यमरः। हरति-हृ+लट्+तिप्। किंस्वित्-किम्+स्वित् ये दो अव्यय मिलकर विकल्प, वितर्क आदि अर्थों को कहते हैं। उन्मुखीभिः-उन्नतं मुखं यासां ता उन्मुख्यः (बहुव्रीहिः) ताभिः। उत्+मुख+ङीष् “स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात्” इस सूत्र से स्त्रीत्वविवक्षा में ङीष् हुआ है। मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः-सिद्धानाम् अङ्गनाः (षष्ठीतत्पुरुषः), मुग्धाश्च ताः सिद्धाङ्गनाः (कर्मधारयः) ताभिः। दृष्टोत्साहः-दृष्ट उत्साहो यस्य सः (बहुव्रीहिः), दृश्+क्त (कर्मणि) दृष्टः। उत्साहः-उत्+सह+घञ् (भावे)। चकितचकितम्-चकितं यथा स्यात्तथा (अव्यय), यहाँ “प्रकारे गुणवचनस्य” से द्वित्व हुआ है। स्थानात्-स्था+ल्युट् पञ्चमी एकवचन। सरसनिचुलात्-सरसाः निचुलाः यस्मिन् तस्मात् (बहुव्रीहिः)। दिङ्नागानाम्-दिशां नागाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तेषाम्। “मतङ्कजो गजो नागः कुञ्जरो वारणः करी” इत्यमरः। स्थूलहस्तावलेपान्-स्थूलाश्च ते हस्ताः (कर्मधारयः), तेषाम् अवलेपान् (षष्ठीतत्पुरुषः)। परिहरन्-परि+हृ+लट् (शतृ)। उत्पत-उत्+पत्+लोट्। उदङ्मुखः-उदक् मुखं यस्य सः (बहुव्रीहिः)। उत्+अञ्चु+क्विन्। इस श्लोक में अभेदोक्ति सन्देह अलङ्कार है। जिसका लक्षण इस प्रकार है—
“सन्देहः प्रकृतेऽन्यस्य संशयः प्रतिभोत्थितः ।
शुद्धो निश्चयगर्भोऽसौ निश्चयान्त इति त्रिधा ॥” ॥ १४ ॥
रत्नच्छायाव्यतिकर इव प्रेक्ष्यमेतत्पुरस्ता-
द्वल्मीकाग्रात्प्रभवति धनुष्खण्डमाखण्डलस्य ।
येन श्यामं वपुरतितरां कान्तिमापत्स्यते ते
बर्हेणेव स्फुरितरुचिना गोपवेषस्य विष्णोः ॥ १५ ॥
अन्वय --रत्नच्छायाऽऽव्यतिकर इव प्रेक्ष्यम् आखण्डलस्य एतत् धनुष्खण्डं पुरस्तात् वल्मीकाऽग्रात् प्रभवति। येन ते श्यामं वपुः स्फुरितरुचिना बर्हेण गोपवेषस्य विष्णोः (श्यामं वपुः) इव अतितरां कान्तिम् आपत्स्यते॥१५॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --उत्पतनकालिकं मेघसौन्दर्यं प्रस्तौति महाकविर्यक्षमुखेन।
संस्कृत व्याख्या --(हे जलद !), रत्नच्छायाऽऽव्यतिकरः—रत्नानां=पद्मरागादिमणीनां, छायानां=प्रभाणाम्, आ=समन्तात्, व्यतिकरो=मिश्रणम् = सम्मिश्रणमित्यर्थः, इव = यथा, प्रेक्ष्यं = दर्शनीयम्, आखण्डलस्य = इन्द्रस्य, ‘आखण्डलः सहस्राक्ष’ इत्यमरः, एतत् = समीपतरवर्ति, धनुष्खण्डं—धनुषः=कार्मुकस्य, खण्डं = भागं, पुरस्तात् = अग्रे, वल्मीकाग्रात्—वल्मीकस्य=वामलूरस्य अग्रात् = विवरात्, अग्रभागादित्यर्थः, प्रभवति = आविर्भवति। येन = धनुष्खण्डेन, ते = तव, श्यामं = कृष्णवर्णं, वपुः = शरीरं, स्फुरितरुचिना—स्फुरिता रुचिर्यस्य तत् तेन = उज्ज्वलकान्तिना, बर्हेण = पिच्छेन, गोपवेषस्य—गां पातीति गोपः, गोपस्येव वेषो यस्य स तस्य = गोपालवेषस्येत्यर्थः, विष्णोः = श्रीकृष्णस्य, (श्यामं = कृष्णवर्णं, वपुः = शरीरम्) इव = यथा, अतितरां = साऽतिशयं, कान्तिं = शोभां, ‘शोभाकान्तिर्द्युतिश्छविः’ इत्यमरः, आपत्स्यते = प्राप्स्यते। अत्र श्लोके प्रथमचतुर्थचरणयोः द्वयोः श्रौत्युपमयोः निरपेक्षतया स्थित्या संसृष्टिरलङ्कारः॥१५॥
हिन्दी व्याख्या --रत्नच्छायाऽऽव्यतिकरः = रत्नों की द्युतियों का मिश्रण, इव = जैसा, प्रेक्ष्यम् = दर्शनीय, आखण्डलस्य = इन्द्र का, एतत् = यह, धनुःखण्डं = धनुष का भाग, पुरस्तात् = सामने, वल्मीकाऽग्रात् = बाँबी की चोटी (अग्रभाग) से, प्रभवति = निकल रहा है। येन = जिसके कारण, श्यामं = साँवला, ते = तुम्हारा (मेघ का), वपुः = शरीर स्फुरितरुचिना = चमकती कान्तिवाले, बर्हेण = मोरपंख से, गोपवेषस्य = ग्वाले का रूप धारण किये, विष्णोः = कृष्ण की, इव = तरह, अतितरां = अत्यधिक, कान्तिं = शोभा को, आपत्स्यते = प्राप्त होगा॥१५॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! पद्मराग आदि मणियों की द्युतियों के सम्मिश्रण के समान दर्शनीय इन्द्रधनुष के टुकड़े के समान आगे बाँबी के अग्रभाग से दिखाई पड़ रहा है, जिससे श्यामवर्णवाला तुम्हारा शरीर उज्ज्वल कान्तिवाले मयूरपंख धारण किए गोपवेष धारण करने वाले श्रीकृष्ण के शरीर के समान अतिशय शोभा को प्राप्त कर लेगा॥१५॥
टिप्पणी --रत्नच्छायाव्यतिकरः-रत्नों की द्युतियों का मिश्रण। जब इन्द्रधनुष आसमान में दिखलाई पड़ता है तब ऐसा जान पड़ता है कि नाना रंगों के सहस्रों रत्नों की मिलित प्रभा जगमग-जगमग कर रही हो।
वल्मीकाग्रात् प्रभवति-ऐसा कहते हैं कि इन्द्रधनुष की उत्पत्ति वल्मीक के भीतर स्थित महानाग की मणि के किरणसमूह से मानी जाती है—“इन्द्रचापं किल वल्मीकान्तरव्यवस्थितमहानागशिरोमणिकिरणसमूहात् समुत्पद्यते।” कुछ आचार्य इसे शेषनाग के कुल के सर्पों के निःश्वास से उत्पन्न बताते हैं—“अनन्तकुलोरगनिःश्वासोद्भूतमाहुराचार्याः।” आचार्य मिहिर के अनुसार इन्द्रधनुष की उत्पत्ति इस प्रकार है—“सूर्यस्य विविधवर्णाः पवनेन विघट्टिताः कराः साभ्रे वियति धनुः संस्थाना ये दृश्यन्ते तदिन्द्रधनुः।” अर्थात् जो सूर्य की अनेक वर्णों की किरणें वायु से बिखरी हुई होकर मेघयुक्त आकाश में धनुष के आकार की दिखलाई देती हैं, उसे इन्द्रधनुष कहते हैं।
आखण्डल-टुकड़े करने वाला, इन्द्र। इन्द्र ने अपने वज्र से पर्वतों के टुकड़े टुकड़े कर डाले थे। वैदिकसाहित्य में इसका वर्णन मिलता है—
यः पृथिवीं व्यथमानामदृंहद्यः पर्वतान्प्रकुपिताँ अरम्णात् ।
यो अन्तरिक्षं विममे वरीयो यो द्यामस्तभ्नात्सजनास इन्द्रः ॥
मत्स्यपुराण में भी यह प्रसंग इस प्रकार आया है—
रत्नच्छायाव्यतिकरः-रत्नानां छाया (षष्ठीतत्पुरुषः), तासां व्यतिकरः (षष्ठीतत्पुरुषः)। व्यतिकरः-वि+अति+कृ+अप्। आखण्डलस्य-आखण्डयतीति आखण्डलः, तस्य, आ+खण्ड्+कलच्। धनुष्खण्डम्-धनुषः खण्डम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। पुरस्तात्-पुरस्+अस्ताति। वल्मीकाग्रात्-वल्मीकस्य अग्रम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मात्। प्रभवति-प्र+भू+लट्+तिप्। स्फुरितरुचिना-स्फुरिता रुचिः यस्य सः (बहुव्रीहिः) तेन। बर्हेण-बर्ह+इनिः। गोपवेषस्य-गोपस्य वेषः यस्य सः (बहुव्रीहिः) तस्य। आपत्स्यते-आ+पद्+लृट्+तिप्। इस श्लोक में प्रथम और चतुर्थ चरण में श्रौती उपमा अलंकार है तथा दोनों उपमाओं की निरपेक्ष स्थिति होने से संसृष्टि अलंकार है॥१५॥
वल्मीकाग्रात् प्रभवति-ऐसा कहते हैं कि इन्द्रधनुष की उत्पत्ति वल्मीक के भीतर स्थित महानाग की मणि के किरणसमूह से मानी जाती है—“इन्द्रचापं किल वल्मीकान्तरव्यवस्थितमहानागशिरोमणिकिरणसमूहात् समुत्पद्यते।” कुछ आचार्य इसे शेषनाग के कुल के सर्पों के निःश्वास से उत्पन्न बताते हैं—“अनन्तकुलोरगनिःश्वासोद्भूतमाहुराचार्याः।” आचार्य मिहिर के अनुसार इन्द्रधनुष की उत्पत्ति इस प्रकार है—“सूर्यस्य विविधवर्णाः पवनेन विघट्टिताः कराः साभ्रे वियति धनुः संस्थाना ये दृश्यन्ते तदिन्द्रधनुः।” अर्थात् जो सूर्य की अनेक वर्णों की किरणें वायु से बिखरी हुई होकर मेघयुक्त आकाश में धनुष के आकार की दिखलाई देती हैं, उसे इन्द्रधनुष कहते हैं।
आखण्डल-टुकड़े करने वाला, इन्द्र। इन्द्र ने अपने वज्र से पर्वतों के टुकड़े टुकड़े कर डाले थे। वैदिकसाहित्य में इसका वर्णन मिलता है—
यः पृथिवीं व्यथमानामदृंहद्यः पर्वतान्प्रकुपिताँ अरम्णात् ।
यो अन्तरिक्षं विममे वरीयो यो द्यामस्तभ्नात्सजनास इन्द्रः ॥
मत्स्यपुराण में भी यह प्रसंग इस प्रकार आया है—
रत्नच्छायाव्यतिकरः-रत्नानां छाया (षष्ठीतत्पुरुषः), तासां व्यतिकरः (षष्ठीतत्पुरुषः)। व्यतिकरः-वि+अति+कृ+अप्। आखण्डलस्य-आखण्डयतीति आखण्डलः, तस्य, आ+खण्ड्+कलच्। धनुष्खण्डम्-धनुषः खण्डम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। पुरस्तात्-पुरस्+अस्ताति। वल्मीकाग्रात्-वल्मीकस्य अग्रम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मात्। प्रभवति-प्र+भू+लट्+तिप्। स्फुरितरुचिना-स्फुरिता रुचिः यस्य सः (बहुव्रीहिः) तेन। बर्हेण-बर्ह+इनिः। गोपवेषस्य-गोपस्य वेषः यस्य सः (बहुव्रीहिः) तस्य। आपत्स्यते-आ+पद्+लृट्+तिप्। इस श्लोक में प्रथम और चतुर्थ चरण में श्रौती उपमा अलंकार है तथा दोनों उपमाओं की निरपेक्ष स्थिति होने से संसृष्टि अलंकार है॥१५॥
त्वय्यायत्तं कृषिफलमिति भ्रूविलासानभिज्ञैः
प्रीतिस्निग्धैर्जनपदवधूलोचनैः पीयमानः ।
सद्यः सीरोत्कषणसुरभि क्षेत्रमारुह्य मालं
किञ्चित्पश्चाद् व्रज लघुगतिर्भूय एवोत्तरेण ॥ १६ ॥
अन्वय --(हे मेघ !) कृषिफलं त्वयि आयत्तम् इति प्रीतिस्निग्धैः भ्रूविलासानभिज्ञैः जनपदवधूलोचनैः पीयमानो सद्यः सीरोत्कषणसुरभि मालं क्षेत्रं आरुह्य किञ्चित् पश्चात् लघुगतिः (सन्) भूयः उत्तरेण एव व्रज॥१६॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --मालक्षेत्रं गन्तुमुपदिशति मेघं महाकविः यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !), कृषिफलं—कृषेः=हलकर्मणः, फलं = परिणामः, सस्यमित्यर्थः, त्वयि = मेघे, आयत्तम् = अधीनं, ‘अधीनो निघ्न आयत्तः’ इत्यमर, इति हेतोः, प्रीतिस्निग्धैः—प्रीत्या=प्रेम्णा, स्निग्धैः = आर्द्रैः, आकृतप्रिमप्रेमार्द्रैरित्यर्थः, भ्रूविलासानभिज्ञैः—भ्रूविलासानां भ्रूविका राणानाम्, अनभिज्ञैः = ज्ञानशून्यैः, पामरत्वादिति शेषः, जनपदवधूलोचनैः—जनपदानां पल्लीनां बधूनां योषितां, लोचनैः = नेत्रैः, पीयमानः = सादरं वीक्ष्यमाणः, सन्निति शेषः, सद्यःसीरोत्कषणसुरभि—सद्यः, तत्क्षणं, सीरैः=हलैः, उत्कषणेन=कर्षणेन, सुरभिः = घ्राणतर्पणं यथा स्यात्तथा, मालं = तदभिधेयं, क्षेत्रं = केदारं, शैलप्रायमुन्नतस्थलं वा, ‘मालमुन्नतभूतलम्’ इत्युत्पलमालायाम्, आरुह्य = अधिरुह्य, ‘सुभिघ्राणतर्पणः’ इत्यमरः, तत्र अभिवृष्येति भावः, किञ्चित् पश्चात् = कियत्कालानन्तरं, लघुगतिः = क्षिप्रगमनः, तत्र निर्वृष्टत्वादिति शेषः, सन्निति शेषः, ‘लघु क्षिप्रमरं द्रुतम्’ इत्यमरः, भूयः = पुनरपि, उत्तरेण = उत्तरमार्गेण, एव, व्रज = गच्छ। यथा कश्चिद् बह्ववल्लभः पतिः कुत्रचित् क्षेत्रे कलत्रे गूढं विहृत्य, ‘क्षेत्रं शरीरे केदारे सिद्धस्थानकलत्रयोः’ इति विश्वः, दाक्षिण्यभङ्गभयान्त्रीचमार्गेण निर्गत्य पुनः सर्वाध्यक्ष इव सञ्चरति तद्वदिति ध्वनिरप्यत्र॥१६॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) कृषिफलं = खेती का फल, त्वयि आयत्तं = तुम्हारे अधीन (है), इति = ऐसा जानकर, भ्रूविलासानभिज्ञैः = भौंह मटकाना आदि के ज्ञान से रहित, प्रीतिस्निग्धैः = प्रेम से भरी हुई, जनपदवधूलोचनैः = ग्रामीण स्त्रियों की आँखों से, पीयमानः (सन्) = पीये जाते (देखे जाते) हुए (तुम), सद्यः सीरोत्कषणसुरभि = तत्काल हल चलाये जाने से सोंधी-सोंधी सुगन्धवाले, मालक्षेत्रं = माल नामक क्षेत्र में, आरुह्य = चढ़कर, किञ्चित्पश्चात् = कुछ पश्चिम की ओर, व्रज = जाओ। भूय एव = और फिर, लघुगतिः = शीघ्रगामी होकर, उत्तरेण = उत्तर दिशा से (की ओर) (व्रज=चलो)॥१६॥
हिन्दी अर्थ --(हे मेघ !) खेती का फल (धान्यादि) तुम्हारे ही अधीन है इसलिए नैसर्गिक स्नेह से आर्द्र और भौंह मटकाने आदि के ज्ञान से शून्य गाँव की स्त्रियों की आँखों से सादर देखे जाते हुए तुम तत्क्षण हल चलाये गये ‘माल’ नामक पहाड़ी क्षेत्र को वर्षा से सुगन्धित बनाकर कुछ समय के बाद शीघ्र गतिवाले पुनः उत्तर दिशा में ही चलो॥१६॥
टिप्पणी --कृषिफलं त्वयि आयत्तम्-आज जबकि सिंचाई के अनेकविध साधन उपलब्ध हैं। फिर भी वर्षा का जल कृषि के लिए अमृत होता है। जहाँ पर वर्षा अच्छी होती है, अथवा जिस वर्ष समयानुसार वर्षा होती है वहाँ की उस वर्ष की फसलें सर्वोत्तम तथा भरपूर उपजती हैं। किसान खुशी से झूम उठते हैं जबकि उनकी फसलें खेतों में लहलहाने लगती हैं। भला फल को देखने के पश्चात् किसे खुशी नहीं होती। यक्ष मेघ से कहता है कि जब तुम्हें गाँव की स्त्रियाँ आसमान में छाये हुए देखेंगी तो वे अति खुशी से झूम उठेंगी। उन्हें विश्वास हो जाएगा कि अच्छी वर्षा होगी—फिर हमारी फसलें लहरा उठेंगी। इसलिए ये ग्रामीण स्त्रियाँ तुम्हें प्रेमपूर्वक देखेंगी।
भ्रूविलासानभिज्ञैः-भौंहों के विलास से अपरिचित। यक्ष मेघ को समझाते हुए कहता है कि तुम्हारे मोहन रूप को जनपद वधुओं की आँखें पी जाना चाहेंगी। उन वधुओं की शोभा, कान्ति और माधुर्य जैसे सहज अयत्नज अलंकरणों की कमी नहीं मिलेगी, किन्तु उन कृत्रिम विलास-लीलाओं का कहीं पता भी नहीं चलेगा, जो स्त्री के रूप को मादक तो बना देते हैं, पर उसे देवत्व की मर्यादा से च्युत कर देते हैं। स्त्री का रूप संसार की सबसे पवित्र वस्तु है। शोभा, कान्ति और माधुर्य उससे अनायास बरसते रहते हैं और देखने वाले को शान्ति देते रहते हैं।
सीरोत्कषणसुरभि-हल चलाये जाने से सोंधी-सोंधी सुगन्धवाले—जब सूखी भूमि पर पहले-पहल वर्षा होती है तब उसमें से सोंधी सुगन्ध निकलती है। इसी का उल्लेख करते हुए यक्ष मेघ से कहता है कि तत्काल जोती हुई धरती पर जब तुम्हारी फुहारें पड़ेंगी तो सोंधी-सोंधी गन्ध निकलेंगी और पहाड़ की उपरले सतह की समतल भूमि सुगन्धि से भर जाएगी।
किञ्चित् पश्चात्-कुछ पश्चिम की ओर। यक्ष मेघ से कहता है कि तुम कुछ पश्चिम की ओर जाकर फिर उत्तर की ओर प्रस्थान करना।
लघुगतिः-मेघ जब थोड़ा-सा बरसेगा तो शरीर हल्का हो जाएगा और उसकी चाल में तेजी आ जाएगी। फिर वह जरा-सा पश्चिम की ओर चलकर उत्तर की मुड़ेगा।
कृषिफलम्-कृषेः फलम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। त्वयि-अधिकारविवक्षा में सप्तमी। आयत्तम्-आ+यत्+क्त। “अधीनो निघ्न आयत्तः” इत्यमरः। प्रीतिस्निग्धैः-प्रीत्या स्निग्धानि (तृतीय तत्पुरुषः) तैः। प्रीतिः-प्री+क्तिन्। स्निग्धम्-स्निह्+क्त। भ्रूविलासानभिज्ञैः-भ्रूवोः विलासाः (षष्ठीतत्पुरुषः), न अभिज्ञानानि अनभिज्ञानि (नञ्तत्पुरुषः), भ्रूविलासेषु अनभिज्ञानि (सप्तमीतत्पुरुषः) तैः। जनपदवधूलोचनैः-जनः पदं (वस्तुं) यस्मिन् स जनपदः (बहुव्रीहिः), जनपदे वध्वः (सप्तमीतत्पुरुषः), तासां लोचनानि (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। “नीवृज्जनपदः” इत्यमरः। पीयमानः-पीयते इति पा+लट् (शानच्) (कर्मणि)। मालम्-“मालमुन्नतभूतलम्” इत्युत्पलमाला। क्षेत्रम्-“क्षेत्रं शरीरे केदारे सिद्धस्थानकलत्रयोः” इति विश्वः। सीरोत्कषणसुरभि-सीरैः उत्कषणम् (तृतीयातत्पुरुषः), तेन सुरभि (तृतीयातत्पुरुषः) यथा स्यात् तथा। उत्कषणम्-उद्+कष्+ल्युट् (भावे)। आरुह्य-आ+रुह्+क्त्वा (ल्यप्)। लघुगतिः-लघ्वी गतिः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। “लघुक्षिप्रमरं द्रुतम्” इत्यमरः। व्रज-व्रज+लोट्+सिप्। उत्तरेण-“प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्” इससे तृतीयाविभक्ति हुई है। इस श्लोक में परिवृत्ति अलङ्कार है। जिसका लक्षण इस प्रकार है—
परिवृत्तिर्विनिमयः समन्यूनाधिकैर्भवेत् ॥ १६ ॥
भ्रूविलासानभिज्ञैः-भौंहों के विलास से अपरिचित। यक्ष मेघ को समझाते हुए कहता है कि तुम्हारे मोहन रूप को जनपद वधुओं की आँखें पी जाना चाहेंगी। उन वधुओं की शोभा, कान्ति और माधुर्य जैसे सहज अयत्नज अलंकरणों की कमी नहीं मिलेगी, किन्तु उन कृत्रिम विलास-लीलाओं का कहीं पता भी नहीं चलेगा, जो स्त्री के रूप को मादक तो बना देते हैं, पर उसे देवत्व की मर्यादा से च्युत कर देते हैं। स्त्री का रूप संसार की सबसे पवित्र वस्तु है। शोभा, कान्ति और माधुर्य उससे अनायास बरसते रहते हैं और देखने वाले को शान्ति देते रहते हैं।
सीरोत्कषणसुरभि-हल चलाये जाने से सोंधी-सोंधी सुगन्धवाले—जब सूखी भूमि पर पहले-पहल वर्षा होती है तब उसमें से सोंधी सुगन्ध निकलती है। इसी का उल्लेख करते हुए यक्ष मेघ से कहता है कि तत्काल जोती हुई धरती पर जब तुम्हारी फुहारें पड़ेंगी तो सोंधी-सोंधी गन्ध निकलेंगी और पहाड़ की उपरले सतह की समतल भूमि सुगन्धि से भर जाएगी।
किञ्चित् पश्चात्-कुछ पश्चिम की ओर। यक्ष मेघ से कहता है कि तुम कुछ पश्चिम की ओर जाकर फिर उत्तर की ओर प्रस्थान करना।
लघुगतिः-मेघ जब थोड़ा-सा बरसेगा तो शरीर हल्का हो जाएगा और उसकी चाल में तेजी आ जाएगी। फिर वह जरा-सा पश्चिम की ओर चलकर उत्तर की मुड़ेगा।
कृषिफलम्-कृषेः फलम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। त्वयि-अधिकारविवक्षा में सप्तमी। आयत्तम्-आ+यत्+क्त। “अधीनो निघ्न आयत्तः” इत्यमरः। प्रीतिस्निग्धैः-प्रीत्या स्निग्धानि (तृतीय तत्पुरुषः) तैः। प्रीतिः-प्री+क्तिन्। स्निग्धम्-स्निह्+क्त। भ्रूविलासानभिज्ञैः-भ्रूवोः विलासाः (षष्ठीतत्पुरुषः), न अभिज्ञानानि अनभिज्ञानि (नञ्तत्पुरुषः), भ्रूविलासेषु अनभिज्ञानि (सप्तमीतत्पुरुषः) तैः। जनपदवधूलोचनैः-जनः पदं (वस्तुं) यस्मिन् स जनपदः (बहुव्रीहिः), जनपदे वध्वः (सप्तमीतत्पुरुषः), तासां लोचनानि (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। “नीवृज्जनपदः” इत्यमरः। पीयमानः-पीयते इति पा+लट् (शानच्) (कर्मणि)। मालम्-“मालमुन्नतभूतलम्” इत्युत्पलमाला। क्षेत्रम्-“क्षेत्रं शरीरे केदारे सिद्धस्थानकलत्रयोः” इति विश्वः। सीरोत्कषणसुरभि-सीरैः उत्कषणम् (तृतीयातत्पुरुषः), तेन सुरभि (तृतीयातत्पुरुषः) यथा स्यात् तथा। उत्कषणम्-उद्+कष्+ल्युट् (भावे)। आरुह्य-आ+रुह्+क्त्वा (ल्यप्)। लघुगतिः-लघ्वी गतिः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। “लघुक्षिप्रमरं द्रुतम्” इत्यमरः। व्रज-व्रज+लोट्+सिप्। उत्तरेण-“प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्” इससे तृतीयाविभक्ति हुई है। इस श्लोक में परिवृत्ति अलङ्कार है। जिसका लक्षण इस प्रकार है—
परिवृत्तिर्विनिमयः समन्यूनाधिकैर्भवेत् ॥ १६ ॥
त्वामासारप्रशमितवनोपप्लवं साधु मूर्ध्ना
वक्ष्यत्यध्वश्रमपरिगतं सानुमानाम्रकूटः ।
न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय
प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः किं पुनर्यस्तथोच्चैः ॥ १७ ॥
अन्वय --(हे मेघ !) आम्रकूटः सानुमान् आसारप्रशमितवनोपप्लवम् अध्वश्रमपरिगतं त्वां मूर्ध्ना वक्ष्यति। क्षुद्रः अपि संश्रयाय मित्रे प्राप्ते (सति) प्रथमसुकृताऽपेक्षया विमुखो न भवति। यः तथा उच्चैः (सः) किं पुनः॥१७॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --महाकविः मालानन्तरमाम्रकूटाभिधं पर्वतमुपस्थापयति मेघम्प्रति।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !), आम्रकूटः—आम्राश्चूताः कूटेषु=शिखरेषु, यस्य सः आम्रकूटोऽभिधः, ‘आम्रश्चूतो रसालोऽसौ’ इत्यमरः, ‘कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गम्’ इत्यमरश्च, सानुमान् = पर्वतः, आसारप्रशमितवनोपप्लवम्—आसारेण=धारासम्पातेन आसारः’ इत्यमरः, प्रशमितो = निवारितो, वनस्य = काननस्य, उपप्लवः = अग्निः, दावाग्निरित्यर्थः येन तन्तथोक्तं, कृतोपकारकमिति, भावः, अध्वश्रमपरिगतम्—अध्वनः=मार्गस्य, श्रमेण=परिश्रमेण, परिगतं = व्याप्तं, मार्गपरिश्रमयुक्तमित्यर्थः, त्वां = भवन्तम्मेघं, साधु = समीचीनं यथा स्यात्तथा, मूर्ध्ना = शिरसा, शिखरेणेत्यर्थः, वक्ष्यति = धारयिष्यति। (तथाहि), क्षुद्रः अपि = कृपणः अपि, ‘क्षुद्रो दरिद्रे कृपणे नृशंसे’ इति यादवः, संश्रयाय = आश्रयाय, मित्रे = सुहृदि, ‘अथ मित्रं सखा सुहृत्’ इत्यमरः, प्राप्ते = आगते, सतीति शेषः, प्रथमसुकृतापेक्षया—शोभनं कृतं सुकृतं, प्रथमं च तत् सुकृतं, तस्य अपेक्षा, तया पूर्वोपकारपर्यालोचनयेत्यर्थः, विमुखः = पराङ्मुखो, न = नहि, भवति = वर्तते। यः, तथा = तेन प्रकारेण, उच्चैः = उन्नतः, (सः = आम्रकूटः) किं पुनः = किं भूयः, विमुखो न भवति इति किमु वक्तव्यमित्यर्थः। एतेन प्रथमावस्रथे सौख्याभावे कार्यासिद्धिस्तस्तीति सूचितम्।
पद्येऽस्मिन् पूर्वार्द्धस्योत्तरार्द्धेन समर्थनादर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः, अर्थापत्तिरलङ्कारश्च। एतयोरङ्गाङ्गिभावत्वात् सङ्करोऽलङ्कारः॥१७॥
पद्येऽस्मिन् पूर्वार्द्धस्योत्तरार्द्धेन समर्थनादर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः, अर्थापत्तिरलङ्कारश्च। एतयोरङ्गाङ्गिभावत्वात् सङ्करोऽलङ्कारः॥१७॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) आम्रकूटः = आम्रकूट नामक, सानुमान् = पर्वत, आसारप्रशमितवनोपप्लवम् = मूसलाधारवर्षा से शान्त कर दिया है वन के उपद्रव को जिसने (ऐसे), अध्वश्रमपरिगतं = मार्ग के श्रम से थके हुए, त्वां = तुझको, मूर्ध्ना = सिर (शिखर) से, साधु = अच्छी प्रकार, वक्ष्यति = धारण करेगा। क्षुद्रः = नीच, अपि = भी, संश्रयाय = आश्रय के लिए, मित्रे = मित्र के, प्राप्ते = प्राप्त (आ जाने) होने पर, प्रथमसुकृतापेक्षया = पहले के उपकार का विचार करके, विमुखः = विमुख, न = नहीं, भवति = होता है। यः = जो, तथा = उस प्रकार (ऐसा), उच्चैः = ऊँचा (हो), किं पुनः = फिर उसका क्या कहना॥१७॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! मूसलधार वर्षा से वन के उत्पातों (दावाग्नि आदि) को शान्त करके जब तुम आगे बढ़ोगे तो मार्गश्रम से थके हुए तुमको आम्रकूट पर्वत अपने शिखर पर धारण करेगा अर्थात् मस्तक पर बिठायेगा। क्योंकि नीच व्यक्ति भी आश्रय के लिए अपने मित्र को आया देखकर उसके किये हुए उपकारों का विचार करके उससे मुँह नहीं मोड़ता, फिर ऐसे ऐसे ऊँचे (महान् व्यक्ति) की तो बात ही क्या है॥१७॥
टिप्पणी --अध्वश्रमपरिगतम्-मार्ग के श्रम से थके हुए। यक्ष मेघ से कहता है जब तुम मार्ग में चलोगे तो तुम्हें थकावट आयेगी ही। फिर तो तुम सोचोगे कि यदि थोड़ा-सा विश्राम कर लेते तो अच्छा होता।
आम्रकूट-इस पर्वत के उपरले शिखरों पर जंगली आमों का गहन वन है। आम्रकूट नाम ही इन आमों के कारण पड़ा है। इनके फल पककर पीले हो जाते हैं और झड़कर वहीं पर गिरते हैं। इधर की पहाड़ियों में सबसे ऊँचा है; उसके चारों ओर ढालू सानु-देश है। इसीलिए इसे सानुमान् कहते हैं। संसार में ऐसा पर्वत कदाचित् होगा, जिसके चारों किनारों में इस प्रकार की सानुभूमियाँ हों। इस पर्वत के चारों ओर नदियों का बंधन फैला है।
आसारप्रशमितवनोपप्लवम्-वर्षा की धाराओं से वन की अग्नि को शान्त करने वाले। जब मेघ अपनी वर्षा से आम्रकूट पर्वत की वनभूमियों में लगे प्रचण्ड दावानल को बुझा देगा तो आम्रकूट पर्वत निश्चय ही मार्गश्रम से क्लान्त उपकारी मित्र मेघ को अपने सिर-माथे ले ही लेगा।
विमुखो न भवति-क्षुद्र भी अपने उपकारी मित्र से विमुख नहीं होता, फिर तो आम्रकूट तो आम्रकूट है—ऊँचा, मेघ का ही समानधर्मा। आम्रकूट निश्चय ही मेघ को अपने मस्तक पर बैठायेगा। लोक में भी देखा जाता है कि उपकारी व्यक्ति कदाचित् किसी व्यक्ति के पास पहुँचता है तो जिसका उपकार किया गया होता है वह उपकारी व्यक्ति को पाकर प्रफुल्लित हो उठता है तथा उपकारी व्यक्ति का यथाशक्ति आदर-सत्कार करता है तथा अपनी ओर से दी जाने वाली हर-सम्भव सहायता को उपकारी तक पहुँचाने का वचन ही नहीं देता है अपितु पहुँचा के ही दम लेता है।
आम्रकूटः-आम्राः कूटेषु यस्य सः अथवा आम्राणां कूटो राशिः यत्र (बहुव्रीहिः)। “आम्रश्चूतो रसालोऽसौ” इत्यमरः। सानुमान्-सानवः सन्ति यस्मिन् सः, सानु+मतुप्। “कूटोऽस्त्री शिखरम् शृङ्गम्’ इत्यमरः। आसारप्रशमितवनोपप्लवम्-आसारेण प्रशमितः (तृतीयातत्पुरुषः), वनस्य उपप्लवः (षष्ठीतत्पुरुषः), आशारप्रशमितो वनोपप्लवो येन सः (बहुव्रीहिः) तम्। प्रशमितः-प्र+शम्+णिच्+क्त (कर्मणि)। “धारासम्पात आसारः” इत्यमरः। अध्वश्रमपरिगतम्-अध्वनः श्रमः (षष्ठीतत्पुरुषः), अध्वश्रमेण परिगतः (तृतीयातत्पुरुषः) तम्। श्रमः-श्रम्+घञ्। मूर्ध्ना—करणे तृतीया। वक्ष्यति-वह्+लृट्+तिप्। क्षुद्रः-“क्षुद्रो दरिद्रः कृपणे नृशंसे” इति यादवः। संश्रयाय-संश्रयणं संश्रयः, तस्मै। सम्+श्रि+अच् (भावे) “एरच्” से अच् प्रत्यय हुआ है। मित्रे-“अथ मित्रं सखा सुहृत्” इत्यमरः। प्रथमसुकृतापेक्षया-प्रथमानि सुकृतानि (कर्मधारयः), तेषाम् अपेक्षा (षष्ठीतत्पुरुषः) तया। सुकृतम्-शोभनं कृतम्, सु+कृ+क्त। विमुखः-विरुद्धं मुखं यस्य सः (बहुव्रीहिः)। तथा-तेन प्रकारेण इति, यहाँ तद् शब्द से “प्रकारवचने थाल्” इस सूत्र से थाल् प्रत्यय हुआ है। इस श्लोक में पूर्वार्ध के अर्थ का उत्तरार्ध से समर्थन करने से अर्थान्तरन्यास अलङ्कार है। जिसका लक्षण इस प्रकार है—
सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते ।
यत्तु सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्येणेतरेण वा ॥ १७ ॥
आम्रकूट-इस पर्वत के उपरले शिखरों पर जंगली आमों का गहन वन है। आम्रकूट नाम ही इन आमों के कारण पड़ा है। इनके फल पककर पीले हो जाते हैं और झड़कर वहीं पर गिरते हैं। इधर की पहाड़ियों में सबसे ऊँचा है; उसके चारों ओर ढालू सानु-देश है। इसीलिए इसे सानुमान् कहते हैं। संसार में ऐसा पर्वत कदाचित् होगा, जिसके चारों किनारों में इस प्रकार की सानुभूमियाँ हों। इस पर्वत के चारों ओर नदियों का बंधन फैला है।
आसारप्रशमितवनोपप्लवम्-वर्षा की धाराओं से वन की अग्नि को शान्त करने वाले। जब मेघ अपनी वर्षा से आम्रकूट पर्वत की वनभूमियों में लगे प्रचण्ड दावानल को बुझा देगा तो आम्रकूट पर्वत निश्चय ही मार्गश्रम से क्लान्त उपकारी मित्र मेघ को अपने सिर-माथे ले ही लेगा।
विमुखो न भवति-क्षुद्र भी अपने उपकारी मित्र से विमुख नहीं होता, फिर तो आम्रकूट तो आम्रकूट है—ऊँचा, मेघ का ही समानधर्मा। आम्रकूट निश्चय ही मेघ को अपने मस्तक पर बैठायेगा। लोक में भी देखा जाता है कि उपकारी व्यक्ति कदाचित् किसी व्यक्ति के पास पहुँचता है तो जिसका उपकार किया गया होता है वह उपकारी व्यक्ति को पाकर प्रफुल्लित हो उठता है तथा उपकारी व्यक्ति का यथाशक्ति आदर-सत्कार करता है तथा अपनी ओर से दी जाने वाली हर-सम्भव सहायता को उपकारी तक पहुँचाने का वचन ही नहीं देता है अपितु पहुँचा के ही दम लेता है।
आम्रकूटः-आम्राः कूटेषु यस्य सः अथवा आम्राणां कूटो राशिः यत्र (बहुव्रीहिः)। “आम्रश्चूतो रसालोऽसौ” इत्यमरः। सानुमान्-सानवः सन्ति यस्मिन् सः, सानु+मतुप्। “कूटोऽस्त्री शिखरम् शृङ्गम्’ इत्यमरः। आसारप्रशमितवनोपप्लवम्-आसारेण प्रशमितः (तृतीयातत्पुरुषः), वनस्य उपप्लवः (षष्ठीतत्पुरुषः), आशारप्रशमितो वनोपप्लवो येन सः (बहुव्रीहिः) तम्। प्रशमितः-प्र+शम्+णिच्+क्त (कर्मणि)। “धारासम्पात आसारः” इत्यमरः। अध्वश्रमपरिगतम्-अध्वनः श्रमः (षष्ठीतत्पुरुषः), अध्वश्रमेण परिगतः (तृतीयातत्पुरुषः) तम्। श्रमः-श्रम्+घञ्। मूर्ध्ना—करणे तृतीया। वक्ष्यति-वह्+लृट्+तिप्। क्षुद्रः-“क्षुद्रो दरिद्रः कृपणे नृशंसे” इति यादवः। संश्रयाय-संश्रयणं संश्रयः, तस्मै। सम्+श्रि+अच् (भावे) “एरच्” से अच् प्रत्यय हुआ है। मित्रे-“अथ मित्रं सखा सुहृत्” इत्यमरः। प्रथमसुकृतापेक्षया-प्रथमानि सुकृतानि (कर्मधारयः), तेषाम् अपेक्षा (षष्ठीतत्पुरुषः) तया। सुकृतम्-शोभनं कृतम्, सु+कृ+क्त। विमुखः-विरुद्धं मुखं यस्य सः (बहुव्रीहिः)। तथा-तेन प्रकारेण इति, यहाँ तद् शब्द से “प्रकारवचने थाल्” इस सूत्र से थाल् प्रत्यय हुआ है। इस श्लोक में पूर्वार्ध के अर्थ का उत्तरार्ध से समर्थन करने से अर्थान्तरन्यास अलङ्कार है। जिसका लक्षण इस प्रकार है—
सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते ।
यत्तु सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्येणेतरेण वा ॥ १७ ॥
छन्नोपान्तः परिणतफलद्योतिभिः काननाम्रै-
स्त्वय्यारूढे शिखरमचलः स्निग्धवेणीसवर्णे ।
नूनं यास्यत्यमरमिथुनप्रेक्षणीयामवस्थां
मध्ये श्यामः स्तन इव भुवः शेषविस्तारपाण्डुः ॥ १८ ॥
अन्वय --(हे जलद !) परिणतफलद्योतिभिः काननाम्रैः छन्नोपान्तः अचलः स्निग्धवेणीसवर्णे त्वयि शिखरम् आरूढे (सति) मध्ये श्यामः शेषविस्तारपाण्डुः भुवः स्तन इव अमरमिथुनप्रेक्षणीयाम् अवस्थां नूनं यास्यति॥१८॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --आम्रकूटाधिरूढस्य मेघस्य शोभां निदर्शति महाकविर्यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !), परिणतफलद्योतिभिः—परिणतैः=परिपक्वैः, फलैः द्योतन्त शोभन्त इति तथोक्तैः = परिपक्वफलशोभिरित्यर्थः, आषाढे वनरसालाः फलन्ति पच्यन्ते च मेघवातेनेत्याशयः, काननाम्रैः—कानने आम्रास्तैः = अरण्यसालैरित्यर्थः, ‘आम्रश्चूतो रसालोऽसौ’ इत्यमरः, छन्नोपान्तः—छन्नः=आच्छादितः, उपान्तः=पार्श्वभागः यस्य स तथोक्तः, अचलः = पर्वतः, आम्रकूट इति यावत्, स्निग्धवेणीसवर्णे—स्निग्धा चासौ वेणी स्निग्धवेणौ, समानो वर्णो यस्य स सवर्णः, स्निग्धवेण्या सवर्णस्तस्मिन् मसृणकेशबन्धतुल्यवर्णे इत्यर्थः, ‘वेणी तु केशबन्धे जलस्रुतौ’ इति यादवः, श्यामवर्ण इति यावत्, त्वयि = भवति मेघ इत्यर्थः, शिखरं = शृङ्गम्, आरूढे = आरूढ्य स्थिते सतीति शेषः, मध्ये = अन्तरे, श्यामः = कृष्णवर्णः, शेषविस्तारपाण्डुः—शेषश्चाऽसौ विस्तारः, तस्मिन् पाण्डुः मध्यातिरिक्तव्यासपाण्डुरः इत्यर्थः, ‘विस्तारो विग्रहो व्यासः’ इत्यमरः, ‘हरिणः पाण्डुरः पाण्डुः’ इत्यमरश्च, भुवः = पृथिव्याः, स्तन इव = पयोधर इव, अमरमिथुनप्रेक्षणीयाम्—अमराणां मिथुनानि, प्रेक्षितुं योग्या प्रेक्षणीया, अमरमिथुनानां प्रेक्षणीया तां देवद्वन्द्वदर्शनीयामित्यर्थः, खेचरयुगलदर्शनीयामिति यावत्, अवस्थां = दशां, नूनम् = अवश्यं, यास्यति = प्राप्स्यति। मिथुनग्रहणं कामिनामेव स्तनत्वेनोत्प्रेक्षा सम्भवतीति कृतम्। यथा परिश्रान्तः कश्चित्कामी कामिनीनां कुचकलशे विश्रान्तः सन् स्वपिति तद्वद् भवानपि भुवो नायिकायाः स्तन इति ध्वनिः। श्लोकेऽत्र ‘स्नग्धवेणीसवर्णें’ इति पदे आर्थ्युपमाऽलङ्कारः॥१८॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !), परिणतफलद्योतिभिः = पके फलों से चमकते हुए, काननाम्रैः = जंगली आमों के वृक्षों से, छन्नोपान्तः = ढके हुए समीपवर्ती भागवाले, अचलः = पर्वत (आम्रकूट), स्निग्धवेणीसवर्णे = चिकनी बालों की चोटी के समान रंगवाले, त्वयि = तुम्हारे, शिखरं = चोटी (शिखर) पर, आरूढे सति = आरूढ हो जाने पर, मध्ये = बीच में, श्यामः = काले रंग के, शेषविस्तारपाण्डुः = अवशिष्ट विस्तृत भाग जिसका पाण्डुवर्ण का है (ऐसे), भुवः = पृथ्वी के, स्तन इव = स्तन की भाँति, अमरमिथुनप्रेक्षणीयाम् = देवताओं के जोड़ों द्वारा देखने योग्य, अवस्थां = दशा को, नूनं = निश्चय ही, यास्यति = प्राप्त होओगे॥१८॥
हिन्दी अर्थ --(हे मेघ !) पके हुए फलों से शोभित होने वाले वन के आम्रवृक्षो से आच्छादित पार्श्वदेशों से युक्त आम्रकूट पर्वत के शिखर पर स्निग्ध केशबन्ध के समान काले जब तुम चढ़ोगे तब वह (पर्वत) मध्यभाग में कृश (पतला) और अन्यत्र विस्तार के साथ (बीच में काला और चारों ओर पीला सा) पृथ्वी के पीले स्तन की तरह होता हुआ देवदम्पतियों से दर्शनीय अवस्था को निश्चय ही प्राप्त करेगा॥१८॥
टिप्पणी --परिणतफलद्योतिभिः-पके हुए फलों से चमकने वाले। आम्रकूट पर्वत के उपरले शिखरों पर जंगली आमों का वन है। इनके फल पककर पीले हो जाते हैं। इन पीले आमों के कारण सारा शिखर देश ऊपर से पाण्डुवर्ण का दिखाई देता है।
स्निग्धवेणीसवर्णे-चिकनी बालों की चोटी के समान रंगवाले—उस पाण्डुर शोभा के ऊपर काले मसृण मेघ के उतरने से अद्भुत शोभा निखर आयेगी। ऐसा शोभा को केवल सिद्धों के जोड़े ही देखने में समर्थ हो पायेंगे।
परिणतफलद्योतिभिः-परिणतानि च तानि फलानि (कर्मधारयः), परिणतफलैर्द्योतन्ते तच्छीला इति परिणतफलद्योतिनः (उपपदतत्पुरुषः) तैः। परिणतफल+द्युत्+णिनि। परिणत-परि+नम्+क्त। काननाम्रैः-कानने आम्राः, तैः (सप्तमीतत्पुरुषः)। “आम्रश्चूतो रसालोऽसौ” इत्यमरः। छन्नोपान्तः-छन्न उपान्तो यस्य सः (बहुव्रीहिः)। छन्नः-छद्+क्त। स्निग्धवेणीसवर्णे-स्निग्धा चासौ वेणी (कर्मधारयः), समानो वर्णो यस्य सः सवर्णः (बहुव्रीहिः) स्निग्धा-स्निह+क्त+टाप्। “वेणी तु केशबन्धे जलस्रुतो” इति यादवः। स्निग्धवेण्या सवर्णः, तस्मिन् (तृतीयातत्पुरुषः)। त्वयि-“यस्य च भावेन भावलक्षणम्” सूत्र से सप्तमी हुई है। आरूढे-आ+रुह्+क्त। यास्यति-या+लृट्+तिप्। अमरमिथुनप्रेक्षणीयाम्-अमराणां मिथुनानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः प्रेक्षणीया (तृतीयातत्पुरुषः) ताम्। प्रेक्षणीयाम्-प्रेक्षितुं योग्या प्रेक्षणीया, ताम्; प्र+ईक्ष्+अनीयर्+टाप्। शेषविस्तारपाण्डुः-शेषश्चासौ विस्तारः (कर्मधारयः), शेषविस्तारे पाण्डुः (सप्तमीतत्पुरुषः)। “विस्तारो विग्रहो व्यास” इत्यमरः। “हरिणः पाण्डुरः पाण्डुः” इत्यमरः। विस्तारः-वि+स्तृ+घञ् (भावे)। इस श्लोक में “स्निग्धवेणीसवर्णे” में आर्थी उपमा अलंकार है॥१८॥
स्निग्धवेणीसवर्णे-चिकनी बालों की चोटी के समान रंगवाले—उस पाण्डुर शोभा के ऊपर काले मसृण मेघ के उतरने से अद्भुत शोभा निखर आयेगी। ऐसा शोभा को केवल सिद्धों के जोड़े ही देखने में समर्थ हो पायेंगे।
परिणतफलद्योतिभिः-परिणतानि च तानि फलानि (कर्मधारयः), परिणतफलैर्द्योतन्ते तच्छीला इति परिणतफलद्योतिनः (उपपदतत्पुरुषः) तैः। परिणतफल+द्युत्+णिनि। परिणत-परि+नम्+क्त। काननाम्रैः-कानने आम्राः, तैः (सप्तमीतत्पुरुषः)। “आम्रश्चूतो रसालोऽसौ” इत्यमरः। छन्नोपान्तः-छन्न उपान्तो यस्य सः (बहुव्रीहिः)। छन्नः-छद्+क्त। स्निग्धवेणीसवर्णे-स्निग्धा चासौ वेणी (कर्मधारयः), समानो वर्णो यस्य सः सवर्णः (बहुव्रीहिः) स्निग्धा-स्निह+क्त+टाप्। “वेणी तु केशबन्धे जलस्रुतो” इति यादवः। स्निग्धवेण्या सवर्णः, तस्मिन् (तृतीयातत्पुरुषः)। त्वयि-“यस्य च भावेन भावलक्षणम्” सूत्र से सप्तमी हुई है। आरूढे-आ+रुह्+क्त। यास्यति-या+लृट्+तिप्। अमरमिथुनप्रेक्षणीयाम्-अमराणां मिथुनानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः प्रेक्षणीया (तृतीयातत्पुरुषः) ताम्। प्रेक्षणीयाम्-प्रेक्षितुं योग्या प्रेक्षणीया, ताम्; प्र+ईक्ष्+अनीयर्+टाप्। शेषविस्तारपाण्डुः-शेषश्चासौ विस्तारः (कर्मधारयः), शेषविस्तारे पाण्डुः (सप्तमीतत्पुरुषः)। “विस्तारो विग्रहो व्यास” इत्यमरः। “हरिणः पाण्डुरः पाण्डुः” इत्यमरः। विस्तारः-वि+स्तृ+घञ् (भावे)। इस श्लोक में “स्निग्धवेणीसवर्णे” में आर्थी उपमा अलंकार है॥१८॥
अध्वक्लान्तं प्रतिमुखगतं सानुमानाम्रकूट-
स्तुङ्गेन त्वां जलद शिरसा वक्ष्यति श्लाघ्यमानः ।
आसारेण त्वमपि शमयेस्तस्य नैदाघमग्निं
सद्भावाईः फलति न चिरेणोपकारो महत्सु ॥ १ ॥
अन्वय --
सन्दर्भ --
प्रसङ्ग --
संस्कृत व्याख्या --
हिन्दी व्याख्या --
हिन्दी अर्थ --हे जलद ! मार्ग में चलने से थके हुए तुमको यह आम्रकूट पर्वत प्रशंसापूर्वक अपने सिर पर धारण करेगा और तुम भी मूसलाधार वर्षा से उसकी दावाग्नि को शांत कर देना। क्योंकि सज्जनों के प्रति किया सद्भावपूर्ण उपकार शीघ्र फल देता है॥१॥
टिप्पणी ---
स्थित्वा तस्मिन्वनचरवधूपुक्तकुञ्जे मुहूर्तं
तोयोत्सर्गाद्द्रुततरगतिस्तत्परं वर्त्म तीर्णः ।
रेवां द्रक्ष्यस्युपलविषमे विन्ध्यपादे विशीर्णां
भक्तिच्छेदैरिव विरचितां भूतिमङ्गे गजस्य ॥ १९ ॥
अन्वय --(हे जलद !) वनचरवधूपुक्तकुञ्जे तस्मिन् मुहूर्तं स्थित्वा तोयोत्सर्गाद्द्रुततरगतिः (सन्) तत्परं वर्त्म तीर्णः (त्वम्) उपलविषमे विन्ध्यपादे विशीर्णां रेवां गजस्य अङ्गे भक्तिच्छेदैः विरचितां भूतिम् इव द्रक्ष्यसि॥१९॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --आम्रकूटानन्तरं विन्ध्यपादे विशीर्णां रेवामुपस्थापयति यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) वनचरवधूपुक्तकुञ्जे—वने चरन्तीति वनचरास्तेषां वध्वः, ताभिः भुक्ताः कुञ्जाः यस्मिन् सः, तथोक्ते = किरातादिवनितोपभुक्तलतागृहे इत्यर्थः, तस्मिन् = पूर्वोक्ते (आम्रकूटे), ‘निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीबे लताऽऽदिपिहितोदरे’ इत्यमरः, मुहूर्तम् = अल्पकालम्, ‘मुहूर्तमल्पकाले स्याद् घटिकाद्वितयेऽपि च’ इति शब्दार्णवः, स्थित्वा = विश्रम्य, नयनविनोदार्थमिति यावत्, तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः—तोयस्य जलस्य, उत्सर्गेण वर्षणेन (‘त्वामासारे’त्यादि १७२ श्लोके कथितरूपेणेति भावः), द्रुततरगतिः—द्रुततरा गतिः यस्य स द्रुततरगतिरितिक्षिप्रगमनः, सन्निति शेषः, तत्परं—तस्मात् आम्रकूटात्, परम् = पश्चात् आम्रकूटानन्तरमित्यर्थः, वर्त्म = मार्गम्, ‘अयनं वर्त्ममार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः’ इत्यमरः, तीर्णः = अतिक्रान्तः, त्वमिति शेषः, उपलविषमे—उपलैः=प्रस्तरैः, विषमे = निम्नोन्नते, विन्ध्यपादे—विन्ध्यस्य=विन्ध्याचलस्य, पादे = प्रत्यन्तपर्वते, ‘पादाः प्रत्यन्तपर्वताः’ इत्यमरः, विशीर्णां—समन्ततो विसृमराम्, एतेन कस्याश्चित् कामुक्याः प्रियतमचरणपातातोऽपि ध्वन्यते, रेवां = नर्मदां, ‘रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेकलकन्यका’ इत्यमरः, गजस्य = करिणः, अङ्गे = शरीरे, भक्तिच्छेदैः—भक्तयः=रचनाः, रेखा इति यावत्, ‘भक्तिर्निवेषणे भागे रचनायाम्’ इति शब्दार्णवः, तासां छेदैः = भङ्गिभिः, विरचितां = निर्मिता, भूतिं = शृङ्गारं, भूतिर्मातङ्कशृङ्गारे जातौ भस्मनि सम्पदि’ इतिविश्वः, इव = यथा, द्रक्ष्यसि = अवलोकयिष्यसि, अयमपि महास्ते नयनकौतुकाभ इति भावः। पद्येऽस्मिन् रेवाविन्ध्ययोः लिङ्गकार्यैः नायिकानायकव्यवहारसमारोपात् समासोक्तिरलङ्कारः। तद्यथा—‘समासोक्तिः समैर्यत्र कार्यलिङ्गविशेषणैः। व्यवहारसमारोपात् प्रस्तुतेऽन्यस्य वस्तुनः’ इति। अथ चात्र श्रौती उपमा च। तद्यथा—‘श्रौती यथैव वा शब्दा इवार्थो वा वतिर्यदि’ इत्यनयोरलङ्कारयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करोऽलङ्कारः॥१९॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) वनचरवधूपुक्तकुञ्जे = वनचारियों (किरातादि) की स्त्रियों द्वारा भोगे गये हैं कुञ्ज जिसमें (ऐसे), तस्मिन् = उस (आम्रकूट) में मुहूर्तं = कुछ काल, स्थित्वा = ठहरकर, तोयोत्सर्गाद्द्रुततरगतिः = जल को बरसा देने से तीव्रगतिवाला, (सन्=होकर), तत्परं = उसके आगे के, वर्त्म = मार्ग को, तीर्णः = पार किए हुए (त्वं=तुम), उपलविषमे = पत्थरों से ऊँचे-नीचे, विन्ध्यपादे = विन्ध्याचल के पैर पर (नीचे वाले भाग में) विशीर्णां = बिखरी हुई (गिरी हुई), रेवां = नर्मदा (नदी) को, गजस्य = हाथी के, अङ्गे = शरीर में, भक्तिच्छेदैः = रेखाओं के खण्डों से, विरचितां = बनायी गई, भूतिम् = भस्म की, इव = तरह, द्रक्ष्यसि = देखोगे॥१९॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! किरातादि वनचारियों की स्त्रियों ने जिसकी झाड़ियों में आनन्द लिया है ऐसे उस आम्रकूट पर कुछ देर रुककर, जल बरसा देने के कारण हलके होने से शीघ्र चलते हुए तुम आगे का मार्ग पार कर तुम पत्थरों से ऊँच-नीच विन्ध्याचल के प्रत्यन्त-पर्वत में फैली हुई नर्मदा (नदी) को हाथी के शरीर में रचनाविशेषों से निर्मित शृङ्गार-रेखा के समान देखोगे॥१९॥
टिप्पणी --वनचरवधूपुक्तकुञ्जे-वनेचर आदि जो कि कोल, भील आदि जंगली जातियाँ होती हैं। ये वन में ही निवास करती हैं। वनों के फलों, लकड़ियाँ, शहद, पत्तों आदि का संग्रह वनेचरों की स्त्रियां किया करती हैं। वे झाड़ियों में पत्तों की शय्या सजाती है जिस पर अपने पति के साथ रमण करती हैं। ऐसे ही वनेचर—वधुभुक्त निकुंजों में कुछ देर ठहरकर मेघ पुनः अपने गन्तव्य की ओर चल पड़ेगा।
तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः-मेघ जब तक जल से भरा होता है तब तक उसकी गति धीमी होती है, फिर जब वह बरस जाता है तब वह हल्का हो जाता है उसकी गति तीव्र हो जाती है।
रेवाम्-नर्मदा नदी का ही दूसरा नाम रेवा है। यह आम्रकूट पर्वत से निकलती है। भारतवर्ष की सात नदियों में से नर्मदा भी एक है। जैसा कि इस श्लोक में कहा गया है—
“गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।
नर्मदे सिन्धु-कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥”
विन्ध्यपादे-भारतवर्ष के दक्षिण में विन्ध्यपर्वत है। इसकी गणना सात कुलपर्वतों में की जाती है। जैसे—
“महेन्द्रो मलयः सह्यः शक्तिमानृक्षपर्वतः ।
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥”
भूतिम् इव-नर्मदा नदी विन्ध्याचल की पत्थरों से उबड़-खाबड़ तलहटी में बिखरी हुई ऐसी लगती है, जैसे हाथी के अंग (मस्तक) पर चित्रकारी की विभिन्न रेखाओं से बनायी गई शृङ्गार-सज्जा हो।
वनचरवधूपुक्तकुञ्जे-वने चरन्तीति वनचराः (उपपदसमासः), वनचराणां वध्वः (षष्ठीतत्पुरुषः), भुक्ताः कुञ्जा यस्मिन् सः (बहुव्रीहिः), वनचरवधुभिः भुक्तकुञ्जः तस्मिन् (तृतीयातत्पुरुषः)। वन+चर+टः+वनचर। भुक्त-भुज्+क्त। ‘निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीबे लताऽऽदिपिहितोदरे” इत्यमरः। मुहूर्तम्-“कालाऽध्वनोरत्यन्तसंयोगे” इस सूत्र में यहाँ पर काल के अत्यन्त संयोग में द्वितीया हुई है। स्थित्वा-स्था+क्त्वा। तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः-तोयस्य उत्सर्गः (षष्ठीतत्पुरुषः), द्रुततरा गतिः यस्य स द्रुततरगतिः (बहुव्रीहिः), तोयोत्सर्गेण द्रुततरगतिः (तृतीयातत्पुरुषः)। तत्परम्-तस्मात् परम्, तत् (पञ्चमीतत्पुरुषः)। तीर्णः-तृ+क्त (कर्तरि)। उत्सर्गः-उत्सर्जनम् उत्सर्गः, उत्+सृज्+घञ् (भावे)। अतिशयेन द्रुता द्रुततरा, द्रुता+तरप् “द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ” से तरप् प्रत्यय हुआ है। उपलविषमे-उपलैः विषमः (तृतीयातत्पुरुषः) तस्मिन्। विन्ध्यपादे-विन्ध्यस्य पादे (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मिन्। विशीर्णाम्-वि+शॄ+क्त+टाप्—द्वितीया एकवचन। रेवाम्-“रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेकलकन्यका” इत्यमरः। भक्तिच्छेदैः-भक्तीनां छेदाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। भक्तिः-भज्+क्तिन्। छेदः-छिद्+घञ्। विरचिताम्-वि+रच्+णिच्+क्त+टाप्—द्वितीया एकवचन। भूतिम्-“भूतिर्मातङ्गशृङ्गारे जातौ भस्मनि संपदि” इति विश्वः। द्रक्ष्यसि-दृश्+लृट्+सिप्। इस श्लोक में रेवा और विन्ध्य में लिङ्गों की और कार्य की समता से भी नायिका और नायक के व्यवहार का समारोप होने से समासोक्ति अलंकार है। अनेक धाराओं में बँटी हुई रेवा की उपमा हाथी के शरीर पर बनायी गई अनेक प्रकार की चित्ररचना से की गयी है अतएव यहाँ उपमा अलंकार है॥१९॥
तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः-मेघ जब तक जल से भरा होता है तब तक उसकी गति धीमी होती है, फिर जब वह बरस जाता है तब वह हल्का हो जाता है उसकी गति तीव्र हो जाती है।
रेवाम्-नर्मदा नदी का ही दूसरा नाम रेवा है। यह आम्रकूट पर्वत से निकलती है। भारतवर्ष की सात नदियों में से नर्मदा भी एक है। जैसा कि इस श्लोक में कहा गया है—
“गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।
नर्मदे सिन्धु-कावेरि जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥”
विन्ध्यपादे-भारतवर्ष के दक्षिण में विन्ध्यपर्वत है। इसकी गणना सात कुलपर्वतों में की जाती है। जैसे—
“महेन्द्रो मलयः सह्यः शक्तिमानृक्षपर्वतः ।
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥”
भूतिम् इव-नर्मदा नदी विन्ध्याचल की पत्थरों से उबड़-खाबड़ तलहटी में बिखरी हुई ऐसी लगती है, जैसे हाथी के अंग (मस्तक) पर चित्रकारी की विभिन्न रेखाओं से बनायी गई शृङ्गार-सज्जा हो।
वनचरवधूपुक्तकुञ्जे-वने चरन्तीति वनचराः (उपपदसमासः), वनचराणां वध्वः (षष्ठीतत्पुरुषः), भुक्ताः कुञ्जा यस्मिन् सः (बहुव्रीहिः), वनचरवधुभिः भुक्तकुञ्जः तस्मिन् (तृतीयातत्पुरुषः)। वन+चर+टः+वनचर। भुक्त-भुज्+क्त। ‘निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीबे लताऽऽदिपिहितोदरे” इत्यमरः। मुहूर्तम्-“कालाऽध्वनोरत्यन्तसंयोगे” इस सूत्र में यहाँ पर काल के अत्यन्त संयोग में द्वितीया हुई है। स्थित्वा-स्था+क्त्वा। तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः-तोयस्य उत्सर्गः (षष्ठीतत्पुरुषः), द्रुततरा गतिः यस्य स द्रुततरगतिः (बहुव्रीहिः), तोयोत्सर्गेण द्रुततरगतिः (तृतीयातत्पुरुषः)। तत्परम्-तस्मात् परम्, तत् (पञ्चमीतत्पुरुषः)। तीर्णः-तृ+क्त (कर्तरि)। उत्सर्गः-उत्सर्जनम् उत्सर्गः, उत्+सृज्+घञ् (भावे)। अतिशयेन द्रुता द्रुततरा, द्रुता+तरप् “द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ” से तरप् प्रत्यय हुआ है। उपलविषमे-उपलैः विषमः (तृतीयातत्पुरुषः) तस्मिन्। विन्ध्यपादे-विन्ध्यस्य पादे (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मिन्। विशीर्णाम्-वि+शॄ+क्त+टाप्—द्वितीया एकवचन। रेवाम्-“रेवा तु नर्मदा सोमोद्भवा मेकलकन्यका” इत्यमरः। भक्तिच्छेदैः-भक्तीनां छेदाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। भक्तिः-भज्+क्तिन्। छेदः-छिद्+घञ्। विरचिताम्-वि+रच्+णिच्+क्त+टाप्—द्वितीया एकवचन। भूतिम्-“भूतिर्मातङ्गशृङ्गारे जातौ भस्मनि संपदि” इति विश्वः। द्रक्ष्यसि-दृश्+लृट्+सिप्। इस श्लोक में रेवा और विन्ध्य में लिङ्गों की और कार्य की समता से भी नायिका और नायक के व्यवहार का समारोप होने से समासोक्ति अलंकार है। अनेक धाराओं में बँटी हुई रेवा की उपमा हाथी के शरीर पर बनायी गई अनेक प्रकार की चित्ररचना से की गयी है अतएव यहाँ उपमा अलंकार है॥१९॥
तस्यास्तिक्तैर्वनगजमदैर्वासितं वान्तवृष्टि-
र्जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयं तोयमादाय गच्छेः ।
अन्तःसारं घन ! तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति त्वां
रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय ॥ २० ॥
अन्वय --हे घन ! वान्तवृष्टिः (सन्) तिक्तैः वनगजमदैः वासितं जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयं तस्याः तोयम् आदाय गच्छेः। अन्तःसारं त्वाम् अनिलः तुलयितुं न शक्ष्यति, हि रिक्तः सर्वो लघुः भवति, पूर्णता गौरवाय (भवति)॥२०॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --रेवाजलं पातुमुपदिशति मेघम्महाकविर्यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्या --हे घन ! = हे मेघ !, वान्तवृष्टिः—वान्तः उद्गीर्णाः, वृष्टिः = वर्षा येन स तथोक्तः सन्नितिशेषः, कृतवमनश्च व्यज्यते, तिक्तैः = सुगन्धिभिः, तिक्तरसयुक्तैश्च, ‘तिक्तो रसे सुगन्धौ च’ इति विश्वः, वनगजमदैः—वने कानने, गजाः करिणः, तेषां मदाः = दानजलानि तैः, वासितं = सुरभितं भावितञ्च, ‘हिमवद्विन्ध्यमलया गजानां प्रभवाः’ इति विन्ध्यस्य गजप्रभवत्वादिति भावः, जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम्—जम्बूनां कुञ्जाः निकुञ्जाः, तैः प्रतिहतः प्रतिबद्धः, रयः वेगः यस्य तत्तथोक्तं, सुखपेयमित्यर्थः, अनेन लघुत्वं कषायभावना च व्यज्यते, तस्याः = पूर्वोक्ताया, नर्मदाया इत्यर्थः, तोयं = जलम्, ‘अम्भोऽर्णस्तोयपानीयनीरक्षीराम्बुशम्बरम्’ इत्यमरः, आदाय = गृहीत्वा, पीत्वेत्यर्थः, गच्छेः = व्रज। अन्तःसारम्—अन्तः सारो बलं यस्य स तन्तथोक्तमन्तःस्वबलमित्यर्थः, त्वां = भवन्तं (मेघम्), अनिलः = वायुः, आकाशवायुः शरीरस्थश्च व्यज्यते, तुलयितुं—तुलां कर्तुम्पकम्पयितुमित्यर्थः, न = नहि, शक्ष्यति = समर्थो भविष्यति। (तथाहि) रिक्तः = अन्तःसाररहितः, सर्वोऽपि = निखिलोऽपि, लघुः = लाघवयुक्तः, प्रकम्पनीय इत्यर्थः, भवति = वर्तते, पूर्णता = समग्रतासारवत्तेति भावः, गौरवाय = गुरुत्वाय, अप्रकम्पनीयत्वायेत्यर्थः, भवतीति शेषः। अयमत्र ध्वनिः—आदौ वमनशोधितस्य पुंसः पश्चाच्छ्लेष्मशोषणाय लघुस्तिक्तकषायाम्बुपानाल्लब्धबलस्य वातप्रकम्पो न स्यादिति। अत्र पद्ये तृतीयचरणस्थविशेषार्थस्य चतुर्थचरणस्थसामान्यार्थेन समर्थनादर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। तद्यथा—सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि। कार्यं च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते। साधर्म्येणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा ततः’॥२०॥
हिन्दी व्याख्या --हे घन ! = हे मेघ !, वान्तवृष्टिः = उड़ेल दी है वर्षा जिसने (ऐसे तुम), (सन्=होते हुए), तिक्तैः = तिक्तस्वादवाले या सुगन्धित, वनगजमदैः = जंगली हाथियों के मद-जल से, वासितं = सुगन्धित, जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयं = जमुना की झाड़ियों से जिसका वेग रोका जाता हैऐसे, तस्याः = उस (नर्मदा) के, तोयम् = जल को, आदाय = लेकर, गच्छेः = जाना। अन्तःसारं = भीतर से भरे हुए, त्वां = तुमको, अनिलः = हवा, तुलयितुं = हिलाने (कँपाने) में, न = नहीं, शक्ष्यति = समर्थ होगी। हि = क्योंकि, रिक्तः सर्वः = सभी रिक्त (खाली) पदार्थ, लघुः = हलका, भवति = होता है, पूर्णता = भरा होना, गौरवाय = गुरुता के लिए, (भवति=होता है)॥२०॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! तुम वर्षा करके हाथियों के मदजल से सुगन्धित तथा जामुन के कुञ्जों से अवरुद्ध वेगवाले नर्मदा के जल को पीकर जाओ। इस प्रकार भीतर सारवाले (जलयुक्त) तुझको हवा हिला (कँपा) नहीं पायेगी, क्योंकि सभी रिक्त पदार्थ हलका होता है और पूर्णता गौरव के लिए होती है॥२०॥
टिप्पणी --तिक्तैर्वनगजमदैर्वासितम्-तिक्तस्वादवाले या सुगन्धित, जंगली हाथियों के मदजल से सुगन्धित। नर्मदा के जल में जंगली हाथी जलक्रीडा किया करते हैं। उनके गण्डस्थल से मदजल चूता रहता है। इसी मदजल के कारण नर्मदा का जल भी सुगन्धित हो गया है। हाथियों के गण्डस्थल से टपकने वाला मदजल कड़वा तथा सुगन्धित होता है।
जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम्-नर्मदा जामुन के निकुञ्जों से होकर बहती है। आषाढ़ मास में जामुन के फल पकते हैं। निकुञ्ज जमुना के वेग को मन्द कर देते हैं तथा जामुन का फल उसके जल में मिश्रित हो जाता है। जिसे वह जम्बुफलसरसित हो जाता है। यह स्वास्थ्यवर्धक होता है। इसी मदजलसिक्त जम्बुफलसरसित पानी को पीकर मेघ आगे बढ़ेगा।
रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय-प्रत्येक खाली वस्तु हल्की होती है और पूर्णता में गुरुता निहित होती है। अतएव यक्ष मेघ से कहता है कि यदि पानी पीकर यदि तुम भारी न हुए तो हवा का कौन-सा झोंका किधर की ओर उड़ा कर चल देगा इसका कोई ठिकाना नहीं है। क्योंकि जो खाली होता है, वह हल्का होता है, जो भरा होता है वह भारी होता है।
वान्तवृष्टिः-वान्ता वृष्टिः येन सः (बहुव्रीहिः)। वान्ता-वम्+क्त+टाप्। वृष्टिः-वृष्+क्तिन्। तिक्तैः-“तिक्तो रसे सुगन्धौ च” इति विश्वः। वनगजमदैः-वने गजाः (सप्तमीतत्पुरुषः), वनगजानां मदाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। वासितम्-वस्+णिच्+क्त (कर्मणि)। जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम्-जम्बूनां कुञ्जाः (षष्ठीतत्पुरुषः), प्रतिहतो रयो यस्य तत् प्रतिहतरयम् (बहुव्रीहिः)। जम्बूकुञ्जः प्रतिहतरयम् (तृतीयातत्पुरुषः)। प्रतिहतः-प्रति+हन्+क्त। तोयम्-“अम्भोऽर्णस्तोयपानीयनीरक्षीराम्बु शम्बरम्” इत्यमरः। आदाय-आ+दा+क्त्वा (ल्यप्)। गच्छेः-गम्+विधिलिङ् मध्यमपुरुष एकवचन। अन्तःसारम्-अन्तःसारो यस्य सः (बहुव्रीहिः) तम्। “सारो बले स्थिरांशे च” इत्यमरः। तुलयितुम्-तुलां कर्तुम्, तुल+णिच्+तुमुन्। शक्ष्यति-शक्+लृट्+तिप्। रिक्तः-रिच्+क्त। पूर्णता-पूरी+क्त-पूर्णः, पूर्णस्य भावः, पूर्ण+तल् “तस्य भावस्त्वतलौ” से तल प्रत्यय होकर “तलन्तं स्त्रियाम्” से स्त्रीत्वविवक्षा होकर टाप् प्रत्यय हुआ है। गौरवाय-गुरु+अण्, चतुर्थी विभक्ति यहाँ पर “क्लृपि सम्पद्यमाने च” इस वार्तिक से चतुर्थी हुई है। इसी प्रकार का एक श्लोक द्रष्टव्य है—
“गुणयुक्तोऽप्यधो याति रिक्तः कूपे यथा घटः ।
गुणहीनोऽपि सम्पूर्णो जनैः शिरसि धार्यते ॥”
इस श्लोक में तृतीय चरण के विशेष अर्थ का चतुर्थ चरण के सामान्य अर्थ से समर्थन करने से अर्थान्तरन्यास अलंकार है॥२०॥
जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम्-नर्मदा जामुन के निकुञ्जों से होकर बहती है। आषाढ़ मास में जामुन के फल पकते हैं। निकुञ्ज जमुना के वेग को मन्द कर देते हैं तथा जामुन का फल उसके जल में मिश्रित हो जाता है। जिसे वह जम्बुफलसरसित हो जाता है। यह स्वास्थ्यवर्धक होता है। इसी मदजलसिक्त जम्बुफलसरसित पानी को पीकर मेघ आगे बढ़ेगा।
रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय-प्रत्येक खाली वस्तु हल्की होती है और पूर्णता में गुरुता निहित होती है। अतएव यक्ष मेघ से कहता है कि यदि पानी पीकर यदि तुम भारी न हुए तो हवा का कौन-सा झोंका किधर की ओर उड़ा कर चल देगा इसका कोई ठिकाना नहीं है। क्योंकि जो खाली होता है, वह हल्का होता है, जो भरा होता है वह भारी होता है।
वान्तवृष्टिः-वान्ता वृष्टिः येन सः (बहुव्रीहिः)। वान्ता-वम्+क्त+टाप्। वृष्टिः-वृष्+क्तिन्। तिक्तैः-“तिक्तो रसे सुगन्धौ च” इति विश्वः। वनगजमदैः-वने गजाः (सप्तमीतत्पुरुषः), वनगजानां मदाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। वासितम्-वस्+णिच्+क्त (कर्मणि)। जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम्-जम्बूनां कुञ्जाः (षष्ठीतत्पुरुषः), प्रतिहतो रयो यस्य तत् प्रतिहतरयम् (बहुव्रीहिः)। जम्बूकुञ्जः प्रतिहतरयम् (तृतीयातत्पुरुषः)। प्रतिहतः-प्रति+हन्+क्त। तोयम्-“अम्भोऽर्णस्तोयपानीयनीरक्षीराम्बु शम्बरम्” इत्यमरः। आदाय-आ+दा+क्त्वा (ल्यप्)। गच्छेः-गम्+विधिलिङ् मध्यमपुरुष एकवचन। अन्तःसारम्-अन्तःसारो यस्य सः (बहुव्रीहिः) तम्। “सारो बले स्थिरांशे च” इत्यमरः। तुलयितुम्-तुलां कर्तुम्, तुल+णिच्+तुमुन्। शक्ष्यति-शक्+लृट्+तिप्। रिक्तः-रिच्+क्त। पूर्णता-पूरी+क्त-पूर्णः, पूर्णस्य भावः, पूर्ण+तल् “तस्य भावस्त्वतलौ” से तल प्रत्यय होकर “तलन्तं स्त्रियाम्” से स्त्रीत्वविवक्षा होकर टाप् प्रत्यय हुआ है। गौरवाय-गुरु+अण्, चतुर्थी विभक्ति यहाँ पर “क्लृपि सम्पद्यमाने च” इस वार्तिक से चतुर्थी हुई है। इसी प्रकार का एक श्लोक द्रष्टव्य है—
“गुणयुक्तोऽप्यधो याति रिक्तः कूपे यथा घटः ।
गुणहीनोऽपि सम्पूर्णो जनैः शिरसि धार्यते ॥”
इस श्लोक में तृतीय चरण के विशेष अर्थ का चतुर्थ चरण के सामान्य अर्थ से समर्थन करने से अर्थान्तरन्यास अलंकार है॥२०॥
नीपं दृष्ट्वा हरितकपिशं केसरैरर्धरूढै-
राविर्भूतप्रथममुकुलाः कन्दलीश्चानुकच्छम् ।
जग्ध्वारण्येष्वधिकसुरभिं गन्धमाघ्राय चोर्व्याः
सारङ्गास्ते जललवमुचः सूचयिष्यन्ति मार्गम् ॥ २१ ॥
अन्वय --(हे मेघ !) सारङ्गा अर्धरूढैः केसरैः हरितकपिशं नीपं दृष्ट्वा अनुकच्छम् आविर्भूतप्रथममुकुलाः कन्दलीश्च जग्ध्वा अरण्येषु अधिकसुरभिम् उर्व्याः गन्धम् आघ्राय जललवमुचः ते मार्गं सूचयिष्यन्ति॥२१॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --काननगजबाहुल्यमार्गमुपस्थापयति महाकविः।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) सारङ्गाः = गजाः कुरङ्गाः भृङ्गा वा, ‘सारङ्गश्चातके भृङ्गे कुरङ्गे च मतङ्गजे’ इति विश्वः, अर्धरूढैः—अर्धं यथा तथा रूढास्तैः = एकदेशोद्गतैः, केसरैः = किञ्जल्कैः ‘किञ्जल्कः केसरोऽस्त्रियाम्’ इत्यमरः, हरितकपिशं—हरितं पलाशवर्णं च तत् कपिशं कृष्णापीतञ्च, ‘पलाशो हरितं हरित्’ इत्यमरः, ‘श्यावः स्यात्कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते’ इत्यमरश्च, श्यामवर्णमित्यर्थः, नीपं = स्थलकदम्बपुष्पम्, ‘अथ स्थलकदम्बके। नीपः स्यात्तुलके’ इति शब्दार्णवः, दृष्ट्वा = विलोक्य, विदित्वेत्यर्थः, अनुकच्छं = जलप्रायदेशसमीपे, ‘जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसि कच्छस्तथाविधः’ इत्यमरः, आविर्भूतप्रथममुकुलाः—आविर्भूताः प्रथमाः मुकुलाः यासां ताः = प्रकटीभूतपूर्वकुङ्मलाः, ‘प्रकाशे प्रादुराविः स्यात्’ इत्यमरः, ‘कुङ्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम्’ इत्यमरश्च, कन्दलीः = भूमिकदलीः, ‘द्रोणपर्णी स्निग्धकन्दा कन्दली भुकदल्यपि’ इति शब्दार्णवः, च = तथा, जग्ध्वा = भक्षयित्वा, अरण्येषु = वनेषु, ‘दग्धारण्येषु’ इति पाठे ‘दग्धम्’ इत्याधिकविशेषणम्’ अर्थवशात्कन्दलीश्च दृष्ट्वैवेत्यन्वयो द्रष्टव्यः, अधिकसुरभिम्—अधिकं यथा तथा सुरभिस्तम् = अतिसुगन्धयुक्तं, जललवमुचः—जलस्य लवाः, तान् मुञ्चतीति जललवमुक् तस्य मेघस्य, ते = भवतः, मार्गं = पन्थानं, सूचयिष्यन्ति = अनुमापयिष्यन्ति। यत्र यत्र वृष्टिकार्यं कन्दलीकुङ्मलनीपपुष्पादिकं चाऽवलोक्यते तत्र तत्र त्वया वृष्टमित्यनुमीयत इति भावः।
पद्येऽस्मिन् नीपादिकार्यैः वृष्टिकारणस्यावधारणाऽनुमानोऽलङ्कारः। तद्यथा—‘अनुमानं तु विच्छित्त्या ज्ञानं साध्यस्य साधनात्’ इति॥२१॥
पद्येऽस्मिन् नीपादिकार्यैः वृष्टिकारणस्यावधारणाऽनुमानोऽलङ्कारः। तद्यथा—‘अनुमानं तु विच्छित्त्या ज्ञानं साध्यस्य साधनात्’ इति॥२१॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) सारङ्गाः = हाथी, अर्धरूढैः = आधे उगे हुए (अर्द्धविकसित), केसरैः = किञ्जल्कों से, हरितकपिशं = हरे और कृष्णलोहित वर्ण से युक्त, नीपं = स्थलकदम्बपुष्प को दृष्ट्वा = देखकर, अनुकच्छं = किनारे-किनारे (जलप्राय स्थान में), आविर्भूतप्रथममुकुलाः = प्रकट हुई हैं पहली कोपलें जिसमें ऐसी, कन्दलीः = कन्दलियों को, च = तथा, जग्ध्वा = खाकर, अरण्येषु = जंगलों में, उर्व्याः = पृथ्वी की, अधिकसुरभिम् = बहुत मनोहर, गन्धं = गन्ध को, आघ्राय = सूंघकर, जललवमुचः = पानी की बूँदें बरसाने वाले, ते = तुम्हारे, मार्गं = मार्ग को, सूचयिष्यन्ति = सूचित करेंगे (बतायेंगे)॥२१॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! हाथी अर्धविकसित किञ्जल्कों से हरे और कृष्णलोहित वर्ण से युक्त स्थलकदम्ब-पुष्प को देखकर तथा जलप्राय स्थान में खिले हुए भूमि-कदलियों के नये कुड़मलों को खाकर जङ्गलों में अधिक सुगनित पृथ्वी के गन्ध को सूँघकर जलबिन्दुओं को बरसाने वाले तुम्हारे मार्ग को सूचित करेंगे॥२१॥
टिप्पणी --जग्ध्वाऽरण्येषु-खाकर जंगलों में। सारङ्गाः-सारङ्ग शब्द के तीन अर्थ हैं—भ्रमर, हिरन तथा हाथी। अर्द्धोद्गत केसरों से हरित-कपिश बने हुए कदम्बकुसुमों को चाव के साथ निहारने वाले भौंरे, कछारों में प्रथम मुकुलित कन्दली की मुलायम डीभियों को सतृष्णभाव से टूँगते हुए हिरन और पृथ्वी की बहुत मनोहर गन्ध को सूंघकर हाथी—ये सभी मेघ के मार्ग को सूचित करेंगे। अभिज्ञानशाकुन्तल में महाकवि कालिदास ने सारङ्ग शब्द का प्रयोग हिरण के लिए ही किया है—
“एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणातिरंहसा”।
सारङ्गाः-साराणि अङ्गानि येषां ते (बहुव्रीहिः)। अर्धरूढैः-अर्धं यथा तथा रूढाः तैः (सुप्सुपासमासः)। रूढः-रुह्+क्त। हरितकपिशम्-हरितं च तत् कपिशं च (कर्मधारयः)। नीपम्-नीपस्य विकारः नीपं तत्। यहाँ पर नीप शब्द से “तस्य विकारः” सूत्र से अण् प्रत्यय होकर उसका “पुष्पमूलेषु बहुलम्” इस वार्तिक से लुप् (अदर्शन) हुआ है। “अथ स्थलकदम्बके नीपःस्यात्पुलके” इति शब्दार्णवः। दृष्ट्वा-दृश्+क्त्वा। अनुकच्छम्-कच्छेषु, कच्छानां समीपं वा (अव्ययीभावः)। जग्ध्वा-अद्+क्त्वा। अधिकसुरभिम्-अधिकं यथा स्यात् तथा सुरभिः, तम् (केवलसमासः)। आघ्राय-आ+घ्रा+क्त्वा (ल्यप्)। सारङ्गा-सृ+अङ्गच्+अण्। “पलाशो हरितं हरित्” इत्यमरः। “श्यावः स्यात् कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते” इत्यमरः। “जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसिकच्छस्तथाविधः” इत्यमरः। आविर्भूतप्रथममुकुलाः-आविर्भूताः प्रथममुकुला यासां ताः (बहुव्रीहिः)। यहाँ पर आविस् पद अव्ययसंज्ञक है। “प्रकाशे प्रादुराविः स्यात्” इत्यमरः। कन्दलीः-“द्रोणपर्णी स्निग्धकन्दा कन्दली भुकदल्यपि” इति शब्दार्णवः। जललवमुचः-जलस्य लवाः (षष्ठीतत्पुरुषः), जललवान् मुञ्चतीति जललवमुक्, तस्य (उपपदतत्पुरुषः)। जललव+मुच्+क्विप् (कर्तरि)। सूचयिष्यन्ति-सूच्+णिच्+लट्+झि। इस श्लोक में नीप आदि कार्यों से वृष्टिरूप कारण का अवधारण होने से अनुमान अलङ्कार है॥२१॥
“एष राजेव दुष्यन्तः सारङ्गेणातिरंहसा”।
सारङ्गाः-साराणि अङ्गानि येषां ते (बहुव्रीहिः)। अर्धरूढैः-अर्धं यथा तथा रूढाः तैः (सुप्सुपासमासः)। रूढः-रुह्+क्त। हरितकपिशम्-हरितं च तत् कपिशं च (कर्मधारयः)। नीपम्-नीपस्य विकारः नीपं तत्। यहाँ पर नीप शब्द से “तस्य विकारः” सूत्र से अण् प्रत्यय होकर उसका “पुष्पमूलेषु बहुलम्” इस वार्तिक से लुप् (अदर्शन) हुआ है। “अथ स्थलकदम्बके नीपःस्यात्पुलके” इति शब्दार्णवः। दृष्ट्वा-दृश्+क्त्वा। अनुकच्छम्-कच्छेषु, कच्छानां समीपं वा (अव्ययीभावः)। जग्ध्वा-अद्+क्त्वा। अधिकसुरभिम्-अधिकं यथा स्यात् तथा सुरभिः, तम् (केवलसमासः)। आघ्राय-आ+घ्रा+क्त्वा (ल्यप्)। सारङ्गा-सृ+अङ्गच्+अण्। “पलाशो हरितं हरित्” इत्यमरः। “श्यावः स्यात् कपिशो धूम्रधूमलौ कृष्णलोहिते” इत्यमरः। “जलप्रायमनूपं स्यात्पुंसिकच्छस्तथाविधः” इत्यमरः। आविर्भूतप्रथममुकुलाः-आविर्भूताः प्रथममुकुला यासां ताः (बहुव्रीहिः)। यहाँ पर आविस् पद अव्ययसंज्ञक है। “प्रकाशे प्रादुराविः स्यात्” इत्यमरः। कन्दलीः-“द्रोणपर्णी स्निग्धकन्दा कन्दली भुकदल्यपि” इति शब्दार्णवः। जललवमुचः-जलस्य लवाः (षष्ठीतत्पुरुषः), जललवान् मुञ्चतीति जललवमुक्, तस्य (उपपदतत्पुरुषः)। जललव+मुच्+क्विप् (कर्तरि)। सूचयिष्यन्ति-सूच्+णिच्+लट्+झि। इस श्लोक में नीप आदि कार्यों से वृष्टिरूप कारण का अवधारण होने से अनुमान अलङ्कार है॥२१॥
अम्भोबिन्दुग्रहणचतुरांश्चातकान् वीक्षमाणाः
श्रेणीभूताः परिगणनया निर्दिशन्तो बलाकाः ।
त्वामासाद्य स्तनितसमये मानयिष्यन्ति सिद्धाः
सोत्कम्पानि प्रियसहचरीसम्भ्रमालिङ्गितानि ॥ 21 अ ॥
अन्वय --(हे मेघ !) अम्भोबिन्दुग्रहणचतुरान् चातकान् वीक्षमाणाः श्रेणीभूताः बलाकाः परिगणनया निर्दिशन्तः सिद्धाः स्तनितसमये सोत्कम्पानि प्रियसहचरीसम्भ्रमाऽऽलिङ्गितानि आसाद्य त्वां मानयिष्यन्ति॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --मेघस्तनितत्रस्तसिद्धाङ्गनालिङ्गनमुपस्थापयति महाकविः।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) अम्भोबिन्दुग्रहणचतुरान् = अम्भासां जलानां बिन्दवः कणास्तेषां ग्रहणं स्वीकरणन्तस्मिंश्चतुरान् दक्षान्, चातकान् = सारङ्गान, वीक्षमाणाः = पश्यन्तः कौतुकादिति शेषः, श्रेणीभूताः = अश्रेणयः श्रेणयो यथा सम्पद्यन्ते तथाभूता इति ताः बद्धपङ्क्ती इत्यर्थः, बलाकाः = बिसकण्ठिकाः, परिगणनया = एका द्वे तिस्र इति संख्यानेन, निर्दिशन्तः = दर्शयन्त अङ्गुलिनेति शेषः, सिद्धाः = देवयोनिविशेषाः, स्तनितसमये = स्तनितस्य गर्जितस्य समये काले, सोत्कम्पानि = उत्कम्पेन सहितानि उत्कम्पपूर्वकाणीत्यर्थः, प्रियसहचरीसम्भ्रमालिङ्गितानि—प्रियाः = स्निग्धाश्च ताः सहचर्यः = सहचारिण्यः, तासां सम्भ्रमः = सन्त्रासस्तेन आलिङ्गितानि = आश्लेषान्, आसाद्य = प्राप्य, त्वां = भवन्तम्मेघम्, मानयिष्यन्ति = पूजयिष्यन्ति, त्वन्निमित्तत्वात् प्रियाकृताऽऽलिङ्गनसुखलाभस्येति भावः॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) अम्भोबिन्दुग्रहणचतुरान् = जल की बूँदों को पकड़ने में चतुर, चातकान् = चातकों (पपीहों) को, वीक्षमाणाः = देखते हुए, श्रेणीभूताः = पङ्क्तिबद्ध, बलाकाः = बगुलों को, परिगणनया = गिनती से, निर्दिशन्तः = अंगुली से दिखाते हुए, सिद्धाः = सिद्ध लोग, स्तनितसमये = गर्जन के समय में, सोत्कम्पानि = कँप-कँपी के साथ, प्रियसहचरीसम्भ्रमालिङ्गितानि = अपनी डरी हुई प्रियाओं के आलिङ्गनों को, आसाद्य = पाकर, त्वां = तुम्हारी, मानयिष्यन्ति = प्रशंसा करेंगे॥
हिन्दी अर्थ --(हे मेघ !) बरसाती जल की बूँदों को मुख से पकड़ लेने में कुशल चातकों को देखते हुए और पङ्क्ति बनाकर चलती हुई बगुलियों को अंगुली से गिनकर दिखाते हुए सिद्ध लोग उस समय तुम्हें धन्यवाद देंगे जब तुम्हारी गर्जना से डरी हुई उनकी प्रियायें सहसा उनको आलिङ्गन करने लगेंगी॥
टिप्पणी --यद्यपि मल्लिनाथ जी ने इस श्लोक की व्याख्या प्रक्षिप्त मानकर की है परन्तु बहुत से विद्वान् इसको कालिदास की रचना नहीं मानते हैं॥
उत्पश्यामि द्रुतमपि सखे मत्प्रियार्थं यियासोः
कालक्षेपं ककुभसुरभौ पर्वते पर्वते ते ।
शुक्लापाङ्गैः सजलनयनैः स्वागतीकृत्य केकाः
प्रत्युद्यातः कथमपि भवान् गन्तुमाशु व्यवस्येत् ॥ 22 ॥
अन्वय --हे सखे ! मत्प्रियार्थं द्रुतं यियासोः अपि ते ककुभसुरभौ पर्वते पर्वते कालक्षेपम् उत्पश्यामि। सजलनयनैः शुक्लापाङ्गैः केकाः स्वागतीकृत्य प्रत्युद्गातः भवान् कथमपि आशु गन्तुं व्यवस्येत्॥22॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --मेघं विविधपर्वतेषु विश्रम्य आशु गन्तुं प्रेरयति महाकविः।
संस्कृत व्याख्या --हे सखे ! = हे मित्र ! मेघ ! इति भावः, मत्प्रियार्थं = मम = यक्षस्य, प्रियं = कल्याणं तस्मै इदं यथा तथा, मदभीष्टसम्पादनायेत्यर्थः, यद्वा मम = यक्षस्य, प्रियायै वल्लभायै यथा तथा मद्यितार्थमित्यर्थः, द्रुतं = शीघ्रं ‘लघु क्षिप्रमरं द्रुतम्’ इत्यमरः, यियासोः = यातुमिच्छोः, अपि, ते = तव, ककुभसुरभौ—ककुभस्य = कुटजस्य विकाराः = पुष्पाणि ककुभानि = कुटजानि, तैः सुरभिः = सुगन्धी तस्मिन् कुटजपुष्पसुगन्धिनि इत्यर्थः, पर्वते पर्वते = शैले शैले, वीप्सायां द्विरुक्तिः, कालक्षेपं = कालस्य = समयस्य, क्षेपं = विलम्बं, ‘क्षेपो विलम्बे निन्दायां’ इति विश्वः, उत्पश्यामि = उत्प्रेक्षे। विलम्बहेतुं दर्शयन् आशु गमनं प्रार्थयते शुक्लेति। सजलनयनैः—जलेन सहिते सजले = सजले नयने येषान्ते तैः, आनन्दाश्रुसहितेनेत्रैरित्यर्थः, शुक्लापाङ्गैः—शुक्लौ अपाङ्गौ येषान्ते तैः = मयूरैरित्यर्थः, ‘मयूरो बर्हिणो बर्ही शुक्लापाङ्गः शिखावलः’ इति यादवः, केकाः = स्ववाणीः, ‘केका वाणी मयूरस्य’ इत्यमरः, स्वागतीकृत्य = अस्वातं स्वागतं यथा सम्पद्यते तथा कृत्वा, स्वागतवचनैरुत्कृत्येत्यर्थः, प्रत्युद्गातः = प्रत्युद्गतः मयूरवाणीकृतातिथ्य इत्यर्थः, भवान् = त्वम् मेघः, कथमपि = कथञ्चित्, आशु = शीघ्रं, गन्तुं = यातुं, व्यवस्येत् = उद्युञ्जीत। अत्र पद्ये केकारोपितस्वागतवचनस्य प्रस्तुतप्रत्युद्गमने उपयोगत्वात् परिणामोऽलङ्कारः। तद्यथा—‘आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणामः’॥
हिन्दी व्याख्या --हे सखे ! = हे मित्र !, मत्प्रियार्थं = मेरे कल्याण के लिए, द्रुतं = शीघ्र, यियासोः = जाने की इच्छावाले, अपि = भी, ते = तुम्हारा, ककुभसुरभौ = कुटज की गन्धवाले, पर्वते पर्वते = प्रत्येक पर्वत पर, कालक्षेपं = समय के विलम्ब को, उत्पश्यामि = सोचता हूँ। सजलनयनैः = आँसू भरे नेत्रों वाले, शुक्लापाङ्गैः = मयूरों से, केकाः = ध्वनि को, स्वागतीकृत्य = स्वागत मानकर, प्रत्युद्गातः = आगे बढ़ता हुआ, कथमपि = किसी प्रकार, आशु = शीघ्र, गन्तुं = जाने के लिए, व्यवस्येत् = प्रयत्न करोगे॥22॥
हिन्दी अर्थ --हे मित्र ! यद्यपि मेरे कार्य के लिए तुम यथाशीघ्र (अलका) जाने की इच्छा करोगे किन्तु फिर भी कुटज पुष्पों की गन्ध से युक्त प्रत्येक पर्वत पर विश्राम करते विलम्ब हो ही जायेगा, ऐसा मैं सोचता हूँ। आँसू भरे मयूर अपनी मधुर ध्वनि से जो तुम्हारा स्वागत करेंगे उसे स्वीकार करते हुए शीघ्र आगे बढ़ने का प्रयत्न करना॥22॥
टिप्पणी --शुक्लापाङ्गैः-मयूर की आँखों के कोने शुक्ल होते हैं अतएव इन्हें “शुक्लापाङ्ग” कहते हैं।
सजलनयनैः-ऐसी मान्यता है कि वर्षाकाल में मयूर जब आकाश में काले मेघों को देखते हैं तो वे मस्त होकर नाचने लगते हैं, उस समय उनकी आँखों से आँसू गिरते हैं, जिन्हें पीने से मोरनी गर्भवती होती है।
स्वागतीकृत्य केकाः-केकाध्वनि को स्वागत के शब्द बनाकर। वर्षा ऋतु में आकाश में काले काले बादलों को देखकर प्रसन्नतापूर्वक मोर नाचने तथा केका ध्वनि का उच्चारण करने लगते हैं। यही केकाध्वनि मेघ के लिए स्वागतवचन होंगे।
मत्प्रियार्थम्-मम प्रियं मत्प्रियम् (षष्ठीतत्पुरुषः), मत्प्रियाय इदं यथा तथा (चतुर्थी तत्पुरुषः)। द्रुतम्-“लघु क्षिप्रमरं द्रुतम्” इत्यमरः। यियासोः-यातुम् इच्छुः यियासुः, तस्य, या+सन्+उः। ककुभसुरभौ-ककुभस्य विकाराः (पुष्पाणि) ककुभानि, ककुभैः सुरभिः तस्मिन् (तृतीयातत्पुरुषः)। ककुभ+अण्। पर्वते पर्वते-यहाँ वीप्सा अर्थ में द्विरुक्ति है। कालक्षेपम्-कालस्य क्षेपः (षष्ठीतत्पुरुषः) तम्। क्षेपः-क्षिप्+घञ् (भावे)। “क्षेपो विलम्बे निन्दायाम्” इति विश्वः। उत्पश्यामि-उद्+दृश्+लट्+मिप्। सजलनयनैः-जलेन सहिते सजले (तुल्ययोगबहुव्रीहिः), सजले नयने येषां ते सजलनयनाः (बहुव्रीहिः) तैः। शुक्लाऽपाङ्गैः-शुक्लौ अपाङ्गौ येषां ते शुक्लापाङ्गाः (बहुव्रीहिः) तैः। “मयूरो बर्हिणो बर्ही शुक्लापाङ्गः शिखावलः” इति यादवः। केकाः-“केका वाणी मयूरस्य” इत्यमरः। स्वागतीकृत्य-शोभनम् आगतं स्वागतम् (गतिसमासः), अस्वागतं स्वागतं यथा सम्पद्यते तथा कृत्वा। स्वागत+च्चि+कृ+क्त्वा (ल्यप्)। प्रत्युद्गातः-प्रति+उद्+या+क्त। गन्तुम्-गम्+तुमुन्। व्यवस्येत्-वि+अव+सो+लिङ्+तिप्। इस श्लोक में केका पर आरोप्यमाण स्वागतवचन का प्रकृत अगवानी में उपयोग होने से परिणाम अलङ्कार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—
“विषयात्मतयारोप्ये प्रकृतार्थोपयोगिनि ।
परिणामो भवेत्तुल्यातुल्याधिकरणो द्विधा ॥” ॥ 22 ॥
सजलनयनैः-ऐसी मान्यता है कि वर्षाकाल में मयूर जब आकाश में काले मेघों को देखते हैं तो वे मस्त होकर नाचने लगते हैं, उस समय उनकी आँखों से आँसू गिरते हैं, जिन्हें पीने से मोरनी गर्भवती होती है।
स्वागतीकृत्य केकाः-केकाध्वनि को स्वागत के शब्द बनाकर। वर्षा ऋतु में आकाश में काले काले बादलों को देखकर प्रसन्नतापूर्वक मोर नाचने तथा केका ध्वनि का उच्चारण करने लगते हैं। यही केकाध्वनि मेघ के लिए स्वागतवचन होंगे।
मत्प्रियार्थम्-मम प्रियं मत्प्रियम् (षष्ठीतत्पुरुषः), मत्प्रियाय इदं यथा तथा (चतुर्थी तत्पुरुषः)। द्रुतम्-“लघु क्षिप्रमरं द्रुतम्” इत्यमरः। यियासोः-यातुम् इच्छुः यियासुः, तस्य, या+सन्+उः। ककुभसुरभौ-ककुभस्य विकाराः (पुष्पाणि) ककुभानि, ककुभैः सुरभिः तस्मिन् (तृतीयातत्पुरुषः)। ककुभ+अण्। पर्वते पर्वते-यहाँ वीप्सा अर्थ में द्विरुक्ति है। कालक्षेपम्-कालस्य क्षेपः (षष्ठीतत्पुरुषः) तम्। क्षेपः-क्षिप्+घञ् (भावे)। “क्षेपो विलम्बे निन्दायाम्” इति विश्वः। उत्पश्यामि-उद्+दृश्+लट्+मिप्। सजलनयनैः-जलेन सहिते सजले (तुल्ययोगबहुव्रीहिः), सजले नयने येषां ते सजलनयनाः (बहुव्रीहिः) तैः। शुक्लाऽपाङ्गैः-शुक्लौ अपाङ्गौ येषां ते शुक्लापाङ्गाः (बहुव्रीहिः) तैः। “मयूरो बर्हिणो बर्ही शुक्लापाङ्गः शिखावलः” इति यादवः। केकाः-“केका वाणी मयूरस्य” इत्यमरः। स्वागतीकृत्य-शोभनम् आगतं स्वागतम् (गतिसमासः), अस्वागतं स्वागतं यथा सम्पद्यते तथा कृत्वा। स्वागत+च्चि+कृ+क्त्वा (ल्यप्)। प्रत्युद्गातः-प्रति+उद्+या+क्त। गन्तुम्-गम्+तुमुन्। व्यवस्येत्-वि+अव+सो+लिङ्+तिप्। इस श्लोक में केका पर आरोप्यमाण स्वागतवचन का प्रकृत अगवानी में उपयोग होने से परिणाम अलङ्कार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—
“विषयात्मतयारोप्ये प्रकृतार्थोपयोगिनि ।
परिणामो भवेत्तुल्यातुल्याधिकरणो द्विधा ॥” ॥ 22 ॥
पाण्डुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नैः
नीडारम्भैर्गृहबलिभुजामाकुलग्रामचैत्याः ।
त्वय्यासन्ने परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः
सम्पत्स्यन्ते कतिपयदिनस्थायिहंसा दशाणीः ॥ 23 ॥
अन्वय --(हे मेघ !) त्वयि आसन्नं (सति) दशार्णाः सूचिभिन्नैः केतकैः पाण्डुच्छायोपवनवृतयो गृहबलिभुजां नीडारम्भैः आकुलग्रामचैत्याः परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः कतिपयदिनस्थायिहंसाः सम्पत्स्यन्ते॥23॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --मेघम्प्रति दशार्णदेशमुपस्थापयति महाकविः।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) त्वयि = भवति, आसन्ने = सन्निकृष्टेसतीति शेषः, दशार्णाः = दशार्णनामका देशाः, सूचिभिन्नैः = सूचिषु भिन्नानि तैः सुकुलाग्रविकसितैरित्यर्थः, ‘केतकीमुकुलाग्रेषु सूचिः स्यात्’ इति शब्दार्णवः, केतकैः = केतकीप्रसूनैः, पाण्डुच्छायोपवनवृतयः—पाण्डुः छाया यासां ताः पाण्डुच्छायाः = उपवनानां वृतयः उपवनवृतयः, पाण्डुच्छाया उपवनवृतये येषान्ते तथोक्ताः हस्तिवर्णाऽऽरामकण्ठकशाखाऽऽवरणाः इत्यर्थः, ‘प्राकारो वरणः सालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः’ इत्यमरः, गृहबलिभुजां = गृहाणां बलयः, गृहबलीन् भुञ्जत इति गृहबलिभुजस्तेषां गेहबलिभोजिनामित्यर्थः, काकादिग्रामखगानामिति यावत्, नीडारम्भैः—आरम्भाणि = आरम्भाः, नीडाना=कुलायानाम्, आरम्भैः=निर्माणैः, आकुलग्रामचैत्याः—चीयते असौ इति चित्यः = चित्त्यस्य इमानि चैत्यानि, ‘चैत्यमायतनं तुल्ये इत्यमरः, ‘चैत्यमायतने बुद्धवन्द्ये चोद्देशपादपे’ इति विश्वः, आकुलानि ग्रामस्य चैत्यानि येषु ते तथोक्ताः सङ्कीर्णसंवसथस्थ्यावृक्षाः इत्यर्थः, परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः—परिणतानि च तानि फलानि परिणतफलानि = तैः श्यामानि परिणतफलश्यामानि च तानि जम्बूवनानि तैः अन्ताः (रम्यः), परिपक्वफलकृष्णजम्बूवनरम्यः इति भावः, ‘पक्वं परिणते’ इत्यमरः, ‘मृगावासिते रम्ये समाप्तावन्त इष्यते’ इति शब्दार्णवः, यद्वा परिणतफलश्यामा जम्बूवनान्ता येषु ते तथोक्ताः इति मल्लिनाथाः, कतिपयदिनस्थायिहंसाः—कतिपयनि च तानि दिनानि = तिष्ठन्तीति तच्छीलाः स्थायिनः, कतिपयदिनानि स्थायिनः हंसा येषु ते तथोक्ताः किञ्चिद्दिवसस्थायुकमराला इत्यर्थः, सम्पत्स्यन्ते = भविष्यन्ति॥23॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) त्वयि = तुम्हारे, आसन्ने = समीप आ जाने (सति) पर, दशार्णाः = दशार्ण देश, सूचिभिन्नैः = कलियों के मुखभाग में खिले हुए, केतकैः = केतकीपुष्पों से, पाण्डुच्छायोपवनवृतयः = पीली-पीली हो गयी है उद्यानों की परिधि (हाता या घेरा) जिनकी ऐसे (तथा), परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः = पके हुए जामुनों से काले हो गये हैं वनों के प्रान्तभाग जिनमें ऐसे (तथा), कतिपयदिनस्थायिहंसाः = कुछ ही दिन रहने वाले हैं हंस जिनमें ऐसे, सम्पत्स्यन्ते = हो जायेंगे॥23॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! तुम्हारे निकट आने पर दशार्णदेश (छत्तीसगढ़) में बगीचे केतकी के फूलों से पीली दीवारों से युक्त, गाँव के रास्ते में पेड़, कौए आदि पक्षियों के घोंसलों की रचना से संकीर्ण और जामुनों के वन पके हुए फलों से श्यामवर्णवाले हो जायेंगे। इस प्रकार यहाँ हंस भी वर्षा के आरम्भ को देखकर कुछ ही दिनों तक ठहरेंगे॥23॥
टिप्पणी --आकुलग्रामचैत्यः-गाँव की गलियों के पवित्र (पीपल आदि) वृक्ष (जिन कौए आदि पक्षियों के घोसलों की रचना से) भरे पड़े हैं।
परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः-जहाँ जामुन के जंगलों के प्रान्तभाग पके हुए फलों से काले हो गये हैं।
कतिपयदिनस्थायिहंसाः-जहाँ हंस कुछ ही दिनों तक ठहरने वाले हैं।
दशार्णाः-ऋण शब्द दुर्गभूमि और जल का वाचक है। अर्थात् जिसके पास दश दुर्ग हैं उन्हें दशार्ण कहते हैं। विन्ध्य पर्वत से निकली हुई दशार्ण नदी भी यहाँ पर बहती है। आजकल दशार्ण देश ही छत्तीसगढ़ है ऐसा विद्वान् स्वीकार करने लगे हैं। यक्ष मेघ से कहता है कि जब तुम दशार्णदेश पहुँचोगे तो वहाँ का दृश्य इस प्रकार होगा—दशार्णदेश, जहाँ पर पुष्पवाटिकाओं के बेड़े में लगे हुए नुकीली बाल के समान पाण्डुर पुष्पों वाले केवड़ों से वनभूमि पीली होकर चमक उठती है, पक्षियों के नीडारम्भ के उद्योग से गाँव के वृक्ष चहचहा उठते हैं और दूर देश से आते हुए हंस कुछ ही दिनों के लिए रुक जाते हैं।
आसन्ने-आ+सद्+क्त (कर्तरि) भावे सप्तमी। दशार्णाः-दश ऋणानि (दुर्गभूमयः), येषां ते (बहुव्रीहिः)। दश+ऋण “प्रवत्सरकम्बलवसनार्णदशानामृणे” इस वार्तिक से आरवृद्धि होकर दशार्ण पद बनता है। दश ऋणानि (जलप्रवाहाः) यस्यां सा (बहुव्रीहिः)। सूचिभिन्नैः-सूचिषु भिन्नानि (सप्तमीतत्पुरुषः) तैः। भिन्नम्-भिद्+क्तः। “केतकीमुकुलाग्रेषु सूचिः स्यात्” इति शब्दार्णवः। केतकैः-केतकस्य विकाराः केतकानि, तैः। पाण्डुच्छायोपवनवृतयः-पाण्डुः छाया यस्य तत् (बहुव्रीहिः) तादृशम् उपवनम् (कर्मधारयः), तस्य वृत्तिः येषु ते (बहुव्रीहिः)। “प्राकारो वरणः सालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः” इत्यमरः। नीडारम्भैः-नीडानाम् आरम्भाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। आ+रभ्+घञ् (भावे)। गृहबलिभुजाम्-गृहाणां बलयः (षष्ठीतत्पुरुषः), गृहबलीन् भुञ्जते इति गृहबलिभुजः, तेषाम् (उपपदसमासः)। गृहबलिभुजः-गृह+बलि+भुज्+क्विप्। आकुलग्रामचैत्याः-आकुलानि ग्रामेषु चैत्यानि येषु ते (बहुव्रीहिः)। चैत्याः-चित्य+अण् “चैत्यमायतने बुद्धवन्द्ये चोद्देशपादपे” इति विश्वः। “चैत्यमायतनं तुल्ये” इत्यमरः। परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः-परिणतानि च तानि फलानि (कर्मधारयः), परिणतफलैः श्यामानि (तृतीयातत्पुरुषः), जम्बूनां वनानि (षष्ठीतत्पुरुषः), परिणतफलश्यामानि च तानि जम्बूवनानि (कर्मधारयः), परिणतफलश्यामजम्बूवनैः अन्ताः (रम्यः) (तृतीयातत्पुरुषः)। परिणतम्-परि+णम्+क्त। सम्पत्स्यन्ते-सम्+पद्+लृट्+झ। कतिपयदिनस्थायिहंसाः-कतिपयानि च तानि दिनानि (कर्मधारयः), तेषु तिष्ठन्ति इति (उपपदतत्पुरुषः), कतिपयदिनस्थायिनः हंसा येषु ते (बहुव्रीहिः)। स्थायिनः-स्था+णिनि॥23॥
परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः-जहाँ जामुन के जंगलों के प्रान्तभाग पके हुए फलों से काले हो गये हैं।
कतिपयदिनस्थायिहंसाः-जहाँ हंस कुछ ही दिनों तक ठहरने वाले हैं।
दशार्णाः-ऋण शब्द दुर्गभूमि और जल का वाचक है। अर्थात् जिसके पास दश दुर्ग हैं उन्हें दशार्ण कहते हैं। विन्ध्य पर्वत से निकली हुई दशार्ण नदी भी यहाँ पर बहती है। आजकल दशार्ण देश ही छत्तीसगढ़ है ऐसा विद्वान् स्वीकार करने लगे हैं। यक्ष मेघ से कहता है कि जब तुम दशार्णदेश पहुँचोगे तो वहाँ का दृश्य इस प्रकार होगा—दशार्णदेश, जहाँ पर पुष्पवाटिकाओं के बेड़े में लगे हुए नुकीली बाल के समान पाण्डुर पुष्पों वाले केवड़ों से वनभूमि पीली होकर चमक उठती है, पक्षियों के नीडारम्भ के उद्योग से गाँव के वृक्ष चहचहा उठते हैं और दूर देश से आते हुए हंस कुछ ही दिनों के लिए रुक जाते हैं।
आसन्ने-आ+सद्+क्त (कर्तरि) भावे सप्तमी। दशार्णाः-दश ऋणानि (दुर्गभूमयः), येषां ते (बहुव्रीहिः)। दश+ऋण “प्रवत्सरकम्बलवसनार्णदशानामृणे” इस वार्तिक से आरवृद्धि होकर दशार्ण पद बनता है। दश ऋणानि (जलप्रवाहाः) यस्यां सा (बहुव्रीहिः)। सूचिभिन्नैः-सूचिषु भिन्नानि (सप्तमीतत्पुरुषः) तैः। भिन्नम्-भिद्+क्तः। “केतकीमुकुलाग्रेषु सूचिः स्यात्” इति शब्दार्णवः। केतकैः-केतकस्य विकाराः केतकानि, तैः। पाण्डुच्छायोपवनवृतयः-पाण्डुः छाया यस्य तत् (बहुव्रीहिः) तादृशम् उपवनम् (कर्मधारयः), तस्य वृत्तिः येषु ते (बहुव्रीहिः)। “प्राकारो वरणः सालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः” इत्यमरः। नीडारम्भैः-नीडानाम् आरम्भाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। आ+रभ्+घञ् (भावे)। गृहबलिभुजाम्-गृहाणां बलयः (षष्ठीतत्पुरुषः), गृहबलीन् भुञ्जते इति गृहबलिभुजः, तेषाम् (उपपदसमासः)। गृहबलिभुजः-गृह+बलि+भुज्+क्विप्। आकुलग्रामचैत्याः-आकुलानि ग्रामेषु चैत्यानि येषु ते (बहुव्रीहिः)। चैत्याः-चित्य+अण् “चैत्यमायतने बुद्धवन्द्ये चोद्देशपादपे” इति विश्वः। “चैत्यमायतनं तुल्ये” इत्यमरः। परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः-परिणतानि च तानि फलानि (कर्मधारयः), परिणतफलैः श्यामानि (तृतीयातत्पुरुषः), जम्बूनां वनानि (षष्ठीतत्पुरुषः), परिणतफलश्यामानि च तानि जम्बूवनानि (कर्मधारयः), परिणतफलश्यामजम्बूवनैः अन्ताः (रम्यः) (तृतीयातत्पुरुषः)। परिणतम्-परि+णम्+क्त। सम्पत्स्यन्ते-सम्+पद्+लृट्+झ। कतिपयदिनस्थायिहंसाः-कतिपयानि च तानि दिनानि (कर्मधारयः), तेषु तिष्ठन्ति इति (उपपदतत्पुरुषः), कतिपयदिनस्थायिनः हंसा येषु ते (बहुव्रीहिः)। स्थायिनः-स्था+णिनि॥23॥
तेषां दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणां राजधानीं
गत्वा सद्यः फलमविकलं कामुकत्वस्य लब्धा ।
तीरोपान्तस्तनितसुभगं पास्यसि स्वादु यस्मात्
सभ्रूभङ्गं मुखमिव पयो वेत्रवत्याश्चलोर्मि ॥ 24 ॥
अन्वय --(हे मेघ !) दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणां तेषां राजधानीं गत्वा सद्यः कामुकत्वस्य अविकलं फलं लब्धा। यस्मात् स्वादु चलोर्मि वेत्रवत्याः पयः सभ्रूभङ्गम् मुखम् इव तीरोपान्तस्तनितसुभगं पास्यसि॥24॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --वेत्रवत्याः जलं पातुमुपदिशति मेघम्महाकविर्यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) दिक्षु = दिशासु, प्रथितविदिशालक्षणाम्—प्रथितं प्रसिद्धं विदिशेति लक्षणं नामधेयं यस्याः सा तां = प्रसिद्धविदिशाभिधेयामित्यर्थः, ‘प्रतीते प्रथितख्यात्तवित्तविज्ञातविश्रुताः’ इत्यमरः, ‘लक्षणं नाम्नि चिह्ने च’ इति विश्वः, तेषां = दशार्णानां, राजधानीं—धीयन्तेऽस्यामिति धानी, राज्ञांधानी राजधानी प्रधाननगरी तां = ‘प्रधाननगरी राज्ञां राजधानीति कथ्यते’ इति शब्दार्णवः, गत्वा = प्राप्य, सद्यः = तत्क्षणं, ‘सद्यः सपदि तत्क्षणे’ इत्यमरः, कामुकत्वस्य = विलासितायाः, ‘विलासी कामुकः कामी स्त्रीपरो रतिलम्पटः’ इति शब्दार्णवः, अविकलं = समग्रं, फलं = प्रयोजनं, लब्धा = लप्स्यते त्वयेति शेषः। कुत इति प्रतिपादयति—यस्मात् = कारणात्, स्वादु = मधुरं, चलोर्मि—चला ऊर्मयो यस्य तत् = तरङ्गितमित्यर्थः, वेत्रवत्याः = तदभिधेयायाः नद्याः, पयः = जलं, सभ्रूभङ्गम्भ्रुवोः भङ्गः = तेन सहितं, तत् भ्रुकुटियुक्तमित्यर्थः, दशनपीडयेति भावः, मुखमिव = आननमिव, अधरंमिवेत्यर्थः, तीरोपान्तस्तनितसुभगं—तीरस्य उपान्तः = तस्मिन् यत् स्तनितं तेन सुभगं यथा स्यात्तथा तटप्रान्तगर्जितमनोहरमित्यर्थः, पास्यसि = पानं करिष्यसि, कामिनामधरास्वादः सुरतादतिरिच्यते’ इति भावः। पद्येऽस्मिन् वेत्रवतीमेधयोः लिङ्गसाम्येन नायिकानायकव्यवहारसमारोपात् समासोक्तिरलङ्कारः। तद्यथा—‘समासोक्तिः समैर्यत्र कार्यलिङ्गविशेषणैः। व्यवहारसमारोपः प्रकृतेऽन्यस्य वस्तुनः’॥ अथ चात्र ‘सभ्रूभङ्गं मुखमिव’ इत्यत्र सम्भावनायामुत्प्रेक्षा च। तद्यथा—‘भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परेण यत्’ इत्यनयोरलङ्कारयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करोऽलङ्कारः॥24॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) दिक्षु = दिशाओं में, प्रथितविदिशालक्षणां—विदिशा = विदिशा नाम से जो विख्यात है ऐसी, तेषाम् = उन (दशार्ण देशों) की, राजधानीं = राजधानी में (को), गत्वा = जाकर, सद्यः = शीघ्र (तत्काल), कामुकत्वस्य = कामुकता के, अविकलं = सारे, फलं = फल को, लब्धा = प्राप्त करोगे। यस्मात् = क्योंकि, वेत्रवत्याः = वेत्रवती (बेतवा) नदी, स्वादु = मीठे, चलोर्मि = चञ्चल तरङ्गों वाले, पयः = जल को, तीरोपान्तस्तनितसुभगं = किनारे के समीप गर्जन से भाग्यशाली होकर जैसे, सभ्रूभङ्गं = त्यौरी चढ़े हुए, मुखमिव = (नायिका के) मुख की तरह, पास्यसि = पान करोगे॥24॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! दिशाओं में विदिशा नाम से प्रसिद्ध दशार्ण देश की राजधानी में पहुँच कर उसी क्षण तुम कामुकता के सम्पूर्ण फल को प्राप्त कर लोगे। क्योंकि तुम वहाँ पर मधुर और तरङ्गित वेत्रवती नाम की नदी के जल को तिरछी भौंहो वाली (त्यौरी चढ़ाई हुई) नायिका के अधर के समान तट के प्रान्त में मधुर गर्जन करने के साथ-साथ पान करोगे॥24॥
टिप्पणी --विदिशा-वेत्रवती (बेंतवा) नदी के तट पर स्थित यह नगरी प्राचीन काल में दशार्ण देश की राजधानी थी। कादम्बरी के अनुसार यह नगरी मालव देश की राजधानी थी। आधुनिककाल में मध्यप्रदेश का भिलसा नगर ही प्राचीन काल का विदिशा था जो कि वेत्रवती (बेंतवा) के तटपर स्थित मालवा में हैं।
वेत्रवती-इसी वेत्रवती को आज बेंतवा के नाम से पुकारा जाता है। विन्ध्याटवी की मस्तानी नदी वेत्रवती, जो चट्टानों को तोड़कर हरहराती हुई बह रही है, इसकी चंचल तरंगें लीलावती की विलासलीलाओं का अनुकरण करती हैं। विन्ध्य के उपलविषममार्ग में निरन्तर दौड़ती हुई, दूर तक फैले हुए वनफलों की झाड़ियों को दरेरती हुई, गिरती हुई, टूटती हुई, उठती हुई और फिर भी आगे बढ़ती हुई वेत्रवती की शोभा दर्शनीय है।
कामुकत्वस्य लब्धा-यहाँ पर मेघ को नायक तथा वेत्रवती को नायिका कहा गया है। तरङ्गित जल ही नायिका का मुख है तथा नायक उसके अधरोष्ठ के पान करने का इच्छुक है, किन्तु नायिका भ्रुकुटी चढ़ाकर मना करती है, फिर नायक मेघ उसी प्रकार उसके अधरोष्ठ का पान करने लगता है जैसे कि किसी नायिका के त्यौरी चढ़े, अतएव मनोहर मुखड़े को कामी पीता है। यही इस मेघ का कामुकत्व है।
प्रथितविदिशालक्षणाम्-प्रथितं विदिशालक्षणं यस्याः सा (बहुव्रीहिः) ताम्। प्रथितम्-प्रथ्+क्त। लक्षण-लक्ष्+ल्युट्। “प्रतीते प्रथितख्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः” इत्यमरः। राजधानीम्-राज्ञां धानी राजधानी (षष्ठीतत्पुरुषः) ताम्। धीयन्ते अस्याम् इति धानी, धा+ल्युट्+ङीप्। गत्वा-गम्+क्त्वा। कामुकत्वम्-कामुकस्य भावः कामुकत्वम्, तस्य, कम्+उकञ्—कामुक, कामुक+त्व। “विलासी कामुकः कामी स्त्रीपरो रतिलम्पटः” इति शब्दार्णवः। अविकलम्-विगता कला यस्य तत् विकलम् (बहुव्रीहिः), न विकलम् अविकलम् (नञ् तत्पुरुषः)। लब्धा-लभ्+लुट् (कर्मणि)। चलोर्मि-चला ऊर्मिः यस्य तत् (बहुव्रीहिः)। चलतीति चला, चल्+अच्+टाप्। वेत्रवत्याः-वेत्रम् अस्ति यस्या सा वेत्रवती, तस्याः। वेत्र+मतुप्+ङीप्। सभ्रूभङ्गम्-भ्रूवोः भङ्गः (षष्ठीतत्पुरुषः), भ्रूभङ्गेन सहितं सभ्रूभङ्गं, तत् (तुल्ययोगबहुव्रीहिः)। तीरोपान्तस्तनितसुभगम्-तीरस्य उपान्तः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मिन् स्तनितम् (सप्तमीतत्पुरुषः), तेन सुभगं यथा तथा (तृतीयातत्पुरुषः)। पास्यसि-पा+लृट्+सिप्। इस श्लोक में मेघ व वेत्रवती में नायक-नायिका के व्यवहार का समारोप करने से समासोक्ति अलंकार है॥24॥
वेत्रवती-इसी वेत्रवती को आज बेंतवा के नाम से पुकारा जाता है। विन्ध्याटवी की मस्तानी नदी वेत्रवती, जो चट्टानों को तोड़कर हरहराती हुई बह रही है, इसकी चंचल तरंगें लीलावती की विलासलीलाओं का अनुकरण करती हैं। विन्ध्य के उपलविषममार्ग में निरन्तर दौड़ती हुई, दूर तक फैले हुए वनफलों की झाड़ियों को दरेरती हुई, गिरती हुई, टूटती हुई, उठती हुई और फिर भी आगे बढ़ती हुई वेत्रवती की शोभा दर्शनीय है।
कामुकत्वस्य लब्धा-यहाँ पर मेघ को नायक तथा वेत्रवती को नायिका कहा गया है। तरङ्गित जल ही नायिका का मुख है तथा नायक उसके अधरोष्ठ के पान करने का इच्छुक है, किन्तु नायिका भ्रुकुटी चढ़ाकर मना करती है, फिर नायक मेघ उसी प्रकार उसके अधरोष्ठ का पान करने लगता है जैसे कि किसी नायिका के त्यौरी चढ़े, अतएव मनोहर मुखड़े को कामी पीता है। यही इस मेघ का कामुकत्व है।
प्रथितविदिशालक्षणाम्-प्रथितं विदिशालक्षणं यस्याः सा (बहुव्रीहिः) ताम्। प्रथितम्-प्रथ्+क्त। लक्षण-लक्ष्+ल्युट्। “प्रतीते प्रथितख्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः” इत्यमरः। राजधानीम्-राज्ञां धानी राजधानी (षष्ठीतत्पुरुषः) ताम्। धीयन्ते अस्याम् इति धानी, धा+ल्युट्+ङीप्। गत्वा-गम्+क्त्वा। कामुकत्वम्-कामुकस्य भावः कामुकत्वम्, तस्य, कम्+उकञ्—कामुक, कामुक+त्व। “विलासी कामुकः कामी स्त्रीपरो रतिलम्पटः” इति शब्दार्णवः। अविकलम्-विगता कला यस्य तत् विकलम् (बहुव्रीहिः), न विकलम् अविकलम् (नञ् तत्पुरुषः)। लब्धा-लभ्+लुट् (कर्मणि)। चलोर्मि-चला ऊर्मिः यस्य तत् (बहुव्रीहिः)। चलतीति चला, चल्+अच्+टाप्। वेत्रवत्याः-वेत्रम् अस्ति यस्या सा वेत्रवती, तस्याः। वेत्र+मतुप्+ङीप्। सभ्रूभङ्गम्-भ्रूवोः भङ्गः (षष्ठीतत्पुरुषः), भ्रूभङ्गेन सहितं सभ्रूभङ्गं, तत् (तुल्ययोगबहुव्रीहिः)। तीरोपान्तस्तनितसुभगम्-तीरस्य उपान्तः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मिन् स्तनितम् (सप्तमीतत्पुरुषः), तेन सुभगं यथा तथा (तृतीयातत्पुरुषः)। पास्यसि-पा+लृट्+सिप्। इस श्लोक में मेघ व वेत्रवती में नायक-नायिका के व्यवहार का समारोप करने से समासोक्ति अलंकार है॥24॥
नीचैराख्यं गिरिमधिवसेस्तत्र विश्रामहेतो-
स्त्वत्सम्पर्कात् पुलकितमिव प्रौढपुष्पैः कदम्बैः ।
यः पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिर्नागराणा-
मुद्दामानि प्रथयति शिलावेश्मभिर्यौवनानि ॥ 25 ॥
अन्वय --(हे जलद !) तत्र विश्रामहेतोः प्रौढपुष्पैः कदम्बैः त्वत्सम्पर्कात् पुलकितम् इव नीचैराख्यं गिरम् अधिवसेः। यः पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः शिलावेश्मभिः नागराणाम् उद्दामानि यौवनानि प्रथयति॥25॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --नीचैराख्यपर्वतमधिवस्तुमुपदिशति मेघम्।
संस्कृत व्याख्या --(हे जलद !) तत्र = विदिशासमीपे, विश्रामहेतोः—विश्रामो विश्रमः = खेदापनय इत्यर्थः, तस्य हेतोः कारणात्, प्रौढपुष्पैः—प्रौढानि प्रबुद्धानि = पुष्पाणि कुसुमानि येषु तैस्तथोक्तैः, कदम्बैः = नीपवृक्षैः, त्वत्सम्पर्कात्—तव = भवतः मेघस्येत्यर्थः, सम्पर्कात् = सङ्गात्, पुलकितम्—पुलकाः सञ्जाता अस्येति सञ्जातपुलकम् = इत्यर्थः, इव = यथा, नीचैराख्यम्—नीचैः = तदभिधेयः, आख्या = अभिधेयो यस्य स तन्तथोक्तं नीचैसंज्ञकं विन्ध्याचलमित्यर्थः, गिरिं = पर्वतम्, अधिवसेः = अधिवासं कुर्याः। यः = नीचैराख्यः पर्वतः, पण्यस्त्रीरतिपारमलोद्गारिभिः—पण्याः पणितुं योग्याः क्रेया इत्यर्थः, याः स्त्रियः कामिन्यः वेश्या इत्यर्थः = ‘वारस्त्री गणिका वेश्या पण्यस्त्री रूपजीवनी’ इति शब्दार्णवः, तासां रतिषु सुरतप्रसङ्गेषु यः परिमलः गन्धविशेषः, ‘विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे’ इत्यमरः, तमुद्गिरन्ति आविष्कुर्वन्ति यानितच्छीलानि तैः गणिकासुरतसौरभाऽऽविष्कारिभिरित्यर्थः, शिलावेश्मभिः—शिलानां प्रस्तराणां वेश्मानि सद्मानि तैः = कन्दरैरित्यर्थः, नागराणां—नगरे भवाः नागरास्तेषां = पौराणामित्यर्थः, उद्दामानि—दाम्नः (मर्यादायाः) उद्गतानि उद्दामानि = उत्कटानि, यौवनानि—यूनां भावा यौवनानि तानि = तारुण्यानीत्यर्थः, प्रथयति = प्रकटयति। उत्कटयौवनाः क्वचिदनुरक्ता वाराङ्गना विश्रम्भविहारकाङ्क्षिण्यो मात्रादिभयान्निशीथसमये कञ्चन विविक्तं देशमाश्रित्य रमन्ते। तच्चात्र बहुलमस्तीति प्रसिद्धिः। पद्येऽस्मिन् उत्प्रेक्षाऽलङ्कारः। तद्यथा—‘भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परेण यत्’॥25॥
हिन्दी व्याख्या --(हे जलद ! = हे मेघ !) तत्र = वहाँ, विश्रामहेतोः = विश्राम करने के लिए, प्रौढपुष्पैः = खिले हुए पुष्पों वाले, कदम्बैः = कदम्ब वृक्षों से, त्वत्सम्पर्कात् = तुम्हारे स्पर्श से, पुलकितम् = रोमाञ्चित, इव = जैसे, नीचैराख्यं = नीचैः नामक, गिरिं = पर्वत (विन्ध्याचल) पर, अधिवसेः = ठहर जाना। यः = जो (पर्वत), पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः = वेश्याओं द्वारा सुरतकाल में प्रयुक्त सुगन्धों को उगलते हुए, शिलावेश्मभिः = पत्थरों की गुफाओं से, नागराणां = (वहाँ के) नागरिकों के, उद्दामानि = उत्कट, यौवनानि = युवावस्था के विलासों को, प्रथयति = विख्यात कर रहा है॥25॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! वहाँ विश्राम के लिए उस ‘नीचैः’ नामक पर्वत पर ठहर जाना जो पूरे खिले हुए कदम्बपुष्पों से ऐसा लगेगा, जैसे तुम्हारे स्पर्श से रोमांचित हो गया हो और वेश्याओं के साथ रतिक्रीडा में प्रयुक्त अङ्गरागादि की महकती सुगन्ध से जिसकी गुफाएँ वहाँ के नागरिकों के प्रचण्ड यौवन को प्रकट करती हैं॥25॥
टिप्पणी --पुलकितम् इव-प्राकृतिक नियमानुसार मेघ के आगमन पर कदम्ब की कलियाँ खिल उठती हैं। लेकिन कवि ने यहाँ कल्पना की है कि जैसे किसी इष्ट मित्र के आगमन पर व्यक्ति अपार हर्ष का अनुभव करते हुए रोमाञ्चित हो उठता है वैसी ही मेघ के आगमन पर हर्ष से विकसित पुष्पों वाले कदम्ब के रूप में पर्वत रोमाञ्चित हो जायेगा।
नीचैराख्यम्-विदिशा नगरी के समीप ही निचली पहाड़ी नाम की एक छोटी सी पहाड़ी है। जिन दिनों विदिशा अपने असह्य प्रताप के तेज से सिन्धु-पार के दुर्दान्त नरपतियों को म्लान और दग्ध बनाया करती थी उन दिनों निचली पहाड़ी सम्भ्रान्त नागरजनों के वनयात्रा और सरस्वतीविहार का काम करती थी। देश-देशान्तर से आये हुए गुणीजन इस पहाड़ी की छोटी-छोटी सजायी हुई कन्दराओं में, शिलावेश्मों में निवास करते थे, शास्त्रार्थविचार, काव्यगोष्ठी, अक्षरच्युतक, बिन्दुमती, प्रहेलिका आदि मनोविनोदों के साथ-साथ लाव, तित्तिर और मेषयुद्ध का आयोजन होता था। मल्लविद्या और शस्त्रप्रतियोगिता का आह्वान होता था, पटहनिनाद के साथ कांस्यकोशी और झल्लरी यन्त्रों की मादक ध्वनि में व्यायामकौशल का प्रदर्शन होता था और अनेक करणों तथा अंगहारों के सूक्ष्म अभिनयों से नागरजनों की शूरता और सुकुमारता की परीक्षा होती थी। उन दिनों निचली पहाड़ियों में आयोजित उत्सवों और शोभायात्राओं से दशार्ण की जनता बलदृप्त पौरुष के गौरव से अभिभूत हो जाती थी। समयानुसार आज बड़ा परिवर्तन हो गया है। दूर-दूर तक फैली हुई कदम्ब और कुटज की पंक्तियाँ, वनपलाश और बदरी-गुल्मों की छोटी-छोटी झाड़ियाँ और अयत्नवर्धित करवीर, कोविदार तथा आरग्वध वृक्षों की उलझी हुई अरण्यनी निचली पहाड़ी की नयनाभिराम शोभा को आज भी समृद्ध कर रही है।
पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः-आज प्रशस्तवीथियों पर जंगली पौधे उग आये हैं और सरस्वती-विहार के प्रांगण में वन्य-बदरियों के झाड़ खड़े हो गये हैं, तथापि निचली पहाड़ी की कन्दरायें आज भी जगमगाती रहती हैं। अब वे गुणीजनों का आश्रयस्थल न रहकर मनचले नागरिकों के प्रच्छन्न विलास की अभिसार भूमियाँ बन गयी हैं। उन कन्दराओं का भाग्य भी विचित्र है, वे आज चरित्रभ्रष्ट नागरिकों और पण्यरमणयों के उद्दामविलास की गवाही देती रहती हैं। यहाँ ये कन्दरायें उनके विलासिता के लिए उपयोग में आने वाली मादक हाला की गन्ध उगलती रहती हैं। इस गन्ध पण्यविलासिनियों के श्रम-जल-सिक्त अंगराग के उत्कट परिमल से और भी विस्रगन्धी हो उठती है।
विश्रामहेतोः अधिवसेः-विश्राम करने के लिए ठहर जाना। यहाँ पर कदम्बों के फूलों से वनस्थली नीचे से ऊपर तक लहक उठी है। यक्ष मेघ से कहता है कि तुम्हारे सम्पर्क से इन उद्गत-केसर कदम्बपुष्पों के रूप में वनस्थली ही रोमाञ्चित हो उठी है। आगमिष्यत्पतिका सुन्दरी की भाँति इस प्रतीक्षा-कातरा वनस्थली को देखकर निःसन्देह तुम भी रोमाञ्चकण्टकित हो उठोगे। परन्तु हाथ के झोंकों के साथ ऊपर उठी हुई परिमलोद्गार की भभक तुम्हें व्याकुल करेगी। एक तरफ वनस्थली का निसर्गसुकुमार प्रेम और दूसरी तरफ प्रच्छन्न कामुकों के कृत्रिम विलास से तुम्हारी मनोदशा विचित्र हो उठेगी। मैं कहता हूँ कि मित्र ! तुम नीचे उतर आना, कदम्बों की मूक अभ्यर्थना से तुम पुलकित हो जाओगे और पण्यविलासिनियों के परिमलोद्गार की भभक से तुम्हारी रक्षा हो सकेगी। शिलावेश्मों के उद्दाम यौवन-विलास से निचली पहाड़ी सचमुच ‘निचली’ हो गयी है। परन्तु तुम्हें वहाँ निश्छल अनुराग की शोभा अवश्य देखने को मिलेगी। वहाँ तुम नीचे आकर कदम्बवन की छाया में विश्राम कर सकते हो।
नीचैराख्यम्-नीचैः इति आख्या यस्य सः, तम् (बहुव्रीहिः)। आ+ख्या+अङ् (भावे)। गिरिम् अधिवसेः-“अधिवसेः” यहाँ पर अधिपूर्वक वस् धातु के योग में “उपान्वध्याङ्वसः” इस सूत्र से द्वितीया (उपपदविभक्ति) हुई है। अधिवसेः-अधि+वस्+लिङ् (विधौ)+सिप्। विश्रामहेतोः-विश्रामस्य हेतुः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्य। विश्रामः-वि+श्रम्+घञ्। त्वत्सम्पर्कात्-तव संपर्कः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मात्। सम्पर्कः-सम्+पृच्+घञ्। पुलकितम्-पुलकाः जाताः अस्य इति, पुलक+इतच्। प्रौढपुष्पैः-प्रौढानि पुष्पाणि येषां तैः (बहुव्रीहिः)। प्रोह्यते स्म-प्र+वह+क्त। पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः-पण्याश्च ताः स्त्रियः (कर्मधारयः), पण्यस्त्रीणां रतयः (षष्ठीतत्पुरुषः), तासु परिमलः पण्यस्त्रीरतिपरिमलः (सप्तमीतत्पुरुषः), पण्यस्त्रीरतिपरिमलम् उद्गिरन्ति इति तच्छीलाानि पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिणि तैः (उपपदतत्पुरुषः)। उद्+गॄ+णिनिः। “वारस्त्री गणिका वेश्या पण्यस्त्री रूपजीवनी” इति शब्दार्णवः। “विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे” इत्यमरः। रम्+क्तिन्—रतिः। नागराणाम्-नगरे भवाः नागराः नगर+अण्, तेषाम्। उद्दामानि-दाम्नः (मर्यादायाः) उद्गतानि उद्दामानि, तानि। यौवनानि-युवन्+अण्—यौवनम्, तानि। प्रथयति-प्रथ्+णिच्+लट्+तिप्। शिला-वेश्मभिः-शिलानां वेश्मनि (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। इस श्लोक में उत्प्रेक्षा अलंकार है॥25॥
नीचैराख्यम्-विदिशा नगरी के समीप ही निचली पहाड़ी नाम की एक छोटी सी पहाड़ी है। जिन दिनों विदिशा अपने असह्य प्रताप के तेज से सिन्धु-पार के दुर्दान्त नरपतियों को म्लान और दग्ध बनाया करती थी उन दिनों निचली पहाड़ी सम्भ्रान्त नागरजनों के वनयात्रा और सरस्वतीविहार का काम करती थी। देश-देशान्तर से आये हुए गुणीजन इस पहाड़ी की छोटी-छोटी सजायी हुई कन्दराओं में, शिलावेश्मों में निवास करते थे, शास्त्रार्थविचार, काव्यगोष्ठी, अक्षरच्युतक, बिन्दुमती, प्रहेलिका आदि मनोविनोदों के साथ-साथ लाव, तित्तिर और मेषयुद्ध का आयोजन होता था। मल्लविद्या और शस्त्रप्रतियोगिता का आह्वान होता था, पटहनिनाद के साथ कांस्यकोशी और झल्लरी यन्त्रों की मादक ध्वनि में व्यायामकौशल का प्रदर्शन होता था और अनेक करणों तथा अंगहारों के सूक्ष्म अभिनयों से नागरजनों की शूरता और सुकुमारता की परीक्षा होती थी। उन दिनों निचली पहाड़ियों में आयोजित उत्सवों और शोभायात्राओं से दशार्ण की जनता बलदृप्त पौरुष के गौरव से अभिभूत हो जाती थी। समयानुसार आज बड़ा परिवर्तन हो गया है। दूर-दूर तक फैली हुई कदम्ब और कुटज की पंक्तियाँ, वनपलाश और बदरी-गुल्मों की छोटी-छोटी झाड़ियाँ और अयत्नवर्धित करवीर, कोविदार तथा आरग्वध वृक्षों की उलझी हुई अरण्यनी निचली पहाड़ी की नयनाभिराम शोभा को आज भी समृद्ध कर रही है।
पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः-आज प्रशस्तवीथियों पर जंगली पौधे उग आये हैं और सरस्वती-विहार के प्रांगण में वन्य-बदरियों के झाड़ खड़े हो गये हैं, तथापि निचली पहाड़ी की कन्दरायें आज भी जगमगाती रहती हैं। अब वे गुणीजनों का आश्रयस्थल न रहकर मनचले नागरिकों के प्रच्छन्न विलास की अभिसार भूमियाँ बन गयी हैं। उन कन्दराओं का भाग्य भी विचित्र है, वे आज चरित्रभ्रष्ट नागरिकों और पण्यरमणयों के उद्दामविलास की गवाही देती रहती हैं। यहाँ ये कन्दरायें उनके विलासिता के लिए उपयोग में आने वाली मादक हाला की गन्ध उगलती रहती हैं। इस गन्ध पण्यविलासिनियों के श्रम-जल-सिक्त अंगराग के उत्कट परिमल से और भी विस्रगन्धी हो उठती है।
विश्रामहेतोः अधिवसेः-विश्राम करने के लिए ठहर जाना। यहाँ पर कदम्बों के फूलों से वनस्थली नीचे से ऊपर तक लहक उठी है। यक्ष मेघ से कहता है कि तुम्हारे सम्पर्क से इन उद्गत-केसर कदम्बपुष्पों के रूप में वनस्थली ही रोमाञ्चित हो उठी है। आगमिष्यत्पतिका सुन्दरी की भाँति इस प्रतीक्षा-कातरा वनस्थली को देखकर निःसन्देह तुम भी रोमाञ्चकण्टकित हो उठोगे। परन्तु हाथ के झोंकों के साथ ऊपर उठी हुई परिमलोद्गार की भभक तुम्हें व्याकुल करेगी। एक तरफ वनस्थली का निसर्गसुकुमार प्रेम और दूसरी तरफ प्रच्छन्न कामुकों के कृत्रिम विलास से तुम्हारी मनोदशा विचित्र हो उठेगी। मैं कहता हूँ कि मित्र ! तुम नीचे उतर आना, कदम्बों की मूक अभ्यर्थना से तुम पुलकित हो जाओगे और पण्यविलासिनियों के परिमलोद्गार की भभक से तुम्हारी रक्षा हो सकेगी। शिलावेश्मों के उद्दाम यौवन-विलास से निचली पहाड़ी सचमुच ‘निचली’ हो गयी है। परन्तु तुम्हें वहाँ निश्छल अनुराग की शोभा अवश्य देखने को मिलेगी। वहाँ तुम नीचे आकर कदम्बवन की छाया में विश्राम कर सकते हो।
नीचैराख्यम्-नीचैः इति आख्या यस्य सः, तम् (बहुव्रीहिः)। आ+ख्या+अङ् (भावे)। गिरिम् अधिवसेः-“अधिवसेः” यहाँ पर अधिपूर्वक वस् धातु के योग में “उपान्वध्याङ्वसः” इस सूत्र से द्वितीया (उपपदविभक्ति) हुई है। अधिवसेः-अधि+वस्+लिङ् (विधौ)+सिप्। विश्रामहेतोः-विश्रामस्य हेतुः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्य। विश्रामः-वि+श्रम्+घञ्। त्वत्सम्पर्कात्-तव संपर्कः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मात्। सम्पर्कः-सम्+पृच्+घञ्। पुलकितम्-पुलकाः जाताः अस्य इति, पुलक+इतच्। प्रौढपुष्पैः-प्रौढानि पुष्पाणि येषां तैः (बहुव्रीहिः)। प्रोह्यते स्म-प्र+वह+क्त। पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः-पण्याश्च ताः स्त्रियः (कर्मधारयः), पण्यस्त्रीणां रतयः (षष्ठीतत्पुरुषः), तासु परिमलः पण्यस्त्रीरतिपरिमलः (सप्तमीतत्पुरुषः), पण्यस्त्रीरतिपरिमलम् उद्गिरन्ति इति तच्छीलाानि पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिणि तैः (उपपदतत्पुरुषः)। उद्+गॄ+णिनिः। “वारस्त्री गणिका वेश्या पण्यस्त्री रूपजीवनी” इति शब्दार्णवः। “विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे” इत्यमरः। रम्+क्तिन्—रतिः। नागराणाम्-नगरे भवाः नागराः नगर+अण्, तेषाम्। उद्दामानि-दाम्नः (मर्यादायाः) उद्गतानि उद्दामानि, तानि। यौवनानि-युवन्+अण्—यौवनम्, तानि। प्रथयति-प्रथ्+णिच्+लट्+तिप्। शिला-वेश्मभिः-शिलानां वेश्मनि (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। इस श्लोक में उत्प्रेक्षा अलंकार है॥25॥
विश्रान्तः सन् व्रज वननदीतीरजातानि सिञ्चन्
उद्यानानां नवजलकणैर्यूथिकाजालकानि ।
गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तकर्णोत्पलानां
छायादानात् क्षणपरिचितः पुष्पलावीमुखानाम् ॥ 26 ॥
अन्वय --(हे मेघ !) विश्रान्तः सन् उद्यानानां वननदीतीरजातानि यूथिकाजालकानि नवजलकणैः सिञ्चन् गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तकर्णोत्पलानां पुष्पलावीमुखानां छायादानात् क्षणपरिचितः (सन्) व्रज॥26॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --पुष्पलावीमुखदर्शनलाभम्प्रदर्शयति महाकविर्यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) विश्रान्तः = कृतविश्रमः, सन् = भूत्वा, नीचैर्गिराविति शेषः, उद्यानानाम् = आरामाणां, वननदीतीरजातानि—वने अरण्ये या नद्यः सरितः तासां तोरेषु तटेषु जातानि उत्पन्नानि = अकृत्रिमाणीत्यर्थः, यूथिकाजालकानि—यूथिकानां मागधीनां जालकानि कुलानि = तानि, मागधीकुसुमकुलानीत्यर्थः, ‘अथ मागधी। गणिका यूथिका’ इत्यमरः, नवजलकणैः—नवानि च तानि जलानि = प्रथमतोयबिन्दुभिरित्यर्थः, सिञ्चन् = सेचनं कुर्वन्, गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तकर्णोत्पलानां—गण्डयोः स्वेदा, तस्य अपनयनं, तेन रुजा, तया क्लान्तानि कर्णयोः उत्पलानि येषां तानि, तेषाम् = कपोलघर्मजलदूरीकरणपीडाम्लानश्रोत्रकुवलयानामित्यर्थः, पुष्पलावीमुखानाम्—पुष्पाणि लुन्वन्तीति पुष्पलाव्यः, तासां मुखानि तेषां = कुसुमावचायिकावदनानामित्यर्थः, छायादानात्—छायायाः अनातपस्य = दानात् वितरणान्, कान्तिप्रदानामिति ध्वन्यते, ‘छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः’ इत्यमरः, क्षणपरिचितः-क्षणं किञ्चित्कालं, परिचितः संस्तुतः = सन्निति शेषः, व्रज = गच्छ। कामुकदर्शनात् कामिनीनां मुखविकासा जायत इति भावः॥26॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) विश्रान्तः सन् = विश्राम करके, उद्यानानां = बागों के, वननदीतीरजातानि = जंगली नदियों के किनारे उत्पन्न हुई, यूथिकाजालकानि = जूही की कलियों को, नवजलकणैः = तत्काल बरसायी हुई जलबूँदों से, सिञ्चन् = सींचता हुआ, गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तकर्णोत्पलानां = गालों का पसीना पोंछते-पोंछते मुरझा गये हैं कानों से लटकते हुए कमल जिनके ऐसे, पुष्पलावीमुखानाम् = फूल चुनने वाली रमणियों के मुखों को, छायादानात् = छाया देने से, क्षणपरिचितः (सन्) = थोड़ी देर आनन्द देने से मित्र जैसे होकर, व्रज = आगे बढ़ो (चलो)॥26॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! नीचैः नामक पर्वत पर विश्राम करके वन की नदियों के तटों पर उत्पन्न बगीचों के जूही की कलियों को नये जल के बिन्दुओं से सेचन कर कपोलों पर पसीना हटाने से उत्पन्न पीडा से जिनके कर्णाभूषणकमल मुरझा गये हों ऐसे, फूलों को तोड़ने वाली उन स्त्रियों के मुखों को छाया देने से कुछ समय तक परिचित होते हुए जाओ॥26॥
टिप्पणी --पुष्पलावीमुखानाम्-निचली पहाड़ी के इर्द-गिर्द नागरिक लोगों के आनन्द और विलास के लिए कृषकों ने फूलों के अनेक बगीचे लगा रखे हैं। प्रातःकाल कृषक-वधुएँ फूल चुनने के लिए इन पुष्पोद्यानों में आ जाती हैं, उस प्रदेश में इन्हें “पुष्पलावी” कहते हैं। ‘पुष्पलावी’ अर्थात् फूल चुननेवाली। ये पुष्पलावियाँ घर का काम-काज समाप्त करके उद्यानों में आ जाती हैं और मध्याह्न तक फूल चुनती रहती हैं। सूर्य के ताप से उनका मुखमण्डल म्लान हो उठता है, गण्डस्थल से पसीने की धारा बह चलती है और इस स्वेदधारा के निरन्तर संस्पर्श से उनके कानों के आभरणरूप में विराजमान नीलकमल मलिन हो उठते हैं।
छायादानात् क्षणपरिचितः-इन पुष्पलावियों में आत्मदान का सहज रूप देखने को मिल जाता है। यक्ष मेघ से कहता है कि तुम स्वयं आत्मदानी हो, तुम जो कुछ संचय करते हो, दोनों हाथों से लुटाते जाते हो। लुटाये जाओ मित्र ! यही जीवन की सार्थकता है। वन में और नदीतीर पर उत्पन्न उद्यानों के यूथिकाजाल को भी जलकणों से सिंचित करना और कुछ देर के लिए ‘पुष्पलावियों’ के क्लान्तमुखों को अपनी शीतल छाया से स्निग्ध करना भी न भूलना। तुम्हारी ठण्डी छाया के पड़ते ही वे क्षणभर के लिए तुम्हारी ओर देखेंगी और तुम धन्य हो जाओगे। कहाँ मिलती है मित्र ! पवित्र आँखों की आनन्दस्निग्धदृष्टि। यह क्षणभर का परिचय तुम्हारे लिए बड़ी निधि होगा। इसलिए कहता हूँ कि स्वेदधारा के संस्पर्श से मलिन कर्णोत्पलवाले पवित्र मुखों को छाया देना न भूलना। यद्यपि यह परिचय तुम्हारा क्षणिक ही होगा, लेकिन इस एक क्षण का भी बड़ा महत्त्व है।
विश्रान्तः-वि+श्रम्+क्त (कर्तरि)। सन्-अस्+लट् (शतृ)। वननदीतीरजातानि-वने नद्यः (सप्तमीतत्पुरुषः), तासां तीराणि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषु जातानि (सप्तमीतत्पुरुषः) तानि। यूथिकाजालकानि-यूथिकानां जालकानि (षष्ठीतत्पुरुषः) तानि। “अथ मागधी गणिका यूथिका” इत्यमरः। नवजलकणैः-नवानि च तानि जलानि (कर्मधारयः), तेषां कणाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। “स्त्रियां मात्रा त्रुटि पुंसि लवलेशकणाऽणवः” इत्यमरः। सिञ्चन्-सिच्+लट् (शतृ)। गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तकर्णोत्पलानाम्-गण्डयोः स्वेदः (सप्तमी-तत्पुरुषः), तस्य अपनयनम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन रुजा (तृतीयातत्पुरुषः), अप+नी+ल्युट्; रुजा-रुज्+अङ्+टाप्; क्लान्तम्-क्लम्+क्त। छायादानात्-छायायाः दानम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मात्। दानम्-दा+ल्युट्। परिचितः-परि+चि+क्त। पुष्पलावीमुखानाम्-पुष्पाणि लुन्वन्तीति पुष्पलाव्यः (उपपदतत्पुरुषः), पुष्पलावीनां मुखानि (षष्ठीतत्पुरुषः) तेषाम्। पुष्प+लू+अण्+ङीप्—पुष्पलावी। “छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः” इत्यमरः। व्रज-व्रज्+लोट्+सिप्॥26॥
छायादानात् क्षणपरिचितः-इन पुष्पलावियों में आत्मदान का सहज रूप देखने को मिल जाता है। यक्ष मेघ से कहता है कि तुम स्वयं आत्मदानी हो, तुम जो कुछ संचय करते हो, दोनों हाथों से लुटाते जाते हो। लुटाये जाओ मित्र ! यही जीवन की सार्थकता है। वन में और नदीतीर पर उत्पन्न उद्यानों के यूथिकाजाल को भी जलकणों से सिंचित करना और कुछ देर के लिए ‘पुष्पलावियों’ के क्लान्तमुखों को अपनी शीतल छाया से स्निग्ध करना भी न भूलना। तुम्हारी ठण्डी छाया के पड़ते ही वे क्षणभर के लिए तुम्हारी ओर देखेंगी और तुम धन्य हो जाओगे। कहाँ मिलती है मित्र ! पवित्र आँखों की आनन्दस्निग्धदृष्टि। यह क्षणभर का परिचय तुम्हारे लिए बड़ी निधि होगा। इसलिए कहता हूँ कि स्वेदधारा के संस्पर्श से मलिन कर्णोत्पलवाले पवित्र मुखों को छाया देना न भूलना। यद्यपि यह परिचय तुम्हारा क्षणिक ही होगा, लेकिन इस एक क्षण का भी बड़ा महत्त्व है।
विश्रान्तः-वि+श्रम्+क्त (कर्तरि)। सन्-अस्+लट् (शतृ)। वननदीतीरजातानि-वने नद्यः (सप्तमीतत्पुरुषः), तासां तीराणि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषु जातानि (सप्तमीतत्पुरुषः) तानि। यूथिकाजालकानि-यूथिकानां जालकानि (षष्ठीतत्पुरुषः) तानि। “अथ मागधी गणिका यूथिका” इत्यमरः। नवजलकणैः-नवानि च तानि जलानि (कर्मधारयः), तेषां कणाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। “स्त्रियां मात्रा त्रुटि पुंसि लवलेशकणाऽणवः” इत्यमरः। सिञ्चन्-सिच्+लट् (शतृ)। गण्डस्वेदापनयनरुजाक्लान्तकर्णोत्पलानाम्-गण्डयोः स्वेदः (सप्तमी-तत्पुरुषः), तस्य अपनयनम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन रुजा (तृतीयातत्पुरुषः), अप+नी+ल्युट्; रुजा-रुज्+अङ्+टाप्; क्लान्तम्-क्लम्+क्त। छायादानात्-छायायाः दानम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मात्। दानम्-दा+ल्युट्। परिचितः-परि+चि+क्त। पुष्पलावीमुखानाम्-पुष्पाणि लुन्वन्तीति पुष्पलाव्यः (उपपदतत्पुरुषः), पुष्पलावीनां मुखानि (षष्ठीतत्पुरुषः) तेषाम्। पुष्प+लू+अण्+ङीप्—पुष्पलावी। “छाया सूर्यप्रिया कान्तिः प्रतिबिम्बमनातपः” इत्यमरः। व्रज-व्रज्+लोट्+सिप्॥26॥
"वक्रः पन्था यदपि भवतः प्रस्थितस्योत्तराशां,
सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखो मा स्म भूरुज्जयिन्याः।
विद्युद्दामस्फुरणचकितैस्तत्र पौराङ्गनानां
लोलापाङ्गैरयदि न रमसे लोचनैर्वञ्चितोऽसि ॥ 27 ॥
अन्वय --(हे मेघ !) उत्तराशां प्रस्थितस्य भवतः पन्था यदि वक्रः (तथापि) उज्जयिन्याः सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखो मा स्म भूः। तत्र विद्युद्दामस्फुरितचकितैः लोलाऽपाङ्गैः पौराङ्गनानां लोचनैः न रमसे (यदि) (तर्हि) वञ्चितः असि॥27॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --नूनं द्रष्टव्योज्जयिनीति उपदिशति मेघम्महाकविः।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) उत्तराशाम्—उत्तरा उदीची चाऽसौ आशा दिक् ताम्, प्रतीति शेषः, प्रस्थितस्य—कृतप्रस्थानस्य, गच्छत इति भावः, भवतः = तव, पन्थाः = मार्गः, उज्जयिनीमार्ग इत्यर्थः, यदपि = यद्यपि, वक्रः = कुटिल, दूर इति भावः, तथाऽपि=वक्रत्वे सत्यपि, उज्जयिन्याः = विशालानगर्याः, सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः—सुधा लेपः अस्ति एषां ते सौधाः, ‘सौधोऽस्त्री राजसदनम्’ इत्यमरः, तेषामुतत्सङ्गाः, तेषु प्रणयः ‘प्रणयः स्यात्परिचये याच्ञायां सौहृदेऽपि च’ इति यादवः, विरुद्धं मुखं यस्य सः विमुखः, सौधोत्सङ्गप्रणये विमुखः सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः धवलभवनोर्ध्वभागपरिचयपराङ्मुख इत्यर्थः, मा स्म भूः = भवेत्यर्थः। तत्र = उज्जयिन्यां, विद्युद्दामस्फुरितचकितैः—विद्योतत इति विद्युत्, विद्युतो दामानि इव विद्युद्दामानि, विद्युद्दामां स्फुरितानि, तेभ्यः चकितानि तैः तडिल्लतास्फुरणभीतैरित्यर्थः, लोलाऽपाङ्गैः—लोला अपाङ्गाः येषां तानि तैश्चञ्चलकटाक्षैरित्यर्थः, पौराङ्गनानाम्—पुरे भवाः पौराः, तेषामङ्गनास्तासां पौराङ्गनानां नागरिकसुन्दरीणां, लोचनैः = नयनैः, यदि = चेत्, न = नहि, रमसे = क्रीडसि, तर्हीति शेषः, वञ्चितः = प्रतारितः, असि = वर्तसे। तव जन्मनो वैफल्यं स्यादिति भावः॥27॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) उत्तराशां = उत्तर दिशा को, प्रस्थितस्य = जाते हुए, भवतः = आप का, पन्थाः = मार्ग, यदपि = यद्यपि, वक्रः = टेढ़ा (पड़ेगा), (तथापि), उज्जयिन्याः = उज्जयिनी के, सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः = महलों की अट्टालिकाओं के अनुराग से विमुख, मा स्म भूः = मत होना (क्योंकि), तत्र = उस उज्जयिनी में, विद्युद्दामस्फुरितचकितैः = विद्युत-रेखा की चमक से चकाचौंध हुए, पौराङ्गनानां = नागरिक-स्त्रियों के, लोलापाङ्गैः = चञ्चल कटाक्षों वाले, लोचनैः = नेत्रों से, यदि = अगर, न = नहीं, रमसे = रमण किये (खेले) (तो), वञ्चितः असि = ठगे गये॥27॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! अलका पुरी के लिए उत्तर दिशा में प्रस्थान किये हुए तुम्हारा मार्ग यद्यपि टेढ़ा होगा तथापि उज्जयिनी के धवल-प्रसादों के ऊर्ध्व भागों का परिचय करने में विमुख मत होना। वहाँ पर बिजली के चमकने से डरनेवाली चञ्चल कटाक्षों से सम्पन्न पौरसुन्दिरयों के नेत्रों से क्रीडा नहीं करोगे तो तुम वञ्चित हो जाओगे अर्थात् तुम्हारा जन्म लेना निरर्थक हो जायेगा॥27॥
टिप्पणी --वक्रः पन्थाः-रास्ता टेढ़ा है तो क्या हुआ ? महान् उद्देश्यों की सिद्धि के लिए थोड़ी कठिनाई भी आ जाये तो भी हिचकना नहीं चाहिए। शिव का शक्ति को प्रसन्न करना टेढ़ा मार्ग है। निस्सन्देह वह टेढ़ा है। प्रत्येक पिण्ड में शक्ति शिव को और शिव शक्ति को प्रसन्न करने के लिए तपोनिरत हैं। मैं मानता हूँ मित्र, कि अन्तरतर में जो ज्वाला जल रही है, वह विराट विश्व में व्याप्त शिव और शक्ति की अनादि-अनन्तलीला से भिन्न नहीं है। वही विराट् लीला कण-कण में, रूप-रूप में स्फुरित हो रही है। मनुष्य-शरीर में षट्चक्रों को भेदकर जो शक्ति का ‘उत्तजयन’ है अर्थात् जो ऊपर की ओर जीतने की अभिलाषा से गमन है; वह भी टेढ़ा है। पिण्डवासिनी देवी ‘षट्चक्रचक्रवासना’ है। ‘उज्जयिनी’ उसी ऊर्ध्वगामिनी अभिसार-यात्रा का प्रतीक है। योगी केवल एकमुख अभिसार की ही बात जानता है।
उज्जयिनी-उज्जयिनी बड़ी महिमामयी नगरी है। उज्जयिनी को ही विशाला तथा अवन्ती भी कहते हैं। मोक्ष देने वाली सात पुरियों में यह भी एक पुरी मानी गई है। जैसे कि—
“अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची ह्यवन्तिका ।
पुरी द्वारावती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥”
पुराकाल में ब्रह्मा से वरदान प्राप्त कर त्रिपुर नामक महा असुर ऐसा दुर्दान्त हो गया था कि समस्त यज्ञ-याग बन्द हो गये थे और देवता लोग त्राहि-त्राहि कर उठे थे। उस समय उज्जयिनी के समीपवर्ती महाकालवन में देवता और शास्त्रों की रक्षा के लिए भगवान् शंकर ने कठोर तपश्चर्या से देवी को प्रसन्न करके महापाशुपत अस्त्र प्राप्त किया था, जिससे उन्होंने त्रिपुर को तीन खण्डों में विध्वंस करने का सामर्थ्य पाया था। इसी जीत के कारण इस पुरी का नाम उज्जयिनी पड़ा। यह वह पुरी है जिसमें देवी को शिव को अपने कृपाकटाक्ष के प्रसाद से शक्तिशाली बनाया था। यह वस्तुतः प्रसन्नरूपा देवी की ही छाया है। विन्ध्यपर्वत से उत्तर की ओर बहने वाली निर्विन्ध्या नदी के पूर्वभाग में कुछ दूर पर उज्जयिनी विद्यमान है। उत्तरापथ निर्विन्ध्या के पश्चिम में है, इसलिए अलकागामी मेघ के लिए उज्जयिनी में जाने का मार्ग टेढ़ा हुआ। उत्तर दिशा को जाने के लिए उज्जयिनी होते हुए जाना उचित ही है।
सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः-महलों के ऊपरवाले भागों का परिचय (सम्पर्क) प्राप्त करने से पराङ्मुख—यक्ष मेघ से कहता है कि उज्जयिनी के विशाल सौधों के ऊपरी हिस्से को उत्सङ्ग समझकर तुम प्रीतिपूर्वक विश्राम अवश्य कर लेना। इनके उत्सङ्ग के प्रणय से तुम विमुख मत हो जाना। फिर एक बड़ा लाभ भी है। तुम्हारे हृदय में निरन्तर विराजमान जो विद्युत्प्रिया है, वह इन सौधों से टकराने पर अवश्य चमक उठेगी। उस समय विद्युत् की चमक से उज्जयिनी नगरी की सुन्दरियाँ त्रस्त-चकित होकर तुम्हारी ओर चंचल कटाक्ष निक्षेप करेंगी। तुम वहाँ के विशाल भवनों के उत्सङ्ग में बैठकर उज्जयिनी की पौरललनाओं के लीला-कटाक्ष के रसपान का अनुभव प्राप्त करोगे।
उत्तराशाम्-उत्तरा चासौ आशा (कर्मधारयः) ताम्। “दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः” इत्यमरः। प्रस्थितस्य-प्र+स्था+क्तः (कर्तरि)। भवतः-भा+डवतुः—भवत्। उज्जयिन्याः-उत्कृष्टो जयः उज्ज्रयः “कुगतिप्रादयः” इति समासः। उद्+जि+अच्—उज्जयः। उज्जयः अस्ति यस्यां सा उज्जयिनी तस्याः। उज्जय+इनिः—उज्जयिन्। उज्जयिन+ङीप्—उज्जयिनी। “विशालोज्जयिनी समा” इत्युत्पलः। सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः-सौधानाम् उत्सङ्गाः (षष्ठीतत्पुरुषः), सौधोत्सङ्गेषु प्रणयः (सप्तमीतत्पुरुषः), विरुद्धं मुखं यस्य सः विमुखः (बहुव्रीहिः), सौधोत्सङ्गप्रणये विमुखः (सप्तमीतत्पुरुषः)। सुधा+अण्—सौधः। प्रणयः-प्र+णीञ् (नी)+अच् (भावे)। “सौधोऽस्त्री राजसदनम्” इत्यमरः। “प्रणयः स्यात्परिचये याच्ञायां सौहृदेऽपि च” इति यादवः। मा स्म भूः-“स्मोत्तरे लुङ् च” इस सूत्र में चकार का पाठ होने से आशीर्वाद अर्थ में भूधातु से लुङ् होकर माङ् का योग होने से “न माङ्योगे” इस सूत्र से अट् आगम का निषेध हुआ है। तत्र-तद्+द्धि (त्रल्)। विद्युद्दामस्फुरितचकितैः-विद्युद्दाम्नाः स्फुरितानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः चकितानि (तृतीयातत्पुरुषः) तैः। विद्युत्-वि+द्युत्+क्विप्। स्फुरित-स्फुर्+क्त। पौराङ्गनानाम्-पौराणाम् अङ्गनाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तासाम्। पुर+अण्—पौराः, अङ्गना-अङ्ग+नङ्+टाप्। लोलापाङ्गैः-लोलाः अपाङ्गा यासां तानि (बहुव्रीहिः) तैः। वञ्चितः-वञ्च्+णिच्+क्त। असि-अस्+लट्+सिप्॥27॥
उज्जयिनी-उज्जयिनी बड़ी महिमामयी नगरी है। उज्जयिनी को ही विशाला तथा अवन्ती भी कहते हैं। मोक्ष देने वाली सात पुरियों में यह भी एक पुरी मानी गई है। जैसे कि—
“अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची ह्यवन्तिका ।
पुरी द्वारावती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥”
पुराकाल में ब्रह्मा से वरदान प्राप्त कर त्रिपुर नामक महा असुर ऐसा दुर्दान्त हो गया था कि समस्त यज्ञ-याग बन्द हो गये थे और देवता लोग त्राहि-त्राहि कर उठे थे। उस समय उज्जयिनी के समीपवर्ती महाकालवन में देवता और शास्त्रों की रक्षा के लिए भगवान् शंकर ने कठोर तपश्चर्या से देवी को प्रसन्न करके महापाशुपत अस्त्र प्राप्त किया था, जिससे उन्होंने त्रिपुर को तीन खण्डों में विध्वंस करने का सामर्थ्य पाया था। इसी जीत के कारण इस पुरी का नाम उज्जयिनी पड़ा। यह वह पुरी है जिसमें देवी को शिव को अपने कृपाकटाक्ष के प्रसाद से शक्तिशाली बनाया था। यह वस्तुतः प्रसन्नरूपा देवी की ही छाया है। विन्ध्यपर्वत से उत्तर की ओर बहने वाली निर्विन्ध्या नदी के पूर्वभाग में कुछ दूर पर उज्जयिनी विद्यमान है। उत्तरापथ निर्विन्ध्या के पश्चिम में है, इसलिए अलकागामी मेघ के लिए उज्जयिनी में जाने का मार्ग टेढ़ा हुआ। उत्तर दिशा को जाने के लिए उज्जयिनी होते हुए जाना उचित ही है।
सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः-महलों के ऊपरवाले भागों का परिचय (सम्पर्क) प्राप्त करने से पराङ्मुख—यक्ष मेघ से कहता है कि उज्जयिनी के विशाल सौधों के ऊपरी हिस्से को उत्सङ्ग समझकर तुम प्रीतिपूर्वक विश्राम अवश्य कर लेना। इनके उत्सङ्ग के प्रणय से तुम विमुख मत हो जाना। फिर एक बड़ा लाभ भी है। तुम्हारे हृदय में निरन्तर विराजमान जो विद्युत्प्रिया है, वह इन सौधों से टकराने पर अवश्य चमक उठेगी। उस समय विद्युत् की चमक से उज्जयिनी नगरी की सुन्दरियाँ त्रस्त-चकित होकर तुम्हारी ओर चंचल कटाक्ष निक्षेप करेंगी। तुम वहाँ के विशाल भवनों के उत्सङ्ग में बैठकर उज्जयिनी की पौरललनाओं के लीला-कटाक्ष के रसपान का अनुभव प्राप्त करोगे।
उत्तराशाम्-उत्तरा चासौ आशा (कर्मधारयः) ताम्। “दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः” इत्यमरः। प्रस्थितस्य-प्र+स्था+क्तः (कर्तरि)। भवतः-भा+डवतुः—भवत्। उज्जयिन्याः-उत्कृष्टो जयः उज्ज्रयः “कुगतिप्रादयः” इति समासः। उद्+जि+अच्—उज्जयः। उज्जयः अस्ति यस्यां सा उज्जयिनी तस्याः। उज्जय+इनिः—उज्जयिन्। उज्जयिन+ङीप्—उज्जयिनी। “विशालोज्जयिनी समा” इत्युत्पलः। सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः-सौधानाम् उत्सङ्गाः (षष्ठीतत्पुरुषः), सौधोत्सङ्गेषु प्रणयः (सप्तमीतत्पुरुषः), विरुद्धं मुखं यस्य सः विमुखः (बहुव्रीहिः), सौधोत्सङ्गप्रणये विमुखः (सप्तमीतत्पुरुषः)। सुधा+अण्—सौधः। प्रणयः-प्र+णीञ् (नी)+अच् (भावे)। “सौधोऽस्त्री राजसदनम्” इत्यमरः। “प्रणयः स्यात्परिचये याच्ञायां सौहृदेऽपि च” इति यादवः। मा स्म भूः-“स्मोत्तरे लुङ् च” इस सूत्र में चकार का पाठ होने से आशीर्वाद अर्थ में भूधातु से लुङ् होकर माङ् का योग होने से “न माङ्योगे” इस सूत्र से अट् आगम का निषेध हुआ है। तत्र-तद्+द्धि (त्रल्)। विद्युद्दामस्फुरितचकितैः-विद्युद्दाम्नाः स्फुरितानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः चकितानि (तृतीयातत्पुरुषः) तैः। विद्युत्-वि+द्युत्+क्विप्। स्फुरित-स्फुर्+क्त। पौराङ्गनानाम्-पौराणाम् अङ्गनाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तासाम्। पुर+अण्—पौराः, अङ्गना-अङ्ग+नङ्+टाप्। लोलापाङ्गैः-लोलाः अपाङ्गा यासां तानि (बहुव्रीहिः) तैः। वञ्चितः-वञ्च्+णिच्+क्त। असि-अस्+लट्+सिप्॥27॥
वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः
संसर्पन्त्याः स्खलितसुभगं दर्शितावर्त्तनाभेः ।
निर्विन्ध्यायाः पथि भव रसाभ्यन्तरः सन्निपत्य
स्त्रीणामाद्यं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेपु ॥ 28 ॥
अन्वय --(हे मेघ !) पथि वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः स्खलितसुभगं संसर्पन्त्याः दर्शितावर्तनाभेः निर्विन्ध्यायाः सन्निपत्य रसाभ्यन्तरः भव। हि स्त्रीणां प्रियेपु विभ्रमः आद्यं प्रणयवचनम्॥28॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --उज्जयिनीमार्गमध्ये निर्विन्ध्या नदीम्प्रस्तौति महाकविः।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) पथि = अध्वनि, वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः—वीचीनां क्षोभः वीचिक्षोभस्तेन = तरङ्गचलनेन, स्तनिताश्चते विहगास्तेषाम् = मुखरपक्षिणां, श्रेणिः = पङ्क्तिरेव काञ्च्याः=रसनायाः, गुणः, यस्याः तस्याः पङ्क्तिरूपरसनागुणयुक्ताया इत्यर्थः, स्खलितसुभगं—स्खलितेन = उपलस्खलनेन मदस्खलनेन च, सुभगं = मनोहरं यथा स्यात्तथा, संसर्पन्त्याः = प्रवहन्त्याः, गच्छन्त्याश्च, दर्शितावर्तनाभेः—दर्शितः = प्रकटितः, आवर्तः = अम्भसां भ्रमः एव नाभिरनया सा तस्याः, ‘स्यादावर्तोऽम्भसां भ्रमः’ इत्यमरः, निर्विन्ध्यायाः = तदभिधेयायाः, कस्याश्चिन्नायिकायाश्चेति ध्वन्यते, सन्निपत्य = संगत्य, रसाऽभ्यन्तरः = अन्तःस्थितजलः, शृङ्गाराभ्यन्तरान्तरंगश्च, (रसः जलम् अभ्यन्तरे यस्य सः) ‘शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः’ इत्यमरः, भव = एधि। सर्वथा निर्विन्ध्याया रसमनुभवेति यावत्। ननु तत्प्रार्थनामन्तरेण कथं तत्रानुभवो इति प्रदर्शयति—हि = यतः, ‘हि हेताववधारणे’ इत्यमरः, स्त्रीणां = नारीणां, प्रियेपु = कान्तेषु विषयेषु, विभ्रमः = विलास एवेति शेषः, आद्यं = प्रथमं, प्रणयवचनं—प्रणयस्य = प्रार्थनायाः, वचनं = वाक्यम् भवतीति शेषः। स्त्रियो विलासप्रदर्शनेनैव रागं प्रकाशयन्ति न तु वाग्व्यापारेणेतिभावः। विलासप्रदर्शनञ्चात्र नाभिदर्शनादिकमुक्तमेव। पद्येऽस्मिन् विहगश्रेण्यां काञ्चीगुणस्य आवर्ते च नाभेरापः शाब्दः परन्तु निर्विन्ध्यायां नायिकाया आरोपः आर्थः, अत एवात्र ‘एकदेशविवर्तिसाङ्गरूपकमलङ्कारः। तद्यथा—‘रूपकं रूपितारोपाद्विषये निरपह्रवे।’ ‘रस’ इत्यत्र श्लेषोऽलङ्कारश्च। चतुर्थचरणाच्च पूर्ववाक्यसमर्थनादर्थान्तरन्यासश्च। तद्यथा—‘सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि। कार्यं च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते। साधर्म्येणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा ततः’॥ उक्तानामलङ्काराणामङ्गाङ्गिताया स्थित्या सङ्करोऽलङ्कारः॥28॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) पथि = मार्ग में, वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः = तरङ्गों की हलचल से कूकते हुए पक्षियों की पंक्ति ही जिसकी करधनी हैं, ऐसी, स्खलितसुभगं = इधर-उधर टकराती हुई सुन्दर चाल से, संसर्पन्त्याः = चलती हुई, दर्शितावर्तनाभेः = दिखायी है आवर्त (भँवर) रूप नाभि जिसने ऐसी, निर्विन्ध्यायाः = निर्विन्ध्यानामक नदी के, सन्निपत्य = सम्पर्क में आकर, रसाभ्यन्तरः = रस (जल) से भरे हुए, भव = हो जाओ। हि = क्योंकि, प्रियेपु = प्रेमियों के विषय में, विभ्रमः = विलास ही, स्त्रीणां = स्त्रियों का, आद्यं = पहला, प्रणयवचनं = प्रेम का वचन (है)॥28॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! मार्ग में तरङ्ग के चलने से शब्द करने वाले पक्षी ही जिसकी करधनी (डँड़कस) के समान हैं, पत्थरों पर गिरने से मनोहरता के साथ बहनेवाली तथा नाभि के सदृश भँवर को दिखलाने वाली निर्विन्ध्या नाम की नदी के पास आकर उसके रस (जल या शृङ्गार) को ग्रहण करने में अन्तरङ्ग बनो। क्योंकि स्त्रियों की प्रणयी जनों में शृङ्गार चेष्टा ही प्रथम प्रणय-निवेदन (वाक्य) हो जाता है॥28॥
टिप्पणी --वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः-लहरों की हलचल से शब्द करते हुए पक्षियों (हंसों) की पंक्ति ही जिसकी करधनी है। यक्ष मेघ से कहता है कि तुम्हारे स्पर्श से शीतल बनी वायु जब निर्विन्ध्या की चटुल तरंगों में और भी चंचलता ला देगी, तो तरंगों के ऊपर विश्रब्धभाव से खेलते हुए पक्षी सिमटकर एक पंक्ति में आ जाएँगे और अकारण मुखरित हो उठेंगे। निर्विन्ध्या की लोल तरंगों पर एक ही पंक्ति में बैठकर उछलती हुई और क्रेडकार की ध्वनि से दिङ्मण्डल को गुँजाती हुई बलाका पंक्ति ऐसी मनोहर मालूम होगी, जैसे विरहविधुरा निर्विन्ध्या के कटिदेश पर चाँदी की करधनी झंकृत हो रही हो। इस वीचिक्षोभवस्तनित विहगश्रेणी की काँची को धारण करने वाली निर्विन्ध्या की शोभा मेरे मन और प्राण को व्याकुल किये हुए है।
स्खलितसुभगं संसर्पन्त्या-(१) पत्थरों पर टकराने से (२) जवानी के मद से, जो बड़ी सुन्दर चाल से चल रही है। दर्शितावर्त्तनाभिः-जिसने जल के भँवररूपी नाभि को दिखा दिया है। रसाभ्यन्तरः-(१) अन्दर जल धारण करने वाला (२) शृङ्गाररस का स्वाद लेने वाला।
स्त्रीणामाद्यं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु-स्त्रियों का प्रिय के प्रति हाव-भाव ही प्रथम प्रेमयाचना का शब्द होता है। लहरों की हलचल के कारण शब्द करते हुए पक्षियों (हंसों) की पंक्ति जिसकी करधनी है ऐसी वह निर्विन्ध्या नदी जो पत्थरों पर टकराने के कारण, जवानी के मद के कारण ठेस खाने से बलखाती हुई चलती, अपनी भँवररूपी नाभि दिखा रही है; ऐसी निर्विन्ध्या नदी के सम्पर्क में आकर (तू) उसका रस (जल, शृङ्गाररस) लेना, क्योंकि स्त्रियों का प्रिय के प्रति हाव-भाव ही प्रथम प्रेमयाचना का शब्द होता है।
वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः-वीचीनां क्षोभः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन स्तनितः (तृतीयातत्पुरुषः), तादृशाः विहगाः (कर्मधारयः), तेषां श्रेणिः (षष्ठीतत्पुरुषः), सा एव काञ्चीगुणो यस्याः सा तस्याः (बहुव्रीहिः)। क्षोभः-क्षुभ्+घञ्। संसर्पन्त्या-सम्+सृप्+शतृ+ङीप्। स्खलितसुभगम्-स्खलितेन सुभगम् (तृतीयातत्पुरुषः)। दर्शितावर्तनाभिः-आवर्त एव नाभिः (रूपक समासः), दर्शितः आवर्तनाभिर्यया, तस्याः (बहुव्रीहिः)। दृश्+णिच्+क्त (कर्मणि)—“स्यादावर्तोऽम्भसां भ्रमः” इत्यमरः। निर्विन्ध्या-विन्ध्यात् निष्क्रान्ता इति निर्विन्ध्या, तस्याः। संनिपत्य-सं+नि+पत्+क्त्वा (ल्यप्)। निर्विन्ध्या नदी के पक्ष में—रसाभ्यन्तरः-रसः अभ्यन्तरे यस्य सः (व्यधिकरण बहुव्रीहिः)। नायिका के पक्ष में—रसेन (शृङ्गारेण) अभ्यन्तरः (तृतीयातत्पुरुषः)। “शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः” इत्यमरः। “हि हेताववधारणे” इत्यमरः। प्रियेषु-प्रीणन्तीति प्रियाः, तेषु, प्री+कः। आद्यम्-आदौ भवम्, आदि+यत् “दिगादिभ्यो यत्” से यत् प्रत्यय। प्रणयवचनम्-प्रणयस्य वचनम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। प्रणयः-प्र+नी+अच्। वचनम्-ब्रू+ल्युट्। इस श्लोक में विहगश्रेणी में काञ्चीगुण का और आवर्त में नाभि का आरोप तो शाब्द है, पर निर्विन्ध्या में नायिका का आरोप आर्थ होने से “एकदेशविवर्ति साङ्गरूपक” अलङ्कार है। रस शब्द का दो अर्थ है—शृङ्गाररस तथा जल; इसलिए श्लेष अलङ्कार है। चतुर्थ चरण से पूर्व वाक्य का समर्थन होने से अर्थान्तरन्यास अलङ्कार है। इस प्रकार तीनों अलङ्कारों का अंगांगिभाव होने से संकर अलंकार है॥28॥
स्खलितसुभगं संसर्पन्त्या-(१) पत्थरों पर टकराने से (२) जवानी के मद से, जो बड़ी सुन्दर चाल से चल रही है। दर्शितावर्त्तनाभिः-जिसने जल के भँवररूपी नाभि को दिखा दिया है। रसाभ्यन्तरः-(१) अन्दर जल धारण करने वाला (२) शृङ्गाररस का स्वाद लेने वाला।
स्त्रीणामाद्यं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु-स्त्रियों का प्रिय के प्रति हाव-भाव ही प्रथम प्रेमयाचना का शब्द होता है। लहरों की हलचल के कारण शब्द करते हुए पक्षियों (हंसों) की पंक्ति जिसकी करधनी है ऐसी वह निर्विन्ध्या नदी जो पत्थरों पर टकराने के कारण, जवानी के मद के कारण ठेस खाने से बलखाती हुई चलती, अपनी भँवररूपी नाभि दिखा रही है; ऐसी निर्विन्ध्या नदी के सम्पर्क में आकर (तू) उसका रस (जल, शृङ्गाररस) लेना, क्योंकि स्त्रियों का प्रिय के प्रति हाव-भाव ही प्रथम प्रेमयाचना का शब्द होता है।
वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः-वीचीनां क्षोभः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन स्तनितः (तृतीयातत्पुरुषः), तादृशाः विहगाः (कर्मधारयः), तेषां श्रेणिः (षष्ठीतत्पुरुषः), सा एव काञ्चीगुणो यस्याः सा तस्याः (बहुव्रीहिः)। क्षोभः-क्षुभ्+घञ्। संसर्पन्त्या-सम्+सृप्+शतृ+ङीप्। स्खलितसुभगम्-स्खलितेन सुभगम् (तृतीयातत्पुरुषः)। दर्शितावर्तनाभिः-आवर्त एव नाभिः (रूपक समासः), दर्शितः आवर्तनाभिर्यया, तस्याः (बहुव्रीहिः)। दृश्+णिच्+क्त (कर्मणि)—“स्यादावर्तोऽम्भसां भ्रमः” इत्यमरः। निर्विन्ध्या-विन्ध्यात् निष्क्रान्ता इति निर्विन्ध्या, तस्याः। संनिपत्य-सं+नि+पत्+क्त्वा (ल्यप्)। निर्विन्ध्या नदी के पक्ष में—रसाभ्यन्तरः-रसः अभ्यन्तरे यस्य सः (व्यधिकरण बहुव्रीहिः)। नायिका के पक्ष में—रसेन (शृङ्गारेण) अभ्यन्तरः (तृतीयातत्पुरुषः)। “शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः” इत्यमरः। “हि हेताववधारणे” इत्यमरः। प्रियेषु-प्रीणन्तीति प्रियाः, तेषु, प्री+कः। आद्यम्-आदौ भवम्, आदि+यत् “दिगादिभ्यो यत्” से यत् प्रत्यय। प्रणयवचनम्-प्रणयस्य वचनम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। प्रणयः-प्र+नी+अच्। वचनम्-ब्रू+ल्युट्। इस श्लोक में विहगश्रेणी में काञ्चीगुण का और आवर्त में नाभि का आरोप तो शाब्द है, पर निर्विन्ध्या में नायिका का आरोप आर्थ होने से “एकदेशविवर्ति साङ्गरूपक” अलङ्कार है। रस शब्द का दो अर्थ है—शृङ्गाररस तथा जल; इसलिए श्लेष अलङ्कार है। चतुर्थ चरण से पूर्व वाक्य का समर्थन होने से अर्थान्तरन्यास अलङ्कार है। इस प्रकार तीनों अलङ्कारों का अंगांगिभाव होने से संकर अलंकार है॥28॥
वेणीभूतप्रतनुसलिला तामतीतस्य सिन्धुः
पाण्डुच्छाया तटरुहतरुभ्रंशिभिः शीर्णपर्णैः ।
सौभाग्यं ते सुभग विरहावस्थया व्यञ्जयन्ती
कार्श्यं येन त्यजति विधिना स त्वयैवोपपाद्यः ॥ २९ ॥
अन्वय --हे सुभग ! वेणीभूतप्रतनुसलिला तटरुहतरुभ्रंशिभिः जीर्णपर्णैः पाण्डुच्छायाः विरहावस्थया अतीतस्य ते सौभाग्यं व्यञ्जयन्ती असौ सिन्धुः येन विधिना कार्श्यं त्यजति स एव त्वया उपपाद्यः॥29॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --निर्विन्ध्याया विरहावस्थामुपस्थापयति मेघम्प्रति।
संस्कृत व्याख्या --हे सुभग ! = शोभनं भगं (भाग्यं) यस्य स तत्सम्बुद्धौ, हे सौभाग्यशालिन् !, वेणीभूतप्रतनुसलिला—अवेणी वेणी यथा सम्पद्यते तथाभूतं वेणीभूतं, तादृशं प्रतनु सलिलं यस्याः सा, वेण्याकारस्वल्पजलेत्यर्थः, तटरुहतरुभ्रंशिभिः—रोहन्तीति रुहाः, तटयो रुहाः, ते च ते तरवः, तटरुहतरुभ्यो भ्रश्यन्तीति तच्छीलानि तटरुहतरुभ्रंशीनि तैः = तीरोत्पन्नवृक्षस्रंसिभिः इत्यर्थः, जीर्णपर्णैः—जीर्णानि च तानि पर्णानि तैः = शुष्कपत्रैः, पाण्डुच्छाया—पाण्डुः छाया यस्याः सा = पीतवर्णत्यर्थः, अत एवेति शेषः, विरहावस्थया—विरहस्य अवस्था तया = वियोगदशयेत्यर्थः, केशसंस्काराभावेन पाण्डुवर्णत्वेन कारणेन चेति भावः, अतीतस्य = प्रोषितस्य, एतावन्तं कालमतीत्य गतस्येत्यर्थः, ते = तव, नायकस्येति च ध्वन्यते, सौभाग्यं = सुभागत्वं, व्यञ्जयन्ती = प्रकाशयन्ती, स खलु सुभगो यमङ्गनाः कामयन्त इति यावत्, असौ = पूर्वोक्ता, सिन्धुः = नदी, निर्विन्ध्येति भावः, ‘स्त्री नद्यां ना नदे सिन्धुर्देशभेदेऽम्बुधौ गजे’ इति वैजयन्ती, येन = यादृशेन, विधिना = व्यापारेण, कार्श्यं = कृशतायाः भावस्तं स्वल्पसलिलत्वमिति, यावत्, त्यजति = मुञ्चति, सः = तादृशः, विधिः = व्यापारः, जलवृष्ट्यात्मकः सम्भोगरूपो वा, एव = निश्चयेन, त्वया = भवता मेघेनेत्यर्थः, उपपाद्यः = कर्तव्यः। पद्येऽस्मिन् निर्विन्ध्यानायिकयोः मेघनायकयोश्च लिङ्गसाम्यात् व्यवहारसमारोपाच्च समासोक्तिरलङ्कारः। तद्यथा—‘समासोक्तिः समैर्यत्र कार्यलिङ्गविशेषणैः। व्यवहारसमारोपः प्रकृतेऽन्यस्य वस्तुनः’॥29॥
हिन्दी व्याख्या --हे सुभग ! = हे भाग्यशाली (मेघ !), वेणीभूतप्रतनुसलिला = स्त्रियों की चोटी के आकार का थोड़ा-सा रह गया है जल जिसमें, ऐसी, तटरुहतरुभ्रंशिभिः = किनारे में डगे वृक्षों से झड़े हुए, जीर्णपर्णैः = पुराने पत्तों से, पाण्डुच्छाया = पीले वर्ण की, विरहावस्थया = वियोगावस्था द्वारा, तामतीतस्य = उस निर्विन्ध्या को पार किये, ते = तुम्हारी, सौभाग्यं = भाग्यशालिता को, व्यञ्जयन्ती = प्रकट करती हुई, सिन्धुः = सिन्धु नाम की नदी, येन = जिस, विधिना = विधि (उपाय) से, कार्श्यं = कृशता को, त्यजति = छोड़ती है, स एव = वही (विधि), त्वया = तुम्हारे द्वारा, उपपाद्यः = करना चाहिये॥29॥
हिन्दी अर्थ --हे सौभाग्यशालिन् मेघ ! वेणी के समान थोड़ा जलवाली, तीर में उगे हुए वृक्षों से गिरनेवाले सूखे हुए पत्तों से पीला वर्णवाली अत एव विरह की अवस्था से प्रवासस्थित तुम्हारे सौभाग्य को प्रकाशित करती हुई वह नदी (निर्विन्ध्या) जिस विधि से कृशता को छोड़े उसी विधि को तुम्हें करना चाहिए॥29॥
टिप्पणी --वेणीभूतप्रतनुसलिला-निर्विन्ध्या सचमुच विरहिणी नायिका है। विरहिणी की एक वेणी की भाँति उसकी क्षीणधारा बहुत ही पतली हो गयी होगी। किनारे के वृक्षों से गिरे हुए जीर्ण पत्तों से ढककर वह उसी प्रकार पीली पड़ गयी होगी; जिस प्रकार मानवी विरहिणी विरहव्यथा से पीली पड़ जाती है।
सुभग-शोभनं भगं (भाग्यम्) यस्य स तत्सम्बुद्धौ (बहुव्रीहिः)। वेणीभूतप्रतनुसलिला-अवेणी वेणी सम्पद्यते तथा भूतं वेणीभूतम्; वेणी+च्चि+भू+क्त “कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः” इस सूत्र से च्विप्रत्यय हुआ है। वेणीभूतं प्रतनुसलिलं यस्याः सा (बहुव्रीहिः)। तटरुहतरुभ्रंशिभिः-रुहन्तीति रुहाः, तटयोः रुहाः (सप्तमीतत्पुरुषः), ते च ते तरवः (कर्मधारयः) तेभ्यः भ्रंशयन्ति इति (उपपदतत्पुरुषः) तैः। रुहाः-रुह्+कः। जीर्णपर्णैः-जीर्णानि च तानि पर्णानि जीर्णपर्णानि (कर्मधारयः), तैः। पाण्डुच्छाया-पाण्डुः छाया यस्याः सा (बहुव्रीहिः)। विरहावस्थया-विरहस्य अवस्था (षष्ठीतत्पुरुषः) तया। अतीतस्य-अति+इण्+क्त+ङस्। सौभाग्यम्-शोभनं भगं (भाग्यम्) यस्य स सुभगः (बहुव्रीहिः)। सुभगस्य भावः कर्म वा सौभाग्यम्, सुभग+ष्यञ्। व्यञ्जयन्ती-वि+अञ्ज्+णिच्+लट् (शतृ)+ङीप्। विधिना-वि+धा+किः, करणे तृतीया। कार्श्यम्-कृशस्य भावः, कृश+ष्यञ्। त्यजति-त्यज्+लट्+तिप्। उपपाद्यः-उप+पद्+णिच्+ण्यत्। इस श्लोक में लिङ्गसाम्य से निर्विन्ध्या से नायिका के तथा मेघ से नायक के व्यवहार का समारोप होने से समासोक्ति अलंकार है॥29॥
सुभग-शोभनं भगं (भाग्यम्) यस्य स तत्सम्बुद्धौ (बहुव्रीहिः)। वेणीभूतप्रतनुसलिला-अवेणी वेणी सम्पद्यते तथा भूतं वेणीभूतम्; वेणी+च्चि+भू+क्त “कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः” इस सूत्र से च्विप्रत्यय हुआ है। वेणीभूतं प्रतनुसलिलं यस्याः सा (बहुव्रीहिः)। तटरुहतरुभ्रंशिभिः-रुहन्तीति रुहाः, तटयोः रुहाः (सप्तमीतत्पुरुषः), ते च ते तरवः (कर्मधारयः) तेभ्यः भ्रंशयन्ति इति (उपपदतत्पुरुषः) तैः। रुहाः-रुह्+कः। जीर्णपर्णैः-जीर्णानि च तानि पर्णानि जीर्णपर्णानि (कर्मधारयः), तैः। पाण्डुच्छाया-पाण्डुः छाया यस्याः सा (बहुव्रीहिः)। विरहावस्थया-विरहस्य अवस्था (षष्ठीतत्पुरुषः) तया। अतीतस्य-अति+इण्+क्त+ङस्। सौभाग्यम्-शोभनं भगं (भाग्यम्) यस्य स सुभगः (बहुव्रीहिः)। सुभगस्य भावः कर्म वा सौभाग्यम्, सुभग+ष्यञ्। व्यञ्जयन्ती-वि+अञ्ज्+णिच्+लट् (शतृ)+ङीप्। विधिना-वि+धा+किः, करणे तृतीया। कार्श्यम्-कृशस्य भावः, कृश+ष्यञ्। त्यजति-त्यज्+लट्+तिप्। उपपाद्यः-उप+पद्+णिच्+ण्यत्। इस श्लोक में लिङ्गसाम्य से निर्विन्ध्या से नायिका के तथा मेघ से नायक के व्यवहार का समारोप होने से समासोक्ति अलंकार है॥29॥
प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान्
पूर्वोद्दिष्टामनुसर पुरीं श्रीविशालां विशालाम् ।
स्वल्पीभूते सुचरितफले स्वर्गिणां गां गतानां
शेषैः पुण्यैर्हृतमिव दिवः कान्तिमत् खण्डमेकम् ॥ ३० ॥
अन्वय --(हे मेघ !) उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् अवन्तीन् प्राप्य सुचरितफले स्वल्पीभूते गां गतानां स्वर्गिणां शेषैः पुण्यैः हतं कान्तिमत् एकं दिवः खण्डम् इव पूर्वोद्दिष्टाम् श्रीविशालां विशालां पुरीम् अनुसर॥30॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --अवन्तीन् प्राप्य विशालापुरीं गन्तुमुपदिशति महाकविः।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान्—उदयनस्य कथा, विदन्तीति विदाः, ओकसः वैद्यस्थानस्य विदाः कोविदाः, उदयनकथायां कोविदाः, ग्रामे वृद्धाः ग्रामवृद्धाः, उदयनकथाकोविदा ग्रामवृद्धा येषु तान् तथोक्तान् = वत्सराजोपाख्यानतत्वज्ञसंवसथवृद्धान् इत्यर्थः, अवन्तीन् = मालवदेशान्, अवन्तीनां (क्षत्रियाणां) निवासो जनपदस्तान् इति बोध्यम्, प्राप्य = आसाद्य, सुचरितफले—शोभनं चरितं सुचरितन्तस्मिन् फलन्तस्मिन् पुण्यफले इत्यर्थः, स्वल्पीभूते—अस्वल्पं स्वल्पं यथा सम्पद्यते तथाभूतं स्वल्पीभूतन्तस्मिन् = क्षीणे सतीत्यर्थः, गां = पृथिवीं, ‘गौरिला कुम्भिनी क्षमा’ इत्यमरः, गतानां = प्राप्तानां, ‘क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति’ इति स्मृतिवचनात्, स्वर्गिणां—स्वर्गोऽस्ति येषान्ते स्वर्गिणः स्वर्गवन्तः = जनास्तेषां, शेषैः = भुक्ताऽवशिष्टैः, पुण्यैः = सुकृतैः, हृतम् = आनीतं, कान्तिमत् = उज्ज्वलं सारभूतमित्यर्थः, एकम् = अन्यतमम् अन्यच्च ‘एके मुख्याऽन्यकेवलाः’ इत्यमरः, दिवः = स्वर्गस्य, खण्डं = शकलम्, इव = यथा, पूर्वोद्दिष्टाम्—पूर्वम् उद्दिष्टा ताम्रागुक्तानां ‘सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखो मा स्म भूरुज्जयिन्याः’ इत्युक्तम्, श्रीविशालां—श्रिया सम्पत्त्या शोभया च विशाला तां = सम्पत्तिशोभाशालिनीमित्यर्थः, ‘सम्पत्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च’ इत्यमरः, विशालां—विविधाः शालाः (भवनानि) यस्यां सां तां = विशालामुज्जयिनीं, ‘विशालोज्जयिनी समे’ इत्यमरः, पुरीं = नगरीम्, अनुसर = व्रज। श्लोकेऽस्मिन् प्रकरणोपात्तायां विशालायां ‘दिवः खण्डम् इव’ इत्यनेन सम्भावनायामुत्प्रेक्षा। तद्यथा—‘भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परेण यत्’। अथ च—‘श्रीविशालां विशालाम्’ इत्यत्र यमकालङ्कारः। एतयोर्मिश्रणेन संसृष्टिरित्यलङ्कारः॥30॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् = वत्सराज (उदयन) की कथाओं के जानकार हैं। गाँवों के वृद्ध लोग जिनमें ऐसे, अवन्तीन् = अवन्ति देशों में, प्राप्य = प्राप्त (पहुँच) कर, सुचरितफले = पुण्य-फलों के, स्वल्पीभूते = क्षीण होने पर, गां = भूमि पर, गतानां = आए हुए, स्वर्गिणां = देवताओं के, शेषैः = बचे हुए, पुण्यैः = पुण्यफलों से, हृतं = लाए हुए, कान्तिमत् = दीप्तिमान्, एकं = एक, दिवः = स्वर्ग के, खण्डम् = टुकड़े, इव = की तरह, पूर्वोद्दिष्टाम् = पहले बताई हुई, श्रीविशालां = शोभा एवं सम्पत्ति से भरी नगरी, विशालाम् = उज्जयिनी को, अनुसर = चलो॥30॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! जहाँ के गाँवों के बूढ़े लोग उदयन की कथा के जानकार हैं वैसे अवन्तिदेश में पहुँचकर पुण्यफल के क्षीण होने पर आये हुए स्वर्ग का उपभोग करनेवालों के अवशिष्ट पुण्यों से लाये गये उज्ज्वल स्वर्ग के एक टुकड़े के समान पहले कही गई सम्पत्ति एवं शोभा से सम्पन्न उज्जयिनी पुरी का अनुसरण करो॥30॥
टिप्पणी --उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान्-यक्ष मेघ से कहता है कि तुम जब अवन्ति जनपद में उपस्थित होगे तो वहाँ के गाँव के बड़े-बूढ़े आज भी उदयन और वासवदत्ता की कहानियाँ सुनाया करते हैं। इस ललित उपाख्यान में शौर्य, प्रीति और प्रेमोन्माद का अद्भुत नाटकोचित उतार-चढ़ाव है। वासवदत्ता और उदयन के प्रथम रोषोत्क्षिप्त चित्त का संघर्ष और उसकी पृष्ठभूमि में हृदय को द्रवित कर देने वाली स्निग्ध चितवनों का आदान-प्रदान ग्राम-तरुणों के चित्त में कुशल कवि द्वारा निबद्ध नाटक के परस्पर विरुद्ध जाने वाले संवेगों के संघर्ष से पैदा हुए भटके की गुदगुदी पैदा कर देता है। इस अवन्तिदेश में कहा जाता है कि देवता, तीर्थ, औषध और प्राणी कल्पान्त काल में सुरक्षित रहते हैं। समस्त जगत जब महाप्रलय का शिकार हो जाता है, तो भी भविष्यत् कल्प के लिए बीजभूत सामग्री इसमें सुरक्षित रह जाती है। यहाँ समस्त तत्त्व ग्राम को निश्शेष भाव से कवलित करके शमन करने वाली महामाया की श्वासप्रक्रिया नित्य जाग्रत रहती है। इसीलिए अवन्तिदेश ‘कवलीकृत निःशेषतत्त्वग्रामस्वरूपिणी’ महामाया की मानो नासिका है।
श्रीविशाला विशाला-विशाला उज्जयिनी का दूसरा नाम है। यह नगरी सब प्रकार से विशाल है। शोभा, सम्पत्ति और शालीनता यहाँ विग्रहवती होकर वास करती हैं, इसलिए इसे ‘श्रीविशाला विशाला’ कहा जाता है। स्वर्ग में अपने पुण्यों का फल भोगनेवाले कृतीजन पुण्य समाप्त होने के पहले ही स्वर्ग के कान्तिमान् खण्ड को लेकर यहाँ आ बसे हैं ऐसा माना जाता है। उज्जयिनी भोगक्षेत्र है, काशी की भाँति वह कर्मक्षेत्र नहीं है। दीर्घकाल के पुण्यों का फल भोगने के लिए लोग यहाँ आते हैं।
उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान्-उदयनस्य कथा (षष्ठीतत्पुरुषः), उदयनकथायां कोविदाः (सप्तमीतत्पुरुषः), ग्रामे वृद्धाः (सप्तमीतत्पुरुषः), उदयनकथाकोविदा ग्रामवृद्धा येषु, तान् (बहुव्रीहिः)। विदन्तीति विदाः विद्+कः। ओकसः वैद्यस्थानस्य विदाः कोविदाः “पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्” इस नियम के अनुसार ओकार का लोप करके कोविद शब्द की सिद्धि होती है। प्राप्य-प्र+आप्+क्त्वा (ल्यप्)। सुचरितफले-शोभनं चरितं सुचरितम् “कुगतिप्रादयः” से समास हुआ है। सुचरितस्य फलम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मिन्। सुचरित-सु+चर्+क्त। स्वल्पीभूते-अस्वल्पं स्वल्पं यथा सम्पद्यते तथा भूतं स्वल्पीभूतं, स्वल्प+च्चिः (अभूततद्भावे)+भू+क्त, तस्मिन्, भावे सप्तमी। गाम्-“गौरिला कुम्भिनी क्षमा” इत्यमरः। गतानाम्-गम्+क्त+आम् (कर्तरि)। स्वर्गिणाम्-स्वर्गोऽस्ति येषां ते स्वर्गिणः, तेषाम्, स्वर्ग+इनिः। शेषैः-शिष्+घञ् (कर्मणि)। पुण्यैः-करणे तृतीया। हृतम्-हृ+क्त (कर्मणि)। कान्तिमत्-कान्ति+मतुप्। एकम्-“एके मुख्याऽन्यकेवलाः” इत्यमरः। पूर्वोद्दिष्टाम्-पूर्वम् उद्दिष्टा, ताम् (सुप्सुपासमासः)। उद्दिष्टा-उद्+दिश+क्त+टाप्। श्रीविशालाम्-श्रिया विशाला (तृतीयातत्पुरुषः) ताम्। “सम्पत्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च” इत्यमरः। विशालाम्-विविधाः शालाः (भवनानि) यस्यां सा (बहुव्रीहिः) ताम्। “विशालोज्जयिनी समे” इत्यमरः। अनुसर-अनु+सृ+लोट्+सिप्। इस श्लोक में विशाला में “दिवः खण्डम् इव” कहकर स्वर्गखण्ड की संभावना करने से उत्प्रेक्षा अलंकार है। “श्रीविशालां विशालाम्” में यमक है। उत्प्रेक्षा एवं यमक की संसृष्टि अलंकार है॥30॥
श्रीविशाला विशाला-विशाला उज्जयिनी का दूसरा नाम है। यह नगरी सब प्रकार से विशाल है। शोभा, सम्पत्ति और शालीनता यहाँ विग्रहवती होकर वास करती हैं, इसलिए इसे ‘श्रीविशाला विशाला’ कहा जाता है। स्वर्ग में अपने पुण्यों का फल भोगनेवाले कृतीजन पुण्य समाप्त होने के पहले ही स्वर्ग के कान्तिमान् खण्ड को लेकर यहाँ आ बसे हैं ऐसा माना जाता है। उज्जयिनी भोगक्षेत्र है, काशी की भाँति वह कर्मक्षेत्र नहीं है। दीर्घकाल के पुण्यों का फल भोगने के लिए लोग यहाँ आते हैं।
उदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान्-उदयनस्य कथा (षष्ठीतत्पुरुषः), उदयनकथायां कोविदाः (सप्तमीतत्पुरुषः), ग्रामे वृद्धाः (सप्तमीतत्पुरुषः), उदयनकथाकोविदा ग्रामवृद्धा येषु, तान् (बहुव्रीहिः)। विदन्तीति विदाः विद्+कः। ओकसः वैद्यस्थानस्य विदाः कोविदाः “पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्” इस नियम के अनुसार ओकार का लोप करके कोविद शब्द की सिद्धि होती है। प्राप्य-प्र+आप्+क्त्वा (ल्यप्)। सुचरितफले-शोभनं चरितं सुचरितम् “कुगतिप्रादयः” से समास हुआ है। सुचरितस्य फलम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मिन्। सुचरित-सु+चर्+क्त। स्वल्पीभूते-अस्वल्पं स्वल्पं यथा सम्पद्यते तथा भूतं स्वल्पीभूतं, स्वल्प+च्चिः (अभूततद्भावे)+भू+क्त, तस्मिन्, भावे सप्तमी। गाम्-“गौरिला कुम्भिनी क्षमा” इत्यमरः। गतानाम्-गम्+क्त+आम् (कर्तरि)। स्वर्गिणाम्-स्वर्गोऽस्ति येषां ते स्वर्गिणः, तेषाम्, स्वर्ग+इनिः। शेषैः-शिष्+घञ् (कर्मणि)। पुण्यैः-करणे तृतीया। हृतम्-हृ+क्त (कर्मणि)। कान्तिमत्-कान्ति+मतुप्। एकम्-“एके मुख्याऽन्यकेवलाः” इत्यमरः। पूर्वोद्दिष्टाम्-पूर्वम् उद्दिष्टा, ताम् (सुप्सुपासमासः)। उद्दिष्टा-उद्+दिश+क्त+टाप्। श्रीविशालाम्-श्रिया विशाला (तृतीयातत्पुरुषः) ताम्। “सम्पत्तिः श्रीश्च लक्ष्मीश्च” इत्यमरः। विशालाम्-विविधाः शालाः (भवनानि) यस्यां सा (बहुव्रीहिः) ताम्। “विशालोज्जयिनी समे” इत्यमरः। अनुसर-अनु+सृ+लोट्+सिप्। इस श्लोक में विशाला में “दिवः खण्डम् इव” कहकर स्वर्गखण्ड की संभावना करने से उत्प्रेक्षा अलंकार है। “श्रीविशालां विशालाम्” में यमक है। उत्प्रेक्षा एवं यमक की संसृष्टि अलंकार है॥30॥
दीर्घीकुर्वन् पटुमदकलं कूजितं सारसानां
प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः ।
यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमङ्गानुकूलः
शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः ॥ ३१ ॥
अन्वय --(हे मेघ !) यत्र प्रत्यूषेषु पटुमदकलं सारसानां कूजितं दीर्घीकुर्वन् स्फुटितकमलाऽऽमोदमैत्रीकषायः अङ्गानुकूलः शिप्रावातः प्रार्थनाचाटुकारः प्रियतम इव स्त्रीणां सुरतग्लानिं हरति॥31॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --शिप्रा नदीमुपस्थापयति मेघम्प्रति।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) यत्र = उज्जयिन्याम्, प्रत्यूषेषु = प्रातःकालेषु, ‘प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यम्’ इत्यमरः, पटु = प्रस्फुटं, मदकलं—मदेन कलन्तत् = मदाव्यक्तमधुरमित्यर्थः, सारसानां = पुष्कराह्वयानां हंसानां वा, ‘पुष्कराह्वयस्तु सारसः’ इत्यमरः, यद्वा ‘चक्राङ्गः सारसो हंसः’ इति शब्दार्णवः, कूजितं = रुतं, दीर्घीकुर्वन्—दीर्घं यथा सम्पद्यते तथा कुर्वन् = विस्तारयन्नित्यर्थः, स्फुटितकमलाऽऽमोदमैत्रीकषायः—स्फुटितानि च तानि कमलानि, तेषामामोदः, तेन मैत्री, तया कषायः = विकसितपद्मपरिमलसंसर्गसुरभिरित्यर्थः, ‘रागद्रव्ये कषायोऽस्त्री निर्यासे सौरभे रसे’ इति यादवः, ‘विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे। आमोदः सोऽतिनिर्हारी’ इत्यमरश्च, अङ्गानुकूलः—अङ्गेषु अनुकूलः = शरीरानुगुण इत्यर्थः, देहसुखस्पर्श इति यावत्, शिप्रावातः—शिप्रायाः वातः = शिप्रा नदीपवनः, प्रार्थनाचाटुकारः—प्रार्थनं प्रार्थना, चाटुकरोतीति चाटुकारः, प्रार्थनायां चाटुकारः = पुनः सुरतार्थं प्रियवचनप्रयोक्तेतिभावः, प्रियतमः = वल्लभः, इव = यथा, स्त्रीणां = नारीणां, सुरतग्लानिं—सुरतस्य मैथुनस्य, ग्लानिः = खेदस्तां हरति = निवारयति, चाटुक्तिभिर्विस्मृतपूर्व—रतिखेदाः प्रियतमप्रार्थनां सफलयन्तीति भावः। ‘प्रार्थनाचाटुकारः’ इत्यत्र ‘खण्डितानायिकानुनीता’ इति व्याख्याने सुरतग्लानिहरणं न सम्भवति। तस्याः पूर्वसुरताभावात्पश्चात्तनासुरतग्लानिहरणं तु नेदानीन्तनकोपशमनार्थचाटुवचनसाध्यमित्युत्प्रेक्षैवोचिता विवेकिनाम्। ‘पार्श्वमेति प्रियो यस्या अन्यसंयोगचिह्नितः। सा खण्डितेति कथिता धीरैरीर्ष्याकषायिता’॥ इति साहित्यदर्पणे उक्तं खण्डितालक्षणम्। अत एवात्र प्रकृतशिप्रावातस्य अप्रकृतनायकसम्भावनायामुत्प्रेक्षाऽलङ्कारः। तद्यथा—‘भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना’॥31॥
हिन्दी व्याख्या --यत्र = जहाँ, प्रत्यूषेषु = प्रातःकाल, पटु = तीव्र, मदकलं = मद से मधुर, सारसानां = सारसों की, कूजितं = ध्वनि को, दीर्घीकुर्वन् = फैलाता हुआ, स्फुटितकमलाऽऽमोदमैत्रीकषायः = खिले कमलों की सुगन्ध के सम्पर्क से सुगन्धित, अङ्गानुकूलः = अङ्गों को सुखदायी, शिप्रावातः = शिप्रा नदी की वायु, प्रार्थनाचाटुकारः = मनाने के लिए मीठी बातें करने वाले, प्रियतम = प्रेमी, इव = की तरह, स्त्रीणां = स्त्रियों की, सुरतग्लानिं = सम्भोग की थकान को, हरति = दूर करता है॥31॥
हिन्दी अर्थ --(हे मेघ !) जिस उज्जयिनी में प्रातःकाल में प्रस्फुट और मद से अस्फुट मधुर सारसों के शब्द को फैलाता हुआ विकसित कमलों के परिमल के सम्पर्क से सुगन्धित और सुखस्पर्शवाला शिप्रा नदी का पवन रमण की प्रार्थना में खुशामद करने वाले प्रियतम के समान स्त्रियों की रतिक्रीडा के परिश्रम को हटाता है॥31॥
टिप्पणी --शिप्रावातः-उज्जयिनी में शिप्रा की लोल तरंगों से सिक्त प्रत्यूषकालीन वायु क्लमविनोद का सामर्थ्य भर देती है, जिस प्रकार अलका में मन्दाकिनी के निर्झर-सीकरों से शीतलवती प्राभातिक वायु। एक क्षण के लिए यक्ष के शरीर में पुलककम्प का अनुभव हुआ। उसे वे सौभाग्यवती रात्रियाँ स्मरण हो आयीं, जिनमें प्रियसहचर होकर उसने प्रणय-सुख का अनुभव किया था। उसे याद आया कि सारी रात के जागरखेद को निर्झरसीकरों से सिक्त प्राभातिक वायु किस प्रकार अपनোদন कर दिया करती थी; और अशथिल परिरम्भ-क्रिया द्वारा आयोजित संवाहनसुख को किस प्रकार आनन्दसमुज्ज्वल बना दिया करती थी। उसने कल्पना की दृष्टि से शिप्रा की तरंगों से धौत मन्द-मन्द संचारी प्रत्यूषकालिक प्राभातिक वायु में यह क्लान्तिहर भाव देखा। उसने कल्पना की आँखों से देखा कि प्रभातकाल में प्रिया के तटों पर सारसगण उन्मत्त कूजन से तटप्रदेश को मुखरित किये हुए हैं और प्राभातिक वायु उनकी इस आनन्दध्वनि को उज्जयिनी के सौधवातायनों के मार्ग से घसीटती हुई नागरजनों के विश्रामकक्ष तक पहुँचा रही है।
प्रार्थनाचाटुकारः-(रति की) याचना में मीठी-मीठी बातें करने वाला। रमण करते-करते जब प्रिया थक जाती है तब प्रेमी पुनः रमण करने की इच्छा से उसके रतिजन्य श्रम को दूर करने के लिए मीठी-मीठी बातें किया करता है। थकान को दूर कर पुनः ताजगी उत्पन्न करने की कोशिश करता है। यक्ष शिप्रातट की वायु को प्रार्थना-चाटुकार के रूप में देख रहा है। यक्ष ने उन्मत्त भाव से अनुभव किया कि यह वायु का झोंका, जो सारसों के आनन्दकूजन को वहन करके रसिक दम्पत्तियों के विश्राम-कक्ष तक पहुँचा रहा है, खुशामदी प्रियतम से किसी अंश में कम नहीं है। आखिरकार चाटुकारिता में लीन प्रियतम भी तो अर्थहीन बातों से प्रिया की अंगग्लानि को दूर करना चाहता है। फिर प्रातःकालीन विकसित कमलों की सुगन्धि से यह वायु उसी प्रकार भिदी होती रहती होगी, जिस प्रकार प्रियतम का शरीर आश्लेषलग्नविभिन्न अंगरागों से गन्धमय हुआ रहता है।
प्रत्यूषेषु-“प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यम्” इत्यमरः। मदकलम्-मदेन कलम्; तत् (तृतीयातत्पुरुषः)। सारसानाम्-सरसि भवाः सारसाः, तेषाम्, सरस्+अण् “तत्र भवः” इससे अण् हुआ है। “पुष्कराह्स्त सारस” इत्यमरः। “चक्राङ्गः सारसो हंस” इति शब्दार्णवः। कूजितम्-कूज्+क्त। दीर्घीकुर्वन्-अदीर्घ दीर्घ कुर्वन् (गतिसमासः)। दीर्घ+च्चि+कृ+शतृ। स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः-स्फुटितानि च तानि कमलानि (कर्मधारयः), स्फुटितकमलानाम् आमोदः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन मैत्री (तृतीयातत्पुरुषः), तया कषायः (तृतीयातत्पुरुषः)। स्फुटित-स्फुट्+क्त (कर्तरि)। मित्रस्य भावः कर्म वा मैत्री, मित्र+ष्यञ्। “रागद्रव्ये कषायोऽस्त्री निर्यासे सौरभे रसे” इति यादवः। “विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे। आमोदः सोऽतिनिर्हारी” इत्यमरः। अङ्गानुकूलः-अङ्गेषु अनुकूलः (सप्तमीतत्पुरुषः)। शिप्रावातः-शिप्रायाः वातः (षष्ठीतत्पुरुषः)। प्रार्थनाचाटुकारः-प्रार्थनायां चाटुकारः (सप्तमीतत्पुरुषः)। प्रार्थना-प्र+अर्थ+युच्+टाप्। चाटुकारः-चाटुकशेतीति, चाटु+कृ+अण्। प्रियतमः-प्रीणातीति, प्री+कः—प्रियः, अतिशयेन प्रियः प्रियतमः-प्रिय+तमप् “अतिशायने तमबिष्ठनौ” इस सूत्र से तमप् प्रत्यय हुआ है। सुरतग्लानिम्-सुरतस्य ग्लानिः (षष्ठीतत्पुरुषः) ताम्। सुरतम्-शोभनं रतं सुरतम्, सु+रम्+क्त। हरति-हृ+लट्+तिप्। इस श्लोक में प्रकृत शिप्रावात का अप्रकृत प्रियतम से संभावना करने से उत्प्रेक्षा अलंकार है॥31॥
प्रार्थनाचाटुकारः-(रति की) याचना में मीठी-मीठी बातें करने वाला। रमण करते-करते जब प्रिया थक जाती है तब प्रेमी पुनः रमण करने की इच्छा से उसके रतिजन्य श्रम को दूर करने के लिए मीठी-मीठी बातें किया करता है। थकान को दूर कर पुनः ताजगी उत्पन्न करने की कोशिश करता है। यक्ष शिप्रातट की वायु को प्रार्थना-चाटुकार के रूप में देख रहा है। यक्ष ने उन्मत्त भाव से अनुभव किया कि यह वायु का झोंका, जो सारसों के आनन्दकूजन को वहन करके रसिक दम्पत्तियों के विश्राम-कक्ष तक पहुँचा रहा है, खुशामदी प्रियतम से किसी अंश में कम नहीं है। आखिरकार चाटुकारिता में लीन प्रियतम भी तो अर्थहीन बातों से प्रिया की अंगग्लानि को दूर करना चाहता है। फिर प्रातःकालीन विकसित कमलों की सुगन्धि से यह वायु उसी प्रकार भिदी होती रहती होगी, जिस प्रकार प्रियतम का शरीर आश्लेषलग्नविभिन्न अंगरागों से गन्धमय हुआ रहता है।
प्रत्यूषेषु-“प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यम्” इत्यमरः। मदकलम्-मदेन कलम्; तत् (तृतीयातत्पुरुषः)। सारसानाम्-सरसि भवाः सारसाः, तेषाम्, सरस्+अण् “तत्र भवः” इससे अण् हुआ है। “पुष्कराह्स्त सारस” इत्यमरः। “चक्राङ्गः सारसो हंस” इति शब्दार्णवः। कूजितम्-कूज्+क्त। दीर्घीकुर्वन्-अदीर्घ दीर्घ कुर्वन् (गतिसमासः)। दीर्घ+च्चि+कृ+शतृ। स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः-स्फुटितानि च तानि कमलानि (कर्मधारयः), स्फुटितकमलानाम् आमोदः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन मैत्री (तृतीयातत्पुरुषः), तया कषायः (तृतीयातत्पुरुषः)। स्फुटित-स्फुट्+क्त (कर्तरि)। मित्रस्य भावः कर्म वा मैत्री, मित्र+ष्यञ्। “रागद्रव्ये कषायोऽस्त्री निर्यासे सौरभे रसे” इति यादवः। “विमर्दोत्थे परिमलो गन्धे जनमनोहरे। आमोदः सोऽतिनिर्हारी” इत्यमरः। अङ्गानुकूलः-अङ्गेषु अनुकूलः (सप्तमीतत्पुरुषः)। शिप्रावातः-शिप्रायाः वातः (षष्ठीतत्पुरुषः)। प्रार्थनाचाटुकारः-प्रार्थनायां चाटुकारः (सप्तमीतत्पुरुषः)। प्रार्थना-प्र+अर्थ+युच्+टाप्। चाटुकारः-चाटुकशेतीति, चाटु+कृ+अण्। प्रियतमः-प्रीणातीति, प्री+कः—प्रियः, अतिशयेन प्रियः प्रियतमः-प्रिय+तमप् “अतिशायने तमबिष्ठनौ” इस सूत्र से तमप् प्रत्यय हुआ है। सुरतग्लानिम्-सुरतस्य ग्लानिः (षष्ठीतत्पुरुषः) ताम्। सुरतम्-शोभनं रतं सुरतम्, सु+रम्+क्त। हरति-हृ+लट्+तिप्। इस श्लोक में प्रकृत शिप्रावात का अप्रकृत प्रियतम से संभावना करने से उत्प्रेक्षा अलंकार है॥31॥
हारांस्तारांस्तरलगुटिकान् कोटिशः शङ्खशुक्तीः
शष्पश्यामान् मरकतमणीन्मुन्मयूखप्ररोहान् ।
दृष्ट्वा यस्यां विपणिरचितान् विद्रुमाणां च भङ्गान्
संलक्ष्यन्ते सलिलनिधयस्तोयमात्रावशेषाः ॥ ३१ क ॥
अन्वय --यस्यां कोटिशो विपणिरचितान् तारान् तरलगुटिकान् हारान् शङ्खशुक्तीः शष्पश्यामान् उन्मयूखप्ररोहान् मरकतमणीन् विद्रुमाणां भङ्गान् च दृष्ट्वा सलिलनिधयः तोयमात्राऽवशेषाः संलक्ष्यन्ते॥31-क॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --उज्जयिनीसमृद्धिम्प्रदर्शयति महाकविः।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) यस्यां = विशालायां, कोटिशः = अपरिमित्ान्, विपणिरचितान्—विपणिषु रचितास्तान् = पण्यवीथिकाप्रसारितानित्यर्थः, ‘विपणिः पण्यवीथिका’ इत्यमरः देहलीदीपन्यायेनेदं विशेषणं यथाप्रसङ्गं सर्वत्र संबध्यते, तारान् = शुद्धान्, तरलगुटिकान्—तरला गुटिका येषु ते तान् = मध्यमणीभूतमहारत्नामित्यर्थः, ‘तरलो हारमध्यगः’ इत्यमरः ‘पिण्डे मणौ महारत्ने गुटिका बद्धपारदे’ इति शब्दार्णवे, हारान् = मुक्तावलीः, शङ्खशुक्तीः—शङ्खाश्च शुक्तयश्च ताः = कम्बुमुक्तास्फोटान्, ‘मुक्तास्फोटः स्त्रियां शुक्तिः शङ्खः स्यात्कम्बुरस्त्रियाम्’ इत्यमरः, शष्पश्यामान्—शष्पाणि इव श्यामास्तान् = बालतृणश्यामलानित्यर्थः, ‘शष्पं बालतृणं घासो यवसं तृणमर्जुनम्’ इत्यमरः, उन्मयूखप्ररोहान्—उद्गता मयूखानां प्ररोहायेषान्ते तान् = उद्गतरम्याङ्कुरान्, मरकतमणीन्—मरकतानि च ते मणयस्तान् = गारुडरत्नानीत्यर्थः, च = तथा, विद्रुमाणां = प्रबालानां, भङ्गान् = खण्डान्, दृष्ट्वा = विलोक्य, सलिलनिधयः = समुद्राः, तोयमात्रावशेषाः—तोयमेव तोयमात्रं, तत् अवशेषो येषान्ते तथोक्ता = जलमात्रावशिष्टाः, संलक्ष्यन्ते = अनुमीयन्ते। अत्र रत्नादीनां तादृशीं समृद्धिं दृष्ट्वा रत्नाकराः जलमात्रावशिष्टाः स्युरिति अनुमीयत इति भावः। अत्र समृद्धवस्तुवर्णनादुदात्तालङ्कारः। तद्यथा—‘लोकातिशयसम्पत्तिवर्णनोदात्तमुच्यते’॥31-क॥
हिन्दी व्याख्या --यस्यां = जिस (उज्जयिनी) में, विपणिरचितान् = बाजारों में सजाये गये, कोटिशः = (करोड़ों) अनेक, तारान् = शुद्ध, तरलगुटिकान् = मूल्यवान् रत्न जिनके बीच में लगे हैं ऐसे, हारान् = हारों को, शङ्खशुक्तीः = शंखों और सीपियों को, शष्पश्यामान् = घास के साँवले रङ्गवाली, उन्मयूखप्ररोहान् = ऊपर को उठ रहे हैं किरणरूप अङ्कुर जिनके ऐसी, मरकतमणीन् = मरकत मणियों को, विद्रुमाणां = मूँगों के, भङ्गान् = टुकड़ों को, च = और, दृष्ट्वा = देखकर, सलिलनिधयः = समुद्र, तोयमात्रावशेषाः = जलमात्र शेष हैं जिनमें ऐसे, संलक्ष्यन्ते = दिखाई देते हैं॥31-क॥
हिन्दी अर्थ --(हे मेघ !) जिस उज्जयिनी में दुकानों पर विक्री के लिए सजाये हुए बीच में लटकते हुए बहुमूल्य रत्नों वाले हारों, करोड़ों शङ्खों और सीपियों, ऊपर को अङ्कुरों की तरह उठाती हुई किरणों से सम्पन्न, घास के समान हरे हरे रंग के मरकतमणियों और मूँगों के टुकड़ों को देखकर मालूम पड़ता है कि रत्नाकर (जलनिधि) में अब केवल जल ही रह गया होगा क्योंकि रत्न तो सब (उज्जयिनी में) यहाँ आ गये हैं॥31-क॥
टिप्पणी ---
प्रद्योतस्य प्रियदुहितरं वत्सराजोऽत्र जह्ये
हैमं तालद्रुमवनमभूदत्र तस्यैव राज्ञः ।
अत्रोद्भ्रान्तः किल नलगिरिः स्तम्भमुत्पाट्य दर्पा-
दित्यागन्तून् रमयति जनो यत्र बन्धनभिज्ञः ॥ ३१ ख ॥
अन्वय --(हे मेघ !) ‘अत्र वत्सराजः प्रद्योतस्य प्रियदुहितरं जह्रे। अत्र तस्यैव राज्ञः हैमं तालद्रुमवनम् अभूत्। अत्र नलगिरिः दर्पात् स्तम्भम् उत्पाट्य उद्भ्रान्तः किल’ इति अभिज्ञो जनः आगन्तून् बन्धून् यत्र रमयति॥31-ख॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --उदयनोपाख्यानेनोज्जयिनीसमृद्धिमुपस्थापयति।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) अत्र = अस्मिन् प्रदेशे, वत्सराजः = वत्सदेशाधीशः उदयन इत्यर्थः, प्रद्योतस्य = तदभिधेयस्योज्जयिनीनरेशस्य, प्रियदुहितरं—प्रिया स्निग्धा चासौ दुहिता पुत्री तां = वासवदत्तामित्यर्थः, जह्रे = जहार। अत्र = अस्मिन् स्थले, तस्यैव = पूर्वोक्तस्यैव, राज्ञः = उज्जयिनीनरेशस्य, हैमं—हेम्नः सुवर्णस्य विकारः हैमं = सौवर्णं, तालद्रुमवनं—तालद्रुमाणां = तालवृक्षाणां, वनं = काननम्, अभूत् = आसीत्। अत्र = इह, नलगिरिः = तदभिधेयो गजः, इन्द्रदत्तः प्रद्योतस्य गज इति भावः, दर्पात् = मदात्, स्तम्भम् = आलानम्, उत्पाट्य = उद्घृत्यस्य, उद्भ्रान्तः = भ्रमणं चकार, किलेत्यैतिह्ये, इति = इत्थम्भूताभिः कथाभिरितिशेषः, अभिज्ञः—अभिजानातीति अभिज्ञः = पूर्वोक्तकथाभिज्ञः कोविदः, जनः = लोकः ‘लोकस्तु भुवने जने’ इत्यमरः, आगन्तून् = देशान्तरादागतान्, बन्धून् = बान्धवान्, यत्र = यस्यामुज्जयिन्यां, रमयति = विनोदयति। पद्येऽस्मिन् भाविकालङ्कारः। तद्यथा—‘अतीतानागते यत्र प्रत्यक्षत्वेन लक्षिते। अत्यद्भुतार्थकथनाद्भाविकं तदुदाहृतम्’॥31-ख॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) अत्र = यहाँ, वत्सराजः = उदयन ने, प्रद्योतस्य = प्रद्योत की, प्रियदुहितरं = प्रियस्रुता (वासवदत्ता) को, जह्रे = हर लिया था, अत्र = यहाँ पर, तस्यैव = उसी, राज्ञः = राजा (प्रद्योत) का, हैमं = स्वर्णमय, तालद्रुमवनं = ताड़ के वृक्षों का वन, अभूत् = था, अत्र = यहाँ पर, नलगिरिः = नलगिरि नामक हाथी, दर्पात् = मद से, स्तम्भम् = खम्भे को, उत्पाट्य = उखाड़कर, उद्भ्रान्तः किल = मतवाला हो गया था, इति = इस प्रकार की बातों से, अभिज्ञः = पूर्व कथाओं को जानने वाले, जनः = लोग, आगन्तून् = आगन्तुक, बन्धून् = प्रियजनों को, रमयति = रिझाते हैं॥31-ख॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! यहाँ पर वत्सराज (उदयन) ने प्रद्योत की प्रियपुत्री (वासवदत्ता) को हर लिया था, यहाँ पर उसी राजा प्रद्योत का सुनहले ताड़ों का बाग था, यहाँ नलगिरि नामक हाथी मतवाला होकर खम्भे को उखाड़ फेंका था इत्यादि कथाओं के जानकार लोग बाहर से आये हुए प्रियजनों का जहाँ (जिस उज्जयिनी में) पर रिझाते (मनोविनोद करते) हैं॥31-ख॥
टिप्पणी --वत्सराज उदयन के द्वारा प्रद्योतसुता वासवदत्ता का अपहरण उस समय की प्रसिद्ध घटना है। नलगिरि हाथी का दूसरा नाम चण्ड भी और उसी दुर्दान्त हाथी के कारण राजा प्रद्योत चण्डमहासेन कहलाते थे। इस हाथी को इन्द्र ने प्रद्योत को दिया था। उन्मत्त हुए उस हाथी को वत्सराज ने वश में कर लिया था और उसी कला पर मुग्ध हुए प्रद्योत ने वासवदत्ता के अपहरण को क्षमा कर उन्हें विवाह की स्वीकृति दे दी थी॥31-ख॥
पत्रश्यामा दिनकरहयस्पर्धिनो यत्र वाहाः
शैलोद्ग्रास्त्वमिव करिणो वृष्टिमन्तः प्रभेदात् ।
योधाग्रण्यः प्रतिदशमुखं संयुगे तस्थिवांसः
प्रत्यादिष्टभरणरुचयश्चन्द्रहासव्रणाङ्कैः ॥ ३१ ग ॥
अन्वय --यत्र वाहा, पत्रश्यामाः दिनकरहयस्पर्धिनो, शैलोद्ग्राः करिणः प्रभेदात् त्वमिव वृष्टिमन्तः, योधाग्रण्यः संयुगे प्रतिदशमुखं तस्थिवांस चन्द्रहासव्रणाङ्कः प्रत्यादिष्टाऽऽभरणरुचयः (सन्ति)॥31-ग॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --उज्जयिनीवर्णने सैन्यसमृद्धिमुपस्थापयति महाकविः।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) यत्र = यस्यामुज्जयिन्यां, वाहाः = अश्वाः, पत्रश्यामा = पलाशवर्णा अत एव दिनकरहयस्पर्धिनः—दिनं करोतीति दिनकरः, तस्य हयाः, ते स्पर्धन्ते तच्छीलाः = वर्णतो वेगतश्च सूर्याश्वकल्पा इत्यर्थः, सन्तीति शेषः शैलोद्ग्राः = शैलवदुन्नताः, करिणः = गजाः, प्रभेदात् = मदस्रावाद्धेतोः, त्वमिव = भवानिव, वृष्टिमन्तः = वर्षशीलाः सन्तीति शेषः, योधाग्रण्यः—योधानां = भटानाम्, अग्रं नयन्तीत्यग्रण्यः = श्रेष्ठा इत्यर्थः, संयुगे = युद्धे, प्रतिदशमुखं = रावणसम्मुखं तस्थिवांसः = स्थितवन्तः, अत एव चन्द्रहासव्रणाङ्कः—चन्द्रहासस्य = रावणस्य खड्गस्य, व्रणाः = क्षतान्येव अङ्गाश्चिह्नानि तैः, प्रत्यादिष्टभरणरुचयः—आभरणानां रुचियः आभरणरुचयः प्रत्यादिष्टाः = प्रतिषिद्धाः आभरणरुचयः = आभूषणकान्तयो यैस्ते तथोक्ताः सन्तीति शेषः। शस्त्रप्रहारा एव वीराणां भूषणमिति भावः। अत्रापि भाविकालङ्कारः। तद्यथा—‘अतीतानागते यत्र प्रत्यक्षत्वेन लक्षिते। अत्यद्भुतार्थकथनाद्भाविकं तदुदाहृतम्’॥31-ग॥
हिन्दी व्याख्या --यत्र = जिस उज्जयिनी में, पत्रश्यामाः = पत्तों के समान हरे रंग के, वाहाः = घोड़े, दिनकरहयस्पर्धिनः = सूर्य के घोड़ों से स्पर्धा करने वाले (सन्ति=हैं), शैलोद्ग्राः = पहाड़ों से ऊँचे, करिणः = हाथी, प्रभेदात् = गण्डस्थल के फट जाने से, त्वमिव = तुम्हारी तरह, वृष्टिमन्तः = वर्षा करने वाले, (सन्ति=हैं), योधाग्रण्यः = श्रेष्ठ योद्धा, संयुगे = युद्ध में, प्रतिदशमुखं = रावण के सम्मुख, तस्थिवांसः = खड़े होने वाले, चन्द्रहासव्रणाङ्कैः = तलवार (रावण की तलवार) की चोटों से उत्पन्न घावों के चिह्नों से, प्रत्यादिष्टभरणरुचयः = भूषणों की कान्ति को तिरस्कृत करने वाले, (सन्ति=हैं)॥31-ग॥
हिन्दी अर्थ --(हे मेघ !) जिस उज्जयिनी में घोड़े पत्तों के समान श्यामवर्ण वाले और वेग से सूर्य के घोड़ों के साथ स्पर्धा करने वाले हैं, जिसमें पर्वत के समान ऊँचे हाथी मद गिरने से तुम्हारे समान वृष्टि करने वाले हैं और जहाँ श्रेष्ठ योद्धा युद्ध में रावण के सामने भी खड़े रहने वाले अत एव उसके खड्ग चन्द्रहास के घावों के चिह्नों से भूषणों की कान्तियों को तिरस्कृत करने वाले हैं॥31-ग॥
टिप्पणी --इस पद्य को कतिपय टीकाकारों ने उत्तरमेघ में अलकावर्णन के प्रसंग में १२वें श्लोक में रखा है॥31॥
जालोद्गीर्णैरुपचितवपुः केशसंस्कारधूपै-
र्बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्योपहारः ।
हर्म्येष्वस्याः कुसुमंसुरभिष्वध्वखेदं नयेथाः
लक्ष्मीं पश्यन् ललितवनितापादरागाङ्कितेषु ॥ ३२ ॥
अन्वय --(हे मेघ !) जालोद्गीर्णैः केशसंस्कारधूपैः उपचितवपुः बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिः दत्तनृत्योपहारः कुसुमंसुरभिषु ललितवनितापादरागाङ्कितेषु अस्याः हर्म्येषु लक्ष्मीं पश्यन् अध्वखेदं नयेथाः॥32॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --उज्जयिनीशोभामुपस्थापयति महाकविर्यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) जालोद्गीर्णैः—जालेभ्यः उद्गीर्णास्तैः = गवाक्षनिर्गतैः, केशसंस्कारधूपैः—संस्करणं संस्कारः, केशानां शिरोरुहाणां संस्कारस्य संस्कृतेः वासनार्थमित्यर्थः धूपाः गन्धादिद्रव्याणि तैः = स्त्रीकेशवासनार्थंगन्धद्रव्यधूपैरित्यर्थः, उपचितवपुः—उपचितम्=परपुष्टं वपुः = शरीरं यस्य स तथोक्तः, बन्धुप्रीत्या—बन्धोः=बान्धवस्य, प्रीतिः=प्रणयं तया, भवनशिखिभिः—शिखा (चूडा) अस्ति येषान्ते शिखिनः, भवनेषु=गृहेषु, शिखिनः=मयूरास्तैः, दत्तनृत्योपहारः—नर्तनं नृत्यं, तदेवोपहारः नृत्योपहारः, दत्तो नृत्योपहारो यस्मै स तथोक्तः = वितीर्णनर्तनोपायन इत्यर्थः, कुसुमंसुरभिषु—कुसुमैः=पुष्पैः सुरभीणि = सुगन्धीनि तेषु, ललितवनितापादरागाङ्कितेषु—ललिताश्च ताः वनिताः ललितवनिताः, पादयोः रागः पादरागः, ललितवनितानां पादरागः, तेन अङ्कितानि तेषु = सुन्दराङ्गनाचरणलाक्षारसर्चिहितेषु इत्यर्थः, ‘ललितं त्रिषु सुन्दरम्’ इतिशब्दार्णवः, हर्म्येषु = धनिकभवनेषु, ‘हर्म्यादि धनिनां वासः’ इत्यमरः, अस्याः = पूर्वोक्तायाः विशालायाः, लक्ष्मीं = शोभां, पश्यन् = विलोकयन्, अध्वखेदम्—अध्वनः=मार्गस्य खेदः = परिश्रमस्तं, नयेथाः = अपनय॥32॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) जालोद्गीर्णैः = झरोखों से निकले हुए, केशसंस्कारधूपैः = बालों को सुगन्धित करने के लिए प्रयुक्त धूप के धुँए से, उपचितवपुः = बढ़े शरीरवाला, भवनशिखिभिः = घर के (पालतू) मयूरों द्वारा, बन्धुप्रीत्या = भ्रातृस्नेह से, दत्तनृत्योपहारः = दिया है नृत्यरूप उपहार जिसको ऐसा, कुसुमंसुरभिषु = पुष्पों से सुवासित, ललितवनितापादरागाङ्कितेषु = सुन्दर वनिताओं के चरणों में लगे महावर से चिह्नित, अस्याः = इस (उज्जयिनी) के, हर्म्येषु = महलों में, लक्ष्मीं = शोभा को, पश्यन् = देखता हुआ, अध्वखेदं = मार्ग के श्रम को, नयेथाः = दूर करना॥32॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! खिड़कियों के मार्गों से निकले हुए स्त्रियों के केशों को सुगन्धित करने वाले धूपों के धुएँ से परिपुष्ट शरीरवाले तथा बन्धु के आगमन की प्रीति से भवन के (पालतू) मयूरों से नृत्यरूप उपहार प्राप्त करते हुए तुम, फूलों से सुगन्धित, सुन्दरियों के चरणों के लाक्षारस से चिह्नित धनिकों के भवनों में उज्जयिनी की शोभा को देखते हुए मार्ग के परिश्रम को दूर करो॥32॥
टिप्पणी --जालोद्गीर्णैः-(खिड़कियों की) जालियों से निकलते हुए। यक्ष मेघ से कहता है कि शिप्रा के तटप्रान्त को घेरकर जो विशाल भवन खड़े हुए हैं, उनके अवरोधगृह जालीदार पत्थरों के गवाक्षों से सुशोभित हैं। इन्हीं प्रासादजालों से ‘जलवेणीरम्य’ शिप्रा की शोभा नित्य पुर-सुन्दरियों की आँखों में अभिलाष-चंचल भाव उत्पन्न करती है। जब तुम शिप्रा के ऊपर से उड़ते हुए पूरी में प्रवेश करोगे, तो सबसे पहले गवाक्ष-जालों से निकलती हुई धूप-धूम की रेखा तुम्हारी स्वागत करेगी। उस धूम के साथ न जाने कितनी आकांक्षाएँ और कितनी लालसाएँ गवाक्ष-जालों के मार्ग से निकल रही होगी। उसका स्पर्श पाकर तुममें भी नवीन उल्लास का संचार होगा।
केशसंस्कारधूपैः-(स्त्रियों के) बालों को सुगन्धित करने वाले धूपों से। उज्जयिनी की ललनाएँ अपने नितान्त ‘घन-नीलविकुञ्चिताग्र’ घुँघराली लटों में सुगन्धि लाने का प्रयत्न बराबर करती रहती हैं। वे हल्की सुगन्धि वाले सौगन्धिक द्रव्यों से प्रत्येक ऋतु में केशसंस्कार कर लिया करती हैं। यद्यपि वर्षाकाल में आमोद-मदिरपुष्पगुच्छ और नयनाभिराम मालतीदाम केशों को सुगन्धि देने के लिए पर्याप्त होते हैं, तथापि आषाढ़ के इस प्रथम आविर्भावकाल में स्वभावचतुर सुन्दरियाँ तुम्हारे अनिश्चित आगमन की प्रत्याशा में केशसंस्कार को संशयापन्न नहीं करना चाहती। उज्जयिनी के सौधों में केशसंस्कार के लिए जलाये गये हल्की सुगन्धि वाले धूप-धूम की धूम अवश्य मची होगी।
बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिः-भ्रातृस्नेह से भवन के मयूरों द्वारा। मेघ के शब्द को सुनकर बन्धुरूप उसके आगमन की प्रीति से मयूर नृत्य करते हैं। इस बात को कवि यक्ष द्वारा कह रहा है। यक्ष मेघ से कह रहा है कि तुम्हारे मित्र और प्रेमिक मयूर; जो इन विराट् भवनों के क्रीडापर्वतों पर विचरण कर रहे होंगे और जिनके लिए सुवर्णमयी वासयष्टि का निर्माण किया गया होगा, तुम्हें देखकर नाच उठेंगे। नगरी में प्रवेश करते समय यही नृत्य तुम्हारे लिए प्रेमोपहार का काम करेगा।
लक्ष्मीं पश्यन्-शोभा को देखता हुआ। उज्जयिनी के प्रासादों में एक भी ऐसा नहीं है, जिसमें भवनदीर्घिका, वृक्षवाटिका और क्रीडापर्वत न हों और एक भी ऐसी वृक्षवाटिका नहीं है, जिसमें चम्पक, सिन्धुवार, बकुल, पाटल, पुन्नाग और सहकार के घनच्छाय वृक्ष न हों और जिसके अन्तःपुर से सटी हुई पुष्पवाटिका में मल्लिका, जाती, नवमालिका, कुरण्टक; कुब्जक और दमनक लताओं की शोभा न दिखाई देती हो।
अध्वश्रमं नयेथाः-मार्ग के श्रम को दूर करना—उज्जयिनी में शिप्रा को घेरकर जो प्रासाद बने हुए हैं, जो केवल सुन्दरियों की घुँघराली लटों को सुगन्धित करने वाले धूप-धूम से ही नहीं, बल्कि उनके सुकुमार करपल्लवों से ललित पुष्पलताओ से सुवासित रहते हैं। ऐसी कोई ऋतु नहीं है जिसमें कोई न कोई पुष्प इन पुष्पोद्यानों में न खिलते रहते हों। उनकी गन्ध से ये विशालभवन निरन्तर सुरभित बने रहते हैं। यक्ष मेघ से कहता है कि इसीलिए मैं तुमसे कहता हूँ तुम अपने मित्र मयूरों से नृत्योपहारों को ग्रहण कर प्रसन्नचित्त होकर, धूप-धूम से तरोताजा होकर इन कुसुमंसुरभित प्रासादों में रास्ते की थकान अवश्य दूर कर लेना।
ललितवनितापादरागाङ्कितेषु-सुन्दर वनिताओं के चरणों में लगे महावर से चिह्नित। यक्ष मेघ से कहता है कि उज्जयिनी के भवनों में तुम्हें ललित वनिताओं के चरणों के महावर से चिह्नित पदाङ्कों में सर्वत्र शोभा व शालीनता के दर्शन होंगे। केश के धूप-धूम और महावरखचित चरणों के नयनहारी चिह्न देखकर तुम शिखा से नख तक की शोभा का अनुमान कर सकोगे। जो सचमुच सौन्दर्य का आश्रयस्थल है, उसका स्पर्श भी हृदय को विशाल और उन्नत बनाने वाला होता है। इसीलिए ललित वनिताओं के पदरागाङ्कित हर्म्यों में तुम्हें सच्ची शान्ति प्राप्त होगी।
जालोद्गीर्णैः-जालेभ्यः उद्गीर्णाः (पञ्चमीतत्पुरुषः), तैः। उद्गीर्णाः-उद्+गॄ+क्त। केशसंस्कारधूपैः-केशानां संस्कारः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य धूपाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः। संस्कारः-संस्करणं संस्कारः, सम्+कृ+घञ्। उपचितवपुः-उपचितं वपुः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। उपचितम्-उप+चि+क्त (कर्तरि)। बन्धुप्रीत्या-बन्धोः प्रीतिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तया। प्रीतिः-प्री+क्तिन्। भवनशिखिभिः-भवनानां शिखिनः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। शिखिनः-शिखा (चूडा) अस्ति येषां ते शिखिनः, शिखा+इनि “व्रीह्यादिभ्यश्च” इस सूत्र से इनि प्रत्यय हुआ है। दत्तनृत्योपहारः-नृत्यम् एव उपहारः (रूपक समासः), दत्तः नृत्यमेव उपहारः यस्मै सः (बहुव्रीहिः)। उपहारः-उप+हृ+घञ्। दत्तः-दा+क्त। “ताण्डवं नटनं नाट्यं लास्यं नृत्यं च नर्तने” इत्यमरः। कुसुमंसुरभिषु-कुसुमैः सुरभीणि (तृतीयातत्पुरुषः), तैः। ललितवनितापादरागाङ्कितेषु-ललिताश्च ता वनिताः (कर्मधारयः), पादयोः रागः (सप्तमीतत्पुरुषः), ललितवनितानां पादरागः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन अङ्कितानि (तृतीयातत्पुरुषः), तेषु। रागः-रञ्ज्+घञ्। “ललितं त्रिषु सुन्दरम्” इति शब्दार्णवः। लक्ष्मीम्-लक्ष्+ई+(मुट्)॥32॥
केशसंस्कारधूपैः-(स्त्रियों के) बालों को सुगन्धित करने वाले धूपों से। उज्जयिनी की ललनाएँ अपने नितान्त ‘घन-नीलविकुञ्चिताग्र’ घुँघराली लटों में सुगन्धि लाने का प्रयत्न बराबर करती रहती हैं। वे हल्की सुगन्धि वाले सौगन्धिक द्रव्यों से प्रत्येक ऋतु में केशसंस्कार कर लिया करती हैं। यद्यपि वर्षाकाल में आमोद-मदिरपुष्पगुच्छ और नयनाभिराम मालतीदाम केशों को सुगन्धि देने के लिए पर्याप्त होते हैं, तथापि आषाढ़ के इस प्रथम आविर्भावकाल में स्वभावचतुर सुन्दरियाँ तुम्हारे अनिश्चित आगमन की प्रत्याशा में केशसंस्कार को संशयापन्न नहीं करना चाहती। उज्जयिनी के सौधों में केशसंस्कार के लिए जलाये गये हल्की सुगन्धि वाले धूप-धूम की धूम अवश्य मची होगी।
बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिः-भ्रातृस्नेह से भवन के मयूरों द्वारा। मेघ के शब्द को सुनकर बन्धुरूप उसके आगमन की प्रीति से मयूर नृत्य करते हैं। इस बात को कवि यक्ष द्वारा कह रहा है। यक्ष मेघ से कह रहा है कि तुम्हारे मित्र और प्रेमिक मयूर; जो इन विराट् भवनों के क्रीडापर्वतों पर विचरण कर रहे होंगे और जिनके लिए सुवर्णमयी वासयष्टि का निर्माण किया गया होगा, तुम्हें देखकर नाच उठेंगे। नगरी में प्रवेश करते समय यही नृत्य तुम्हारे लिए प्रेमोपहार का काम करेगा।
लक्ष्मीं पश्यन्-शोभा को देखता हुआ। उज्जयिनी के प्रासादों में एक भी ऐसा नहीं है, जिसमें भवनदीर्घिका, वृक्षवाटिका और क्रीडापर्वत न हों और एक भी ऐसी वृक्षवाटिका नहीं है, जिसमें चम्पक, सिन्धुवार, बकुल, पाटल, पुन्नाग और सहकार के घनच्छाय वृक्ष न हों और जिसके अन्तःपुर से सटी हुई पुष्पवाटिका में मल्लिका, जाती, नवमालिका, कुरण्टक; कुब्जक और दमनक लताओं की शोभा न दिखाई देती हो।
अध्वश्रमं नयेथाः-मार्ग के श्रम को दूर करना—उज्जयिनी में शिप्रा को घेरकर जो प्रासाद बने हुए हैं, जो केवल सुन्दरियों की घुँघराली लटों को सुगन्धित करने वाले धूप-धूम से ही नहीं, बल्कि उनके सुकुमार करपल्लवों से ललित पुष्पलताओ से सुवासित रहते हैं। ऐसी कोई ऋतु नहीं है जिसमें कोई न कोई पुष्प इन पुष्पोद्यानों में न खिलते रहते हों। उनकी गन्ध से ये विशालभवन निरन्तर सुरभित बने रहते हैं। यक्ष मेघ से कहता है कि इसीलिए मैं तुमसे कहता हूँ तुम अपने मित्र मयूरों से नृत्योपहारों को ग्रहण कर प्रसन्नचित्त होकर, धूप-धूम से तरोताजा होकर इन कुसुमंसुरभित प्रासादों में रास्ते की थकान अवश्य दूर कर लेना।
ललितवनितापादरागाङ्कितेषु-सुन्दर वनिताओं के चरणों में लगे महावर से चिह्नित। यक्ष मेघ से कहता है कि उज्जयिनी के भवनों में तुम्हें ललित वनिताओं के चरणों के महावर से चिह्नित पदाङ्कों में सर्वत्र शोभा व शालीनता के दर्शन होंगे। केश के धूप-धूम और महावरखचित चरणों के नयनहारी चिह्न देखकर तुम शिखा से नख तक की शोभा का अनुमान कर सकोगे। जो सचमुच सौन्दर्य का आश्रयस्थल है, उसका स्पर्श भी हृदय को विशाल और उन्नत बनाने वाला होता है। इसीलिए ललित वनिताओं के पदरागाङ्कित हर्म्यों में तुम्हें सच्ची शान्ति प्राप्त होगी।
जालोद्गीर्णैः-जालेभ्यः उद्गीर्णाः (पञ्चमीतत्पुरुषः), तैः। उद्गीर्णाः-उद्+गॄ+क्त। केशसंस्कारधूपैः-केशानां संस्कारः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य धूपाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः। संस्कारः-संस्करणं संस्कारः, सम्+कृ+घञ्। उपचितवपुः-उपचितं वपुः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। उपचितम्-उप+चि+क्त (कर्तरि)। बन्धुप्रीत्या-बन्धोः प्रीतिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तया। प्रीतिः-प्री+क्तिन्। भवनशिखिभिः-भवनानां शिखिनः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। शिखिनः-शिखा (चूडा) अस्ति येषां ते शिखिनः, शिखा+इनि “व्रीह्यादिभ्यश्च” इस सूत्र से इनि प्रत्यय हुआ है। दत्तनृत्योपहारः-नृत्यम् एव उपहारः (रूपक समासः), दत्तः नृत्यमेव उपहारः यस्मै सः (बहुव्रीहिः)। उपहारः-उप+हृ+घञ्। दत्तः-दा+क्त। “ताण्डवं नटनं नाट्यं लास्यं नृत्यं च नर्तने” इत्यमरः। कुसुमंसुरभिषु-कुसुमैः सुरभीणि (तृतीयातत्पुरुषः), तैः। ललितवनितापादरागाङ्कितेषु-ललिताश्च ता वनिताः (कर्मधारयः), पादयोः रागः (सप्तमीतत्पुरुषः), ललितवनितानां पादरागः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन अङ्कितानि (तृतीयातत्पुरुषः), तेषु। रागः-रञ्ज्+घञ्। “ललितं त्रिषु सुन्दरम्” इति शब्दार्णवः। लक्ष्मीम्-लक्ष्+ई+(मुट्)॥32॥
भर्तुः कण्ठच्छविरिति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः
पुण्यं यायास्त्रिभुवनगुरोर्धाम चण्डीश्वरस्य ।
धूतोद्यानं कुवलयरजोगन्धिभिर्गन्धवत्या-
स्तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैर्मरुद्भिः ॥ ३३ ॥
अन्वय --(हे मेघ !) भर्तुः कण्ठच्छविः इति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः कुवलयरजोगन्धिभिः तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैः गन्धवत्याः मरुद्भिः धूतोद्यानं त्रिभुवनगुरोः चण्डीश्वरस्य पुण्यं धाम यायाः॥३३॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --चण्डीश्वरस्य पुण्यं धाम महाकालाभिधेयं गन्तुमुपदिशति मेघम्।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) भर्तुः = स्वामिनः नीलकण्ठस्येति भावः, कण्ठच्छविः—कण्ठस्येव छविर्यस्यासौ = गलकान्तिरित्यर्थः, इति = अस्माद्धेतोः, गणैः = प्रमथैः, शिवसेवकैरित्यर्थः, सादरम् = आदरेण सहितं यथा स्यात्तथा, वीक्ष्यमाणः = दृश्यमानः सन्निति शेषः, प्रियवस्तुसादृश्यादातिप्रियत्वं भवेदितिभावः, कुवलयरजोगन्धिभिः—कुवलयानां रजांसि, तेषां गन्धः सोऽस्ति एषान्ते कुवलयरजोगन्धिनस्तैः = उत्पलपरागसौरभयुक्तैः तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैः—तोये क्रीडा तोयक्रीडा, तस्यां निरताः, ताश्च ताः युवतयः, तासां स्नानं तेन तिक्तास्तैः, ‘स्नानीयेऽभिषवे ‘स्नानम्’ इति यादवः, ‘कटुतिक्तकषायास्तु सौरभे च प्रकीर्तिताः’ इति हलायुधः, जलक्रीडासक्ततरुणीचन्दनादिसुरभिभिः, गन्धवत्याः = तदभिधेयायाः नद्याः, (प्रशस्तो गन्धोऽस्ति यस्यास्तस्याः), मरुद्भिः = वायुभिः, धूतोद्यानं—धूतम् उद्यानम् यस्मिंस्तत् तत् = कम्पिताऽऽक्रीडमित्यर्थः त्रिभुवनगुरोः—त्रयाणां भुवनानां समाहारस्त्रिभुवनन्तस्य गुरुस्तस्य = त्रैलोक्यनायकस्येत्यर्थः, चण्डीश्वरस्य—चण्ड्याः पार्वत्याः ईश्वरः = स्वामी तस्य, गौरीपतेरित्यर्थः, पुण्यं = पवित्रं, धाम = स्थानं, महाकालाख्यमिति यावत्, यायाः = गच्छ। कल्याणोत्पादकत्वात्सर्वथा तत्र गन्तव्यमिति भावः। पद्येऽस्मिन् प्रसिद्धील्पपदार्थमेधस्योपमेयत्वकल्पनया प्रतीपमलङ्कारः। तद्यथा—‘प्रसिद्धस्योपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम्। निष्फलत्वाभिधानं वा प्रतीपमिति कथ्यते’॥३३॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) भर्तुः = स्वामी के, कण्ठच्छविः = गले की नीलिमा जैसा है जो, इति = ऐसा (सोचकर), गणैः = भक्तों (सेवकों) के द्वारा, सादरं = आदरपूर्वक, वीक्ष्यमाणः = देखे गये (तुम), त्रिभुवनगुरोः = तीनों लोकों के पूज्य, चण्डीश्वरस्य = शिवजी के, पुण्यं = पवित्र, कुवलयरजोगन्धिभिः = कमलों के परागों की गंध से युक्त, तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैः = जलक्रीडासक्त युवतियों के स्नान से तीखी-गन्ध से युक्त, गन्धवत्याः = गन्धवती नदी के, मरुद्भिः = वायुओं से, धूतोद्यानं = हिलाये जा रहे हैं उद्यान जिसके ऐसे, धाम = स्थान (महाकाल) को, यायाः = जाना॥३३॥
हिन्दी अर्थ --(हे मेघ !) अपने स्वामी नीलकण्ठ के गले की सी कान्तिवाले तुम्हें शिव के गण आदरपूर्वक देखेंगे। तब तुमपद्मपरागों के सुगन्ध से सम्पन्न और जलक्रीडा में तत्पर युवतियों के चन्दन-अङ्गरागादि पदार्थों से सुगन्धित, गन्धवती नाम की नदी के वायु से कम्पित उद्यानवाले त्रिभुवन के स्वामी पार्वतीपति (महाकालेश्वर) के पवित्र स्थान (महाकाल नामक) को जाना॥३३॥
टिप्पणी --कण्ठच्छविः-कण्ठ के समान कान्तिवाला। संसार के कल्याण के लिए समुद्र का मन्थन किया गया। जिससे चौदह रत्न निकले थे। उसी मन्थन से कालकूट नामक विष भी निकला था जिसका पान भगवान् शंकर कर गये। इसी कारण उनका कण्ठ नीला पड़ गया। इससे इनका नाम नीलकण्ठ पड़ गया। आप शं=कल्याण, कर=करने वाले हैं। अतएव आज भी संसारसागर के मन्थन और आलोडन से स्वतः आविर्भूत विष का पान कर रहे हैं क्योंकि वे तो महादेव हैं। वस्तुतः सर्वश्रेष्ठ वही है जो जहर पीना जानता हो, बुराईयों को गले में ही रहने दे, अच्छाईयों को बाहर प्रकट करे, स्वयं कष्ट सह ले किन्तु परहित में लगा रहे। शिव तो मुक्त हस्त से लुटाना जानते हैं। यक्ष मेघ से कहता है कि शिवगण अपने स्वामी के रंग के समान जब तुम्हें देखेंगे तब तुम्हारा बड़ा ही आदर करेंगे।
चण्डीश्वरस्य पुण्यं धाम-उज्जयिनी महाकालदेवता की लीलाभूमि है, यह त्रिभुवनगुरु भगवान् चण्डीश्वर महादेव की तपस्याभूमि है। यक्ष मेघ से कहता है कि ‘चण्डीश्वर’ नाम सार्थक है, मित्र ! सहज कोपन-स्वभावा देवी महादेव की तपस्या में यहाँ प्रसन्न हुई थीं। दीर्घकाल तक उनकी बंकिम भृकुटियों में ऋजुता नहीं आयी, कुंचित ललाट पर सहजभाव नहीं आया और उत्क्षिप्त हृदय में अनुकूल भावों का संचार नहीं हुआ। यह जो वक्ररूपा चण्डीदेवी हैं; वे समष्टि में व्याप्त स्पन्दहीन शिव की क्रिया-शक्ति के प्रथम उन्मेष का रूप हैं। व्यष्टि में भी जब भगवती परावाक् स्पन्दहीन परम शिव की क्रिया के रूप में प्रथम बार स्पन्दित होती हैं, तो ‘पश्यन्ती’ वाणी के रूप में ‘अंकुशरूपा’ होकर व्यक्त होती है। यही पराशक्ति का वक्रा, वामा या चण्डीरूप है। पिण्ड में पश्यन्ती वाणी के रूप में व्यक्त यह सृष्टि के रूप में ऋजुता प्राप्त करती हैं, तो ‘ऋजुरूपधरा दण्डरूपा’ भगवती के रूप में अभिव्यक्त होती हैं। निखिल ब्रह्माण्ड में व्याप्त पराशक्ति जब वक्ररूपा ‘वामा’ शक्ति के रूप में उल्लसित होती हैं, तो वह वेग बड़ा प्रचण्ड होता है। उसी स्पन्दन के उद्दाम वेग से अनन्त आकाश में व्याप्त शून्य सिहर उठता है और बार-बार प्रचण्ड आघात खाकर वस्तुपुञ्जरूपी फेनरूप में सिमटने लगता है। जिस प्रकार स्वर्गलोक से सहस्रधार होकर गिरती हुई जाह्नवी की धारा को महाकाल अपने जटाजूट में धारण करके रिझाते हैं, उसी प्रकार इस चण्डवेगा वामाशक्ति को शिव अपने जटाजाल में उलझाना चाहते हैं। समस्त लोक के कल्याण के लिए महाकाल ने देवी को प्रसन्न करने का व्रत लिया और चण्डीश्वर होने का गौरव प्राप्त किया। भगवान् चण्डीश्वर निरन्तर संसार-सागर के मन्थन और आलोडन से स्वतः आविर्भूत विष का पान करते चले आ रहे हैं। इसीलिए वे त्रिभुवन गुरु हैं। जहाँ वे चण्डीश्वर हैं, वहीं वे त्रिभुवनगुरु हैं, समस्त जगत् को अपने शान्तिमय क्रोड में आश्रय दे रहे हैं। पराशक्ति के उद्दाम वेग को उन्होंने वश में कर रखा है। उज्जयिनी के हर्म्यशिखरों पर थोड़ी देर के लिए विश्राम करके तुरन्त महाकाल के देवता के दर्शन के लिए चल देना। ‘पूज्यपूजाव्यतिक्रम’ यों ही बड़ा दोष है। तुम उज्जयिनी जाकर त्रिभुवन के गुरु के चण्डीश्वररूप के चरणों में अवश्य अपना प्रणिपात निवेदन करना। चण्डीश्वर का धाम, जिसके उद्यान जलक्रीडा में निरत युवतियों के स्नान से धुले हुए अंगरागों और प्रफुल्ल कमलपुष्पों के पराग-केसर से तथा गन्धवती नदी के तुषारसिक्त पवन के द्वारा निरन्तर कम्पित हो रहे हैं। महामाया की सबसे सुकुमार और शालीन शोभा तरुणियों के रूप में अभिव्यक्त होती है और उत्फुल्ल कमलों में लीलायित हुआ करती है। व्यक्त जगत् में महामाया के त्रैलोक्य मनोहर रूप के ये सर्वाधिक सुकुमार अधिष्ठान हैं। इनके स्पर्श से वायु में मस्ती आती है और मनोज्ञ संचार अभिव्यक्त होता है। इस वायु के स्पर्श से तुम अन्तरतर की गहराई में विराजमान पराशक्ति का स्पष्ट आभास अनुभव कर सकोगे। चण्डीश्वर के इस पवित्र धाम में उपस्थित होना न भूलना। महाकाल के दर्शन से मुक्ति मिलती है—
“आकाशे तारकं लिङ्गं पाताले हाटकेश्वरम् ।
मृत्युलोके महाकालं दृष्ट्वा मुक्तिमवाप्नुयात् ॥”
भर्तुः-भृ+तृच्। कण्ठच्छविः-कण्ठस्येव छविर्यस्य सः (व्यधिकरणबहुव्रीहिः)। इति-यह हेत्वर्थक अव्यय है। सादरम्-आदरेण सहितं यथा तथा (तुल्ययोगबहुव्रीहिः)। वीक्ष्यमाणः-वि+ईक्ष्+यक् (य)+मुक् (म्)+शानच्। कुवलयरजोगन्धिभिः-कुवलयानां रजांसि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषां गन्धः (षष्ठीतत्पुरुषः), स एषामस्तीति कुवलयरजोगन्धिनः, कुवलयरजोगन्ध+इनिः, तैः। तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैः-तोये क्रीडा (सप्तमीतत्पुरुषः), तस्यां निरताः (सप्तमीतत्पुरुषः), ताश्च ता युवतयः (कर्मधारयः), तोयक्रीडानिरतयुवतीनां स्नानम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन तिक्ताः (तृतीयातत्पुरुषः), तैः। “स्नानीयेऽभिषवे स्नानम्” इति यादवः। “कटुतिक्तकषायास्तु सौरभे च प्रकीर्तिताः” इति हलायुधः। गन्धवत्याः-प्रशस्तो गन्धोऽस्ति यस्यास्तस्याः, गन्ध+मतुप्+ङीप्। धूतोद्यानम्-धूतानि उद्यानानि यस्मिन् तत् (बहुव्रीहिः)। धूत-धूञ्+क्त। त्रिभुवनगुरोः-त्रयाणां भुवनानां समाहारस्त्रिभुवनम् (द्विगुः), त्रिभुवनस्य गुरुः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य। चण्डीश्वरस्य-चण्ड्याः ईश्वरः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य। यायाः-या+विधिलिङ् मध्यमपुरुष एकवचन। इस श्लोक में प्रसिद्ध नील पदार्थ मेघ की उपमेय के रूप में कल्पना से प्रतीप अलङ्कार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—
प्रसिद्धस्योपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम् ।
निष्फलत्वाभिधानं वा प्रतीपमिति कथ्यते ॥
शङ्कर तथा मेघ की उत्कृष्टता का वर्णन होने से उदात्त अलङ्कार है॥३३॥
चण्डीश्वरस्य पुण्यं धाम-उज्जयिनी महाकालदेवता की लीलाभूमि है, यह त्रिभुवनगुरु भगवान् चण्डीश्वर महादेव की तपस्याभूमि है। यक्ष मेघ से कहता है कि ‘चण्डीश्वर’ नाम सार्थक है, मित्र ! सहज कोपन-स्वभावा देवी महादेव की तपस्या में यहाँ प्रसन्न हुई थीं। दीर्घकाल तक उनकी बंकिम भृकुटियों में ऋजुता नहीं आयी, कुंचित ललाट पर सहजभाव नहीं आया और उत्क्षिप्त हृदय में अनुकूल भावों का संचार नहीं हुआ। यह जो वक्ररूपा चण्डीदेवी हैं; वे समष्टि में व्याप्त स्पन्दहीन शिव की क्रिया-शक्ति के प्रथम उन्मेष का रूप हैं। व्यष्टि में भी जब भगवती परावाक् स्पन्दहीन परम शिव की क्रिया के रूप में प्रथम बार स्पन्दित होती हैं, तो ‘पश्यन्ती’ वाणी के रूप में ‘अंकुशरूपा’ होकर व्यक्त होती है। यही पराशक्ति का वक्रा, वामा या चण्डीरूप है। पिण्ड में पश्यन्ती वाणी के रूप में व्यक्त यह सृष्टि के रूप में ऋजुता प्राप्त करती हैं, तो ‘ऋजुरूपधरा दण्डरूपा’ भगवती के रूप में अभिव्यक्त होती हैं। निखिल ब्रह्माण्ड में व्याप्त पराशक्ति जब वक्ररूपा ‘वामा’ शक्ति के रूप में उल्लसित होती हैं, तो वह वेग बड़ा प्रचण्ड होता है। उसी स्पन्दन के उद्दाम वेग से अनन्त आकाश में व्याप्त शून्य सिहर उठता है और बार-बार प्रचण्ड आघात खाकर वस्तुपुञ्जरूपी फेनरूप में सिमटने लगता है। जिस प्रकार स्वर्गलोक से सहस्रधार होकर गिरती हुई जाह्नवी की धारा को महाकाल अपने जटाजूट में धारण करके रिझाते हैं, उसी प्रकार इस चण्डवेगा वामाशक्ति को शिव अपने जटाजाल में उलझाना चाहते हैं। समस्त लोक के कल्याण के लिए महाकाल ने देवी को प्रसन्न करने का व्रत लिया और चण्डीश्वर होने का गौरव प्राप्त किया। भगवान् चण्डीश्वर निरन्तर संसार-सागर के मन्थन और आलोडन से स्वतः आविर्भूत विष का पान करते चले आ रहे हैं। इसीलिए वे त्रिभुवन गुरु हैं। जहाँ वे चण्डीश्वर हैं, वहीं वे त्रिभुवनगुरु हैं, समस्त जगत् को अपने शान्तिमय क्रोड में आश्रय दे रहे हैं। पराशक्ति के उद्दाम वेग को उन्होंने वश में कर रखा है। उज्जयिनी के हर्म्यशिखरों पर थोड़ी देर के लिए विश्राम करके तुरन्त महाकाल के देवता के दर्शन के लिए चल देना। ‘पूज्यपूजाव्यतिक्रम’ यों ही बड़ा दोष है। तुम उज्जयिनी जाकर त्रिभुवन के गुरु के चण्डीश्वररूप के चरणों में अवश्य अपना प्रणिपात निवेदन करना। चण्डीश्वर का धाम, जिसके उद्यान जलक्रीडा में निरत युवतियों के स्नान से धुले हुए अंगरागों और प्रफुल्ल कमलपुष्पों के पराग-केसर से तथा गन्धवती नदी के तुषारसिक्त पवन के द्वारा निरन्तर कम्पित हो रहे हैं। महामाया की सबसे सुकुमार और शालीन शोभा तरुणियों के रूप में अभिव्यक्त होती है और उत्फुल्ल कमलों में लीलायित हुआ करती है। व्यक्त जगत् में महामाया के त्रैलोक्य मनोहर रूप के ये सर्वाधिक सुकुमार अधिष्ठान हैं। इनके स्पर्श से वायु में मस्ती आती है और मनोज्ञ संचार अभिव्यक्त होता है। इस वायु के स्पर्श से तुम अन्तरतर की गहराई में विराजमान पराशक्ति का स्पष्ट आभास अनुभव कर सकोगे। चण्डीश्वर के इस पवित्र धाम में उपस्थित होना न भूलना। महाकाल के दर्शन से मुक्ति मिलती है—
“आकाशे तारकं लिङ्गं पाताले हाटकेश्वरम् ।
मृत्युलोके महाकालं दृष्ट्वा मुक्तिमवाप्नुयात् ॥”
भर्तुः-भृ+तृच्। कण्ठच्छविः-कण्ठस्येव छविर्यस्य सः (व्यधिकरणबहुव्रीहिः)। इति-यह हेत्वर्थक अव्यय है। सादरम्-आदरेण सहितं यथा तथा (तुल्ययोगबहुव्रीहिः)। वीक्ष्यमाणः-वि+ईक्ष्+यक् (य)+मुक् (म्)+शानच्। कुवलयरजोगन्धिभिः-कुवलयानां रजांसि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषां गन्धः (षष्ठीतत्पुरुषः), स एषामस्तीति कुवलयरजोगन्धिनः, कुवलयरजोगन्ध+इनिः, तैः। तोयक्रीडानिरतयुवतिस्नानतिक्तैः-तोये क्रीडा (सप्तमीतत्पुरुषः), तस्यां निरताः (सप्तमीतत्पुरुषः), ताश्च ता युवतयः (कर्मधारयः), तोयक्रीडानिरतयुवतीनां स्नानम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन तिक्ताः (तृतीयातत्पुरुषः), तैः। “स्नानीयेऽभिषवे स्नानम्” इति यादवः। “कटुतिक्तकषायास्तु सौरभे च प्रकीर्तिताः” इति हलायुधः। गन्धवत्याः-प्रशस्तो गन्धोऽस्ति यस्यास्तस्याः, गन्ध+मतुप्+ङीप्। धूतोद्यानम्-धूतानि उद्यानानि यस्मिन् तत् (बहुव्रीहिः)। धूत-धूञ्+क्त। त्रिभुवनगुरोः-त्रयाणां भुवनानां समाहारस्त्रिभुवनम् (द्विगुः), त्रिभुवनस्य गुरुः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य। चण्डीश्वरस्य-चण्ड्याः ईश्वरः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य। यायाः-या+विधिलिङ् मध्यमपुरुष एकवचन। इस श्लोक में प्रसिद्ध नील पदार्थ मेघ की उपमेय के रूप में कल्पना से प्रतीप अलङ्कार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—
प्रसिद्धस्योपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम् ।
निष्फलत्वाभिधानं वा प्रतीपमिति कथ्यते ॥
शङ्कर तथा मेघ की उत्कृष्टता का वर्णन होने से उदात्त अलङ्कार है॥३३॥
अप्यन्यस्मिञ्जलधर महाकालमासाद्य काले
स्थातव्यं ते नयनविषयं यावदत्येति भानुः ।
कुर्वन् सन्ध्याबलिपsurfaceटहतां शूलिनः श्लाघनीया-
मामन्द्राणां फलमविकलं लप्स्यसे गर्जितानाम् ॥ ३४ ॥
अन्वय --हे जलधर ! महाकालम् अन्यस्मिन् अपि काले आसाद्य यावत् भानुः नयनविषयम् अत्येति (तावत्) ते स्थातव्यम्। श्लाघनीयां शूलिनः सन्ध्याबलिपsurfaceटहतां कुर्वन् आमन्द्राणां गर्जितानाम् अविकलं फलं लप्स्यसे॥३४॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --महाकालस्यारार्तिककालपर्यन्तमधं स्थातुमुपदिशति महाकविः।
संस्कृत व्याख्या --हे जलधर ! = हे मेघ ! जलं धरतीति धर, जलानां धरः जलधरस्तत्सम्बुद्धौ, महाकालम् = एतदभिधेयं चण्डीश्वरस्थानम्, अन्यस्मिन् = अपरस्मिन्, अपि, काले = समये, सन्ध्यातिरिक्तेऽपीति भावः, आसाद्य = प्राप्य, यावत् = यावता कालेन, भानुः = सूर्यः, नयनविषयं—नयनयोः विषयस्तं = नेत्रपथम्, अत्येति = अतिक्रामति, (तावत् = तत्कालपर्यन्तम्) ते = त्वया, स्थातव्यं—स्थानीयम्, सूर्यास्तमयकालपर्यन्तं त्वया स्थातव्यमिति भावः। ‘यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे’ इत्यमरः। श्लाघनीयां = प्रशंसनीयां, शूलिनः = शिवस्य, सन्ध्याबलिपsurfaceटहतां—सम्यग्ध्यायन्त्यस्यां सा सन्ध्या, तस्यां बलिः, पटहस्य भावः पटहता, सन्ध्याबलेः पटहता तां सायङ्कालिकपूजाऽऽनकत्वं, कुर्वन् = सम्पादयन्, त्वमिति शेषः, आमन्द्राणाम्—ईषत् मन्द्राणि आमन्द्राणि तेषाम् = ईषदगम्भीराणां, गर्जितानां = स्तनितानाम्, अविकलम्—विगता कला यस्मात् तत् विकलं, न विकलमविकलन्तत् = अखण्डमित्यर्थः, फलं = पुण्यं, लप्स्यसे = प्राप्स्यसि, महाकालेश्वरपूजाऽऽनकत्वेन विनियोगात्त्वद्गर्जितस्य साफल्यमवश्यमेव स्यादिति भावः। श्लोकेऽस्मिन् पूर्वार्द्धस्थितेः उत्तरार्द्धस्थवाक्यार्थहेतुत्वात् काव्यलिङ्गमलङ्कारः। तद्यथा—‘हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गिनिगद्यते’॥३४॥
हिन्दी व्याख्या --हे जलधर ! = हे मेघ !, अन्यस्मिन् = दूसरे, अपि = भी, काले = समय में, महाकालं = महाकाल को, आसाद्य = प्राप्त करके, यावत् = जब तक, भानुः = सूर्य, नयनविषयम् अत्येति = आँखों से ओझल हो जाय (तावत् = तब तक), ते = तुम्हें, स्थातव्यम् = ठहरना चाहिए। श्लाघनीयां = प्रशंसनीय, शूलिनः = शिव की, सन्ध्याबलिपsurfaceटहतां = सायङ्काल की पूजा में पटह (नगाड़ा) का कार्य, कुर्वन् = करते हुए, आमन्द्राणां = कुछ गम्भीर, गर्जितानां = गर्जनों के, अविकलं = सम्पूर्ण, फलं = फल को, लप्स्यसे = पा लोगे॥३४॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! यदि तुम सन्ध्याकाल के अतिरिक्त किसी दूसरे समय में भी महाकाल के पास पहुँचो तो सूर्यास्त होने तक वही ठहरना, क्योंकि शिवजी की सायंकालीन पूजा (आरती) में तुम्हारी गर्जनायें नगाड़ों का काम देंगी और महाकाल की कृपा से तुम उन गर्जनाओं के सम्पूर्ण फल को प्राप्त करोगे॥३४॥
टिप्पणी --महाकालम्-उज्जयिनी में एक पवित्र स्थान है जिसका नाम ‘महाकाल’ है। उसी में महाकालेश्वर महादेव की मूर्ति स्थापित है। यह १२ ज्योतिर्लिङ्गों में से एक है। जैसा कि शिवपुराण में वर्णित है—
“सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् ।
उज्जयिन्यां महाकालमोंङ्कारं परमेश्वरम् ॥”
संध्याबलिपsurfaceटहताम्-यक्ष मेघ से कहता है कि तुम महाकाल के मन्दिर में सन्ध्या के समय उपस्थित रहना। उस समय आरात्रिक प्रदीपों को लेकर पूजापरायण भक्त नृत्य-निमग्न हो उठेंगे और सन्ध्या का बलिपटह गम्भीर निर्घोष के साथ ताल देता रहेगा। उस नगारे की आनन्दध्वनि के साथ तुम भी अपने श्रुतिमधुर गर्जन की ध्वनि मिला देना और इस प्रकार तुम्हें मधुर गर्जन का जो प्रसाद मिला है, उसका पूर्ण फल प्राप्त करना। मनुष्य के सभी शब्द, सभी स्पर्श और सभी रूप महाकालदेवता के चरणों में निछावर होकर ही धन्य होते हैं। मुझे कोई संदेह नहीं मित्र, कि उस संध्याकालीन बलिपटह के गम्भीर निनाद के साथ जब तुम्हारे मन्द निर्घोष का ताल मिलेगा; तभी वह सार्थक और चरितार्थ होगा। उस समय क्षणभर के लिए जो आनन्द प्राप्त होगा, वही तुम्हारे जीवन की चरम सफलता होगी। मनुष्य अपनी सीमा को यदि क्षणभर के लिए भी असीम के ताल से ताल मिलाने में चरितार्थ कर सके, तो उसका जन्म सार्थक हो जाता है। असीम की आराधना में लगाया हुआ एक क्षण भी सीमा को चरितार्थ कर देता है, अविकल फल का अधिकारी बना देता है।
जलधर-धरतीति धरः धृ+अच्; जलस्य धरः (षष्ठीतत्पुरुषः)। महाकालम्-महान् च असौ कालः (कर्मधारयः) तम्। आसाद्य-आ+सद्+णिच्+क्त्व (ल्यप्)। स्थातव्यम्-स्था+तव्यत्। नयनविषयम्-नयनयोः विषयः (षष्ठीतत्पुरुषः) तम्। अत्येति-अति+इण्+लट्+तिप्। यावत्-“यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे” इत्यमरः। श्लाघनीयाम्-श्लाघ्+अनीयर्। शूलिनः-शूल+इनिः। सन्ध्याबलिपsurfaceटहताम्-सन्ध्यायां बलिः (सप्तमीतत्पुरुषः), सन्ध्याबलेः पटहता (षष्ठीतत्पुरुषः), ताम्। संध्यै+अङ्+टाप्—सन्ध्या। पटहस्य भावः पटहता, पटह+तल्+टाप्। कुर्वन्-कृ+लट् (शतृ)। आमन्द्राणाम्-ईषत् मन्द्राणि; आमन्द्राणि, तेषाम् “कुगतिप्रादय” इति समासः। गर्जितानाम्-गर्ज+क्त (भावे) गर्जितानि, तेषाम्। अविकलम्-विगता कला यस्मात् तत् विकलम् (बहुव्रीहिः), न विकलम् अविकलम् (नञ्तत्पुरुषः), तत्। लप्स्यसे-लभ्+लृट्+थास् (से)। इस श्लोक में पूर्वार्द्ध कथित वाक्यार्थ के प्रति उत्तरार्द्ध कथित वाक्यार्थ के हेतु होने से काव्यलिङ्ग अलङ्कार है॥३४॥
“सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् ।
उज्जयिन्यां महाकालमोंङ्कारं परमेश्वरम् ॥”
संध्याबलिपsurfaceटहताम्-यक्ष मेघ से कहता है कि तुम महाकाल के मन्दिर में सन्ध्या के समय उपस्थित रहना। उस समय आरात्रिक प्रदीपों को लेकर पूजापरायण भक्त नृत्य-निमग्न हो उठेंगे और सन्ध्या का बलिपटह गम्भीर निर्घोष के साथ ताल देता रहेगा। उस नगारे की आनन्दध्वनि के साथ तुम भी अपने श्रुतिमधुर गर्जन की ध्वनि मिला देना और इस प्रकार तुम्हें मधुर गर्जन का जो प्रसाद मिला है, उसका पूर्ण फल प्राप्त करना। मनुष्य के सभी शब्द, सभी स्पर्श और सभी रूप महाकालदेवता के चरणों में निछावर होकर ही धन्य होते हैं। मुझे कोई संदेह नहीं मित्र, कि उस संध्याकालीन बलिपटह के गम्भीर निनाद के साथ जब तुम्हारे मन्द निर्घोष का ताल मिलेगा; तभी वह सार्थक और चरितार्थ होगा। उस समय क्षणभर के लिए जो आनन्द प्राप्त होगा, वही तुम्हारे जीवन की चरम सफलता होगी। मनुष्य अपनी सीमा को यदि क्षणभर के लिए भी असीम के ताल से ताल मिलाने में चरितार्थ कर सके, तो उसका जन्म सार्थक हो जाता है। असीम की आराधना में लगाया हुआ एक क्षण भी सीमा को चरितार्थ कर देता है, अविकल फल का अधिकारी बना देता है।
जलधर-धरतीति धरः धृ+अच्; जलस्य धरः (षष्ठीतत्पुरुषः)। महाकालम्-महान् च असौ कालः (कर्मधारयः) तम्। आसाद्य-आ+सद्+णिच्+क्त्व (ल्यप्)। स्थातव्यम्-स्था+तव्यत्। नयनविषयम्-नयनयोः विषयः (षष्ठीतत्पुरुषः) तम्। अत्येति-अति+इण्+लट्+तिप्। यावत्-“यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे” इत्यमरः। श्लाघनीयाम्-श्लाघ्+अनीयर्। शूलिनः-शूल+इनिः। सन्ध्याबलिपsurfaceटहताम्-सन्ध्यायां बलिः (सप्तमीतत्पुरुषः), सन्ध्याबलेः पटहता (षष्ठीतत्पुरुषः), ताम्। संध्यै+अङ्+टाप्—सन्ध्या। पटहस्य भावः पटहता, पटह+तल्+टाप्। कुर्वन्-कृ+लट् (शतृ)। आमन्द्राणाम्-ईषत् मन्द्राणि; आमन्द्राणि, तेषाम् “कुगतिप्रादय” इति समासः। गर्जितानाम्-गर्ज+क्त (भावे) गर्जितानि, तेषाम्। अविकलम्-विगता कला यस्मात् तत् विकलम् (बहुव्रीहिः), न विकलम् अविकलम् (नञ्तत्पुरुषः), तत्। लप्स्यसे-लभ्+लृट्+थास् (से)। इस श्लोक में पूर्वार्द्ध कथित वाक्यार्थ के प्रति उत्तरार्द्ध कथित वाक्यार्थ के हेतु होने से काव्यलिङ्ग अलङ्कार है॥३४॥
पादन्यासैः क्वणितरशनास्तत्र लीलावधूतै-
रत्नच्छायाखचितबलिभिश्वामरैः क्लान्तहस्ताः ।
वेश्यास्त्वत्तो नखपदसुखान् प्राप्य वर्षाग्रबिन्दू-
नामोक्ष्यन्ते त्वयि मधुकरश्रेणीदीर्घान्कटाक्षान् ॥ ३५ ॥
अन्वय --(हे मेघ !) तत्र पादन्यासैः क्वणितरसनाः लीलावधूतैः रत्नच्छायाखचितवलिभिः चामरैः क्लान्तहस्ताः वेश्याः त्वत्तः नखपदसुखान् वर्षाग्रबिन्दून् प्राप्य त्वयि मधुकरश्रेणीदीर्घान् कटाक्षान् आमोक्ष्यन्ते॥३५॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --पूजावसरे मेघ पटहतायाः फलम्प्रस्तौति महाकविः।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) तत्र = महाकालमन्दिरप्राङ्गणे सन्ध्याकाले च, पादन्यासैः—न्यसनानि न्यासाः, पादयोः=चरणयोः न्यासाः=निक्षेपास्तैः, क्वणितरसनाः—क्वणिता=शब्दिता, रसनाः=मेखलाः यासां तास्तथोक्ताः, लीलावधूतैः—लीलया=विलासेन, अवधूतानि=कम्पितानि तैः, रत्नच्छायाखचितवलिभिः—रत्नानां छाया रत्नच्छाया, तया खचिता, रत्नच्छायाखचिता वलयो येषां तानि तैः, कङ्कणमणिकान्तिरूषितदण्डैरित्यर्थः, ‘वलिश्रामरदण्डे च जराविकलथचर्मणि’ इति विश्वः, चामरैः = प्रकीर्णकैः, वालव्यजनैरित्यर्थः, क्लान्तहस्ताः—क्लान्ता हस्ता यासां ताः = खिन्नकरा इत्यर्थः, वेश्याः = गणिकाः, महाकालेश्वरमुपेत्य नृत्यन्त्य इति भावः, त्वत्तः = भवतः, नखपदसुखान्—नखानां=नखराणां, पदानि=स्थानानि अङ्गानीत्यर्थः, सुखयन्तीति सुखाः ‘सुखहेतौ सुखे सुखम्’ इति शब्दार्णवः, नखपदेषु सुखास्तान् = नखक्षतसुखकरानित्यर्थः, वर्षाग्रबिन्दून्—अग्राश्च ते विन्दवः अग्रबिन्दवः, वर्षस्याग्रबिन्दवस्तान्, वृष्टिप्रथमजलकणानित्यर्थः, प्राप्य = आसाद्य, त्वयि = भवति, मधुकरश्रेणीदीर्घान्—मधुकराणां श्रेणयः ता इव दीर्घास्तान् = भ्रमरपङ्क्त्यायतानित्यर्थः, कटाक्षान् = अपाङ्गान, आमोक्ष्यन्ते = परित्यक्ष्यन्ति। ‘परैरुपकृताः सन्तः सद्यः प्रत्युपकुर्वते’ इति भावः। कामिनीदर्शनीयत्वलक्षणं शिवोपासनाफलं सद्यो लप्स्यस इति ध्वनिः। पद्येऽत्र ‘मधुकरश्रेणीदीर्घान्’ इति पदे लुप्तोपमाऽलङ्कारः॥३५॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) तत्र = वहाँ, पादन्यासैः = चरण-विक्षेपों से, क्वणितरसनाः = शब्द कर रही हैं करधनियाँ जिनकी, लीलावधूतैः = विलासपूर्वक डुलाये गये, रत्नच्छायाखचितवलिभिः = रत्नों की कान्ति से चमक रहे हैं दण्ड जिनके ऐसे, चामरैः = चँवरों से, क्लान्तहस्ताः = थके हाथों वाली, वेश्याः = वेश्याएँ, त्वत्तः = तुझसे, नलपदसुखान् = नख-क्षतों में आनन्द देने वाली, वर्षाग्रबिन्दून् = वर्षा की पहली बूँदों को, प्राप्य = पाकर, त्वयि = तुमपर, मधुकरश्रेणीदीर्घान् = भौरों की पङ्क्ति के समान लम्बे, कटाक्षान् = कटाक्षों को, आमोक्ष्यन्ते = छोड़ेंगी॥३५॥
हिन्दी अर्थ --(हे मेघ !) सन्ध्यासमय में महाकाल के मन्दिर में नृत्य के अवसर पर चरणन्यासों में जिनकी मेखलायें शब्द करती हैं, विलास से कम्पित तथा रत्नों से खचित दण्ड वाले चामरों को लेने से जिनके हाथ थक गये हैं ऐसी वेश्याएँ तुमसे नखक्षत वाले अङ्गों को सुख देने वाले, वृष्टि के प्रथम बिन्दुओं को पाकर भ्रमरों की पङ्क्तियों के समान दीर्घ कटाक्षों को तुम पर छोड़ेंगी॥३५॥
टिप्पणी --क्लान्तहस्ताः-यक्ष मेघ से कहता है कि सन्ध्याकालीन आरात्रिक के नगारे की मृदु ध्वनि के बाद तुम्हें मन्दिर की नर्तकियों के मनोहर नृत्य देखने को मिलेंगे। इन नर्तकियों के ताल पर ताल किये हुए चरण-निक्षेप से कटिभाग पर झूलती हुई रशना क्वणित हो उठेगी। लीलापूर्वक बीजित रत्नच्छाया से खचित चामरदण्ड मनोहर भाव से हिल उठेंगे और उनके सुकुमार हाथ इन लीलावधूत रत्नखचित चामरदण्डों के भार से क्लान्त हो उठेंगे।
देशिकनृत्य-नर्तकियाँ जब हाथ में खड्ग, कन्दुक, वस्त्र, दण्ड, चामर, माला और वीणा धारण करके नृत्य करती हैं तो इसे देशिक नृत्य कहते हैं। नृत्य-सर्वस्व के अनुसार—हाथ में खड्ग, कन्दुक (गेंद), वस्त्र आदि, दण्डिका (छोटा दण्ड), चामर, फूलों की माला अथवा वीणा का लेकर जो नृत्य किया जाता है उसे “देशिक” कहते हैं। यथा—
“खड्गकन्दुकवस्त्रादिदण्डिकाचामरस्रजः ।
वीणां च धृत्वा यत्कुर्युर्नृत्यं तद्देशिकं भवेत् ॥”
मधुकरश्रेणीदीर्घान कटाक्षान्-भ्रमरों की पंक्तियों-जैसी लम्बी और तीखी-तिरछी चितवन। यक्ष मेघ से कहता है कि संध्याकालीन आरात्रिक के समय मन्दिर में नृत्य करती हुई सुकुमार ललनाओं के क्लान्त-मुखमण्डल पर स्वेदबिन्दु झलक आयेंगे, उस समय तुम अपनी झीनी फुहारों से उनकी क्लान्ति दूर कर देना। वे कृतज्ञतापूर्वक अपनी मधुकर-श्रेणी जैसे दीर्घ और चंचल कटाक्षों से तुम्हारी ओर देखेंगी।
पादन्यासैः-पादयोः न्यासाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः। न्यासः-न्यसनानि न्यासाः, नि+अस्+घञ् (भावे)। क्वणितरशना-क्वणिता रशना यासां ताः (बहुव्रीहिः)। क्वणिता-क्वण्+क्त (कर्तरि)+टाप्। लीलावधूतैः-लीलया अवधूतानि (तृतीयातत्पुरुषः), तैः। अवधूतम्-अव+धूम्+क्त। रत्नच्छायाखचितबलिभिः-रत्नानां छाया (षष्ठीतत्पुरुषः), रत्नच्छायया खचिता (तृतीयातत्पुरुषः), रत्नच्छायाखचिता बलयो येषां तानि (बहुव्रीहिः), तैः। खचिताः-खच्+क्त (कर्मणि)। “बलिश्चामरदण्डे च जरावश्लथचर्मणि” इति विश्वः। क्लान्तहस्ताः-क्लान्ताः हस्ताः यासां ताः (बहुव्रीहिः)। क्लान्ताः-क्लम्+क्त। वेश्याः-वेशेन (नेपथ्येन) शोभन्ते इति, वेश+यत्+टाप्। त्वत्तः-त्वत्+तसिल्। नखपदसुखान्-नखानां पदानि (षष्ठीतत्पुरुषः), नखपदेषु सुखाः (सप्तमीतत्पुरुषः), तान्। सुखाः-सुखयन्तीति सुखाः, सुख+अच्। “सुखहेतौ सुखे सुखम्” इति शब्दार्णवः। प्राप्य-प्र+आप्+क्त्वा (ल्यप्)। वर्षाग्रबिन्दून्-अग्राश्च ते विन्दवः (कर्मधारयः), वर्षाय्याः अग्रविन्दवः (षष्ठीतत्पुरुषः), तान्। मधुकरश्रेणीदीर्घान्-मधुकराणां श्रेणिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तद्वत् दीर्घान् (उपमितसमासः)। मधुकराः-मधु कुर्वन्तीति तच्छीलाः, मधु+कृ+ट+जस्। कटाक्षाः-कटम् (गण्डम्) अक्षन्ति (व्याप्नुवन्ति) इति कटाक्षाः, तान्, कट+अक्ष्+अण्+जस्। “कटाक्षोऽपाङ्गदर्शने” इत्यमरः। आमोक्ष्यन्ते-आ+मुच्+लट्+झ। इस श्लोक में ‘मधुकरश्रेणीदीर्घान्’ इस पद में लुप्तोपमा अलंकार है॥३५॥
देशिकनृत्य-नर्तकियाँ जब हाथ में खड्ग, कन्दुक, वस्त्र, दण्ड, चामर, माला और वीणा धारण करके नृत्य करती हैं तो इसे देशिक नृत्य कहते हैं। नृत्य-सर्वस्व के अनुसार—हाथ में खड्ग, कन्दुक (गेंद), वस्त्र आदि, दण्डिका (छोटा दण्ड), चामर, फूलों की माला अथवा वीणा का लेकर जो नृत्य किया जाता है उसे “देशिक” कहते हैं। यथा—
“खड्गकन्दुकवस्त्रादिदण्डिकाचामरस्रजः ।
वीणां च धृत्वा यत्कुर्युर्नृत्यं तद्देशिकं भवेत् ॥”
मधुकरश्रेणीदीर्घान कटाक्षान्-भ्रमरों की पंक्तियों-जैसी लम्बी और तीखी-तिरछी चितवन। यक्ष मेघ से कहता है कि संध्याकालीन आरात्रिक के समय मन्दिर में नृत्य करती हुई सुकुमार ललनाओं के क्लान्त-मुखमण्डल पर स्वेदबिन्दु झलक आयेंगे, उस समय तुम अपनी झीनी फुहारों से उनकी क्लान्ति दूर कर देना। वे कृतज्ञतापूर्वक अपनी मधुकर-श्रेणी जैसे दीर्घ और चंचल कटाक्षों से तुम्हारी ओर देखेंगी।
पादन्यासैः-पादयोः न्यासाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः। न्यासः-न्यसनानि न्यासाः, नि+अस्+घञ् (भावे)। क्वणितरशना-क्वणिता रशना यासां ताः (बहुव्रीहिः)। क्वणिता-क्वण्+क्त (कर्तरि)+टाप्। लीलावधूतैः-लीलया अवधूतानि (तृतीयातत्पुरुषः), तैः। अवधूतम्-अव+धूम्+क्त। रत्नच्छायाखचितबलिभिः-रत्नानां छाया (षष्ठीतत्पुरुषः), रत्नच्छायया खचिता (तृतीयातत्पुरुषः), रत्नच्छायाखचिता बलयो येषां तानि (बहुव्रीहिः), तैः। खचिताः-खच्+क्त (कर्मणि)। “बलिश्चामरदण्डे च जरावश्लथचर्मणि” इति विश्वः। क्लान्तहस्ताः-क्लान्ताः हस्ताः यासां ताः (बहुव्रीहिः)। क्लान्ताः-क्लम्+क्त। वेश्याः-वेशेन (नेपथ्येन) शोभन्ते इति, वेश+यत्+टाप्। त्वत्तः-त्वत्+तसिल्। नखपदसुखान्-नखानां पदानि (षष्ठीतत्पुरुषः), नखपदेषु सुखाः (सप्तमीतत्पुरुषः), तान्। सुखाः-सुखयन्तीति सुखाः, सुख+अच्। “सुखहेतौ सुखे सुखम्” इति शब्दार्णवः। प्राप्य-प्र+आप्+क्त्वा (ल्यप्)। वर्षाग्रबिन्दून्-अग्राश्च ते विन्दवः (कर्मधारयः), वर्षाय्याः अग्रविन्दवः (षष्ठीतत्पुरुषः), तान्। मधुकरश्रेणीदीर्घान्-मधुकराणां श्रेणिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तद्वत् दीर्घान् (उपमितसमासः)। मधुकराः-मधु कुर्वन्तीति तच्छीलाः, मधु+कृ+ट+जस्। कटाक्षाः-कटम् (गण्डम्) अक्षन्ति (व्याप्नुवन्ति) इति कटाक्षाः, तान्, कट+अक्ष्+अण्+जस्। “कटाक्षोऽपाङ्गदर्शने” इत्यमरः। आमोक्ष्यन्ते-आ+मुच्+लट्+झ। इस श्लोक में ‘मधुकरश्रेणीदीर्घान्’ इस पद में लुप्तोपमा अलंकार है॥३५॥
पश्चादुच्चैर्भुजतरुवनं मण्डलेनाभिलीनः
सान्ध्यं तेजः प्रतिनवजपापुष्परक्तं दधानः ।
नृत्यारम्भे हर पशुपतेरार्द्रनागाजिनेच्छां
शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिर्भवान्या ॥ ३६ ॥
अन्वय --(हे मेघ !) पश्चात् नृत्याऽऽरम्भे प्रतिनवजपापुष्परक्तं सान्ध्यं तेजो दधानः उच्चैः भुजतरुवनं मण्डलेन अभिलीनो भवान्याः शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिः (सन्) पशुपतेः आर्द्रनागाजिनेच्छां हर॥३६॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --आर्द्रनागाजिनेच्छां शिवस्य पूरयितुमुपदिशति मेघम्।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) पश्चात् = सन्ध्यापूजानन्तरं, नृत्याऽऽरम्भे—नृत्यस्य=ताण्डवस्य, आरम्भः = उपक्रमस्तस्मिन्, पशुपतेरिति शेषः, प्रतिनवजपापुष्परक्तम्—प्रतिनवं च तत् जपापुष्पन्तदिवरक्तम्प्रत्यग्रजपाकुसुमारुणम्, ‘प्रत्यग्रोऽभिनवो नव्यो नवीनो नव’ इत्यमरः, सान्ध्यं = सन्ध्यायां भवं सायङ्कालिकमित्यर्थः, तेजः = प्रकाशं, दधानः = धारयन्, उच्चैः = उन्नतं, भुजतरुवनं—भुजा एव तरवस्तेषां वनं बाहुवृक्षकाननमित्यर्थः, मण्डलेन = मण्डलाकारेण, अभिलीनः = अभिव्याप्तः, सन्निति शेषः, भवान्याः = भवपत्न्याः, शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं—शान्तः उद्वेगोययोस्ते शान्तोद्वेगे, अत एव स्तिमिते नयने यस्मिन् तद् यथा स्यात्तथा व्यतीतगजजिनदर्शनभयनिश्छललोचनमित्यर्थः, ‘उद्वेगस्त्वरिते क्लेशे भये मन्युर्गामिनि’ इति शब्दार्णवः, दृष्टभक्तिः—भक्तिः=पूज्येषु अनुरागः, दृष्टा भक्तिर्यस्य स दृष्टभक्तिः = अवलोकितपूज्यानुराग इत्यर्थः, सन्निति शेषः, पशुपतेः—पशूनां पतिस्तस्य शिवस्येत्यर्थः, आर्द्रनागाजिनेच्छाम्—नागस्य गजस्य, अजिनं चर्म, आर्द्रं शोणितक्लिन्नं च तत् नागाजिनं, तस्य इच्छा अभिलाषस्तां शोणितक्लिन्नगजचर्माऽभिलाषमित्यर्थः हर = निवर्तय, त्वमेव तत्स्थानस्थितो भवेति भावः। पद्येऽस्मिन् ‘भुजतरुवनम्’ इत्यत्र रूपकमलङ्कारः। तद्यथा—‘रूपकं रूपितारोपाद्विषये निरपह्रवे’। ‘प्रतिनवजपापुष्परक्तम्’ इत्यत्र लुप्तोपमा। सान्ध्यतेजोधरणात् असम्भवद्वस्तुसम्बन्धा निदर्शना चेत्येतेषामलङ्काराणां निरपेक्षतया स्थित्या संसृष्टिरलङ्कारः॥३६॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) पश्चात् = बाद में, नृत्याऽऽरम्भे = ताण्डव नृत्य शुरू होने पर, प्रतिनवजपापुष्परक्तं = तत्काल खिले जवा-कुसुम-सी लाल, सान्ध्यं = सायंकालीन, तेजः = कान्ति को, दधानः = धारण करता हुआ, उच्चैर्भुजतरुवनं = ऊँचे भुजारूप वृक्षों के समूह में, मण्डलेन = वृत्त (गोल) रूप से, अभिलीनः = व्याप्त हुआ, भवान्याः = पार्वती द्वारा, शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं = भय शान्त हो जाने के कारण निश्चल नेत्रों से, दृष्टभक्तिः = देखी गयी है भक्ति जिसकी (ऐसा), (सन्=होता हुआ), पशुपतेः = शङ्कर जी के, आर्द्रनागाजिनेच्छां = गीले हाथी के चर्म की इच्छा को, हर = दूर करना॥३६॥
हिन्दी अर्थ --सायङ्काल की पूजा के बाद जब शंकर जी ताण्डव नृत्य प्रारम्भ करते हुए वृक्षों के समान ऊँची अपनी भुजाओं को ऊपर उठायेंगे, तब तुम जवाकुसुम (अड़हुल) जैसी लाल-लाल सान्ध्यशोभा को धारण कर वृत्ताकार होकर उनकी भुजाओं में लिपट जाना। भय दूर हो जाने से पार्वती जी निश्चल नेत्रों से तुम्हारी ओर देखेंगी और इस प्रकार तुम शिवजी की तत्काल मारे हुए गजासुर के खून-चूते चर्म को ओढने की इच्छा पूरी कर देना॥३६॥
टिप्पणी --नृत्यारम्भे-ऐसा कहते हैं कि किसी समय ब्रह्माजी के अनुरोध पर शिवजी ने सन्ध्याकाल में ताण्डवनृत्य किया था। बड़ा विकट नृत्य था वह। तण्डुनामक मुनि को भगवान् शंकर ने इसी नृत्य का उपदेश किया था। शान्तस्निग्ध पार्वती भोलानाथ के इस उत्ताल नर्तन से इतनी मुग्ध हो गई थी कि आनन्दोल्लास में ललितभाव से स्वयं भी नाच उठीं। तण्डु मुनि को सिखाये जाने के कारण ही शिव का नृत्य ताण्डव कहलाया और ललित विलास से प्रेरित होने के कारण पार्वती का नृत्य लास्य कहलाया। तभी से भक्तगण महादेव और पार्वती के अद्भुत और सुकुमार नृत्यों का अनुकरण करते आ रहे हैं। तभी से महाकाल के मन्दिर में दोनों ही नृत्य दिखाये जाते हैं।
पशुपतेः-शैव दर्शन में पशु का अर्थ सामान्य पशु नहीं अपितु अविद्यारूपी पाश से बद्ध जीवात्मा को पशु कहते हैं। उनके अनुसार पदार्थ के तीन भेद होते हैं—पशु, पाश और पति। पशु-अविद्यारूपी पाश से बद्ध जीवात्मा को पशु कहते हैं। पाश-पाश के समान बन्धन करने के कारण अविद्या को पाश कहते हैं। पति-अविद्यापाशु से मुक्त शिव को पति कहते हैं।
आर्द्रनागाजिनेच्छाम्-गीले हाथी के चर्म की इच्छा को। भक्तों की आराधना से प्रसन्न होकर स्वयं महादेव ताण्डव नृत्य करने लगते हैं, तब मित्र मेघ, तुम्हें अपना जीवन चरितार्थ करने का अवसर मिलेगा। उस समय अस्तचलगामी सूर्य की लाल किरणों से तुम्हारा शरीर नवीन जपा पुष्प के समान लाल हो गया रहेगा। महादेव जब ताण्डव नृत्य करने को उद्यत होंगे और उनकी भुजाएँ विशाल वनस्पतियों के समान आन्दोलित हो उठेंगी, तो ऐसा लगेगा कि जैसे एकाएक भुजारूपी वृक्षों का जंगल खड़ा हो गया है। उस समय तुम सावधानी से मण्डलाकार होकर उस भुजारूपी तरुवन पर छा जाना। एक क्षण के लिए भवानी के चित्त में उद्वेग की काली छाया उदित हो जाएगी। गजासुर को युद्ध में मर्दन करके भगवान् शंकर ने उस शोणितविन्दुवर्षी खाल को ओढ़कर उन्मत्त ताण्डव नृत्य किया था। क्षणभर के लिए भवानी के चित्त में भगवान् शंकर का वही पुराना रूप खेल जाएगा। उस समय भगवान् के कोप को दूर करने के लिए और उद्धत ताण्डववेश को संयत करने के लिए देवी को बड़ा प्रयास करना पड़ा था। जिस समय शंकर के उद्दाम ताण्डव से दिशाएँ चटचटा उठी थीं, महाशून्य व्याकुल हो उठा था और ब्रह्माण्ड धसकने लगा था, समस्त प्रजा त्राहि-त्राहि पुकार उठी थी, उस समय देवी ने ललित मनोहर लास्य नृत्य से भगवान् को प्रसन्न करना चाहा था। दीर्घ आयास के बाद भगवान् का कोप शमित हुआ। उनके क्रोध ताम्र मुखमण्डल में शान्त-स्निग्ध आभा दिखलाई पड़ी। जब भवानी शिव के भुजमण्डल में तुम्हें गजाजिन के रूप में लिपटा देखेंगी, तो क्षणभर के लिए उनके चित्त में उद्वेग का संचार होगा। माता का करुणा-विद्रावित हृदय प्रजा के नवीन त्रास की आशंका से व्याकुल हो उठेगा। वे सोचने लगेंगी कि आज फिर गजाजिन महाकाल की भुजाओं में कैसे उलझ गया ? वे शंकित हो उठेंगी कि कहीं फिर वह यह उत्ताल नर्तनवाला दृश्य तो उपस्थित नहीं हो रहा है ! लेकिन जब वे समझ जायेंगी कि यह कोई और नहीं, वर्षाग्रबिन्दुओं का प्रथम संवाहक सान्ध्यबलाहक है, तो उनके प्रसन्नमुखमण्डल पर हल्की स्मित रेखा उदित हो उठेगी, वे एकटक से तुम्हारी भक्तिभावना को निहारती रह जायेंगी। पशुपति भी अवश्य प्रसन्न होंगे, क्योंकि गजासुर के मर्दन के बाद से वे प्रायः ही गजाजिन धारण करने में प्रसन्नता अनुभव करते हैं।
नृत्यारम्भे-नृत्यस्य आरम्भः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मिन्। प्रतिनवजपापुष्परक्तम्-प्रतिनवानि जपापुष्पाणि (कर्मधारयः), तद्वत् रक्तम् (उपमितसमासः)। सान्ध्यम्-सन्ध्यायां भवम्, सन्ध्या+अण् “तत्र भव’ से अण् प्रत्यय हुआ है। पश्चात्-अपरस्मिन् काले इति, अपरशब्द के स्थान में “पश्चात्” इस सूत्र से ‘पश्च’ आदेश तथा आति प्रत्यय का निपातन होकर ‘पश्चात्’ बनता है। भुजतरुवनम्-भुजा एव तरवः (रूपक समासः), भुजतरूणां वनम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तत्। भवान्या-भवस्य स्त्री भवानी, भव+आनुक्+ङीष्, तया। शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम्-शान्त उद्वेगः (कर्मधारयः), तेन स्तिमिते नयने यस्मिन् कर्मणि तत् (बहुव्रीहिः)। शान्तः-शम्+क्त (कर्तरि)। उद्वेगः-उद्+विज्+घञ्। दृष्टभक्तिः-दृष्टा भक्तिः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। दृष्टा-दृश्+क्त+टाप्। पशुपतेः-पशूनां पतिः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्य। आर्द्रनागाजिनेच्छाम्-नागस्य अजिनम् (षष्ठीतत्पुरुषः), आर्द्रं च तत् नागाजिनम् (कर्मधारयः), तस्य इच्छा (षष्ठीतत्पुरुषः), ताम्। “अजिनं चर्म कृतिः स्त्री” इत्यमरः। अभिलीनः-अभि+ली+क्त (कर्तरि)। हर-हृ+लोट्+सिप्। दधानः-धा+शानच्। इस श्लोक में ‘भुजतरुवनम्’ पद में भुज में तरु का आरोप होने से रूपक अलंकार है। “प्रतिनवजपापुष्परक्तम्” में लुप्तोपमा अलंकार है। सन्ध्या के तेज को मेघ के धारण करने से असंभवद्वस्तुसम्बन्धा निदर्शना अलंकार है। इनके लक्षण क्रमशः इस प्रकार हैं—
रूपक—रूपकं रूपितारोपाद् विषये निरपह्रवे।
लुप्तोपमा—लुप्ता सामान्यधर्मादेरेकस्य यदि वा द्वयोः।
निदर्शना—
सम्भवन् वस्तुसम्बन्धोऽसम्भवन्वाऽपि कुत्रचित् ।
यत्र बिम्बानुबिम्बत्वं बोधयेत्सा निदर्शना ॥ ३६ ॥
पशुपतेः-शैव दर्शन में पशु का अर्थ सामान्य पशु नहीं अपितु अविद्यारूपी पाश से बद्ध जीवात्मा को पशु कहते हैं। उनके अनुसार पदार्थ के तीन भेद होते हैं—पशु, पाश और पति। पशु-अविद्यारूपी पाश से बद्ध जीवात्मा को पशु कहते हैं। पाश-पाश के समान बन्धन करने के कारण अविद्या को पाश कहते हैं। पति-अविद्यापाशु से मुक्त शिव को पति कहते हैं।
आर्द्रनागाजिनेच्छाम्-गीले हाथी के चर्म की इच्छा को। भक्तों की आराधना से प्रसन्न होकर स्वयं महादेव ताण्डव नृत्य करने लगते हैं, तब मित्र मेघ, तुम्हें अपना जीवन चरितार्थ करने का अवसर मिलेगा। उस समय अस्तचलगामी सूर्य की लाल किरणों से तुम्हारा शरीर नवीन जपा पुष्प के समान लाल हो गया रहेगा। महादेव जब ताण्डव नृत्य करने को उद्यत होंगे और उनकी भुजाएँ विशाल वनस्पतियों के समान आन्दोलित हो उठेंगी, तो ऐसा लगेगा कि जैसे एकाएक भुजारूपी वृक्षों का जंगल खड़ा हो गया है। उस समय तुम सावधानी से मण्डलाकार होकर उस भुजारूपी तरुवन पर छा जाना। एक क्षण के लिए भवानी के चित्त में उद्वेग की काली छाया उदित हो जाएगी। गजासुर को युद्ध में मर्दन करके भगवान् शंकर ने उस शोणितविन्दुवर्षी खाल को ओढ़कर उन्मत्त ताण्डव नृत्य किया था। क्षणभर के लिए भवानी के चित्त में भगवान् शंकर का वही पुराना रूप खेल जाएगा। उस समय भगवान् के कोप को दूर करने के लिए और उद्धत ताण्डववेश को संयत करने के लिए देवी को बड़ा प्रयास करना पड़ा था। जिस समय शंकर के उद्दाम ताण्डव से दिशाएँ चटचटा उठी थीं, महाशून्य व्याकुल हो उठा था और ब्रह्माण्ड धसकने लगा था, समस्त प्रजा त्राहि-त्राहि पुकार उठी थी, उस समय देवी ने ललित मनोहर लास्य नृत्य से भगवान् को प्रसन्न करना चाहा था। दीर्घ आयास के बाद भगवान् का कोप शमित हुआ। उनके क्रोध ताम्र मुखमण्डल में शान्त-स्निग्ध आभा दिखलाई पड़ी। जब भवानी शिव के भुजमण्डल में तुम्हें गजाजिन के रूप में लिपटा देखेंगी, तो क्षणभर के लिए उनके चित्त में उद्वेग का संचार होगा। माता का करुणा-विद्रावित हृदय प्रजा के नवीन त्रास की आशंका से व्याकुल हो उठेगा। वे सोचने लगेंगी कि आज फिर गजाजिन महाकाल की भुजाओं में कैसे उलझ गया ? वे शंकित हो उठेंगी कि कहीं फिर वह यह उत्ताल नर्तनवाला दृश्य तो उपस्थित नहीं हो रहा है ! लेकिन जब वे समझ जायेंगी कि यह कोई और नहीं, वर्षाग्रबिन्दुओं का प्रथम संवाहक सान्ध्यबलाहक है, तो उनके प्रसन्नमुखमण्डल पर हल्की स्मित रेखा उदित हो उठेगी, वे एकटक से तुम्हारी भक्तिभावना को निहारती रह जायेंगी। पशुपति भी अवश्य प्रसन्न होंगे, क्योंकि गजासुर के मर्दन के बाद से वे प्रायः ही गजाजिन धारण करने में प्रसन्नता अनुभव करते हैं।
नृत्यारम्भे-नृत्यस्य आरम्भः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मिन्। प्रतिनवजपापुष्परक्तम्-प्रतिनवानि जपापुष्पाणि (कर्मधारयः), तद्वत् रक्तम् (उपमितसमासः)। सान्ध्यम्-सन्ध्यायां भवम्, सन्ध्या+अण् “तत्र भव’ से अण् प्रत्यय हुआ है। पश्चात्-अपरस्मिन् काले इति, अपरशब्द के स्थान में “पश्चात्” इस सूत्र से ‘पश्च’ आदेश तथा आति प्रत्यय का निपातन होकर ‘पश्चात्’ बनता है। भुजतरुवनम्-भुजा एव तरवः (रूपक समासः), भुजतरूणां वनम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तत्। भवान्या-भवस्य स्त्री भवानी, भव+आनुक्+ङीष्, तया। शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम्-शान्त उद्वेगः (कर्मधारयः), तेन स्तिमिते नयने यस्मिन् कर्मणि तत् (बहुव्रीहिः)। शान्तः-शम्+क्त (कर्तरि)। उद्वेगः-उद्+विज्+घञ्। दृष्टभक्तिः-दृष्टा भक्तिः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। दृष्टा-दृश्+क्त+टाप्। पशुपतेः-पशूनां पतिः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्य। आर्द्रनागाजिनेच्छाम्-नागस्य अजिनम् (षष्ठीतत्पुरुषः), आर्द्रं च तत् नागाजिनम् (कर्मधारयः), तस्य इच्छा (षष्ठीतत्पुरुषः), ताम्। “अजिनं चर्म कृतिः स्त्री” इत्यमरः। अभिलीनः-अभि+ली+क्त (कर्तरि)। हर-हृ+लोट्+सिप्। दधानः-धा+शानच्। इस श्लोक में ‘भुजतरुवनम्’ पद में भुज में तरु का आरोप होने से रूपक अलंकार है। “प्रतिनवजपापुष्परक्तम्” में लुप्तोपमा अलंकार है। सन्ध्या के तेज को मेघ के धारण करने से असंभवद्वस्तुसम्बन्धा निदर्शना अलंकार है। इनके लक्षण क्रमशः इस प्रकार हैं—
रूपक—रूपकं रूपितारोपाद् विषये निरपह्रवे।
लुप्तोपमा—लुप्ता सामान्यधर्मादेरेकस्य यदि वा द्वयोः।
निदर्शना—
सम्भवन् वस्तुसम्बन्धोऽसम्भवन्वाऽपि कुत्रचित् ।
यत्र बिम्बानुबिम्बत्वं बोधयेत्सा निदर्शना ॥ ३६ ॥
गच्छन्तीनां रमणवसतिं योषितां तत्र नक्तं
रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमोभिः ।
सौदामन्या कनकनिकषस्निग्धया दर्शयोर्वी
तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो मा स्म भूर्विक्लवास्ताः ॥ ३७ ॥
अन्वय --(हे मेघ !) तत्र नक्तं रमणवसतिं गच्छन्तीनां योषितां सूचिभेद्यैः तमोभिः रुद्धालोके नरपतिपथे कनकनिकषस्निग्धया सौदामन्या उर्वीं दर्शय। तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो मा स्म भूः, ताः विक्लवाः (भविष्यन्ति)॥३७॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --महाकालसेवानन्तरमुज्जयिनीपुरीं संचरितुमुपदिशति मेघम्।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) तत्र = पूर्वोक्तायां विशालायां, नक्तं = रात्रौ, रमणवसतिं—रमयंतीतिरमणः रमणस्य=वल्लभस्य, वसतिः=वासभवनन्तां, गच्छन्तीनां = व्रजन्तीनां, योषिताम् = अभिसारिकाणा, सूचिभेद्यैः—सूचिभिः भेतुं योग्यानि भेद्यानि तैः = सूचिभेदनीयैः निबिडैरित्यर्थः, तमोभिः = अन्धकारैः, रुद्धालोके—रुद्ध आलोको यस्मिन् तस्मिन् = आवृत्तदृष्टिप्रसारे, नरपतिपथे—नराणां पतिः नरपतिः=राजा, तस्य, पन्थाः=मार्गस्तस्मिन्, राजमार्ग इत्यर्थः, कनकनिकषस्निग्धया—निकषत इति निकषः, कनकनिकषः, तस्य इव स्निग्धं (तेजः) यस्यास्तया सुवर्णशाणरेखातेजसा, ‘स्निग्धं तु मसृणे सान्द्रे रम्ये क्लीबे च तेजसि’ इति शब्दार्णवः, सौदामन्या—सुदाम्ना अद्रिणा एकदिक् सौदामनी = विद्युत् तया, ‘तडित्सौदामनीविद्युच्चञ्चला चपला अपि’ इत्यमरः उर्वीं = पृथिवीं, दर्शय = आलोकय। तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः—उत्सर्जनमुत्सर्गः, स्तननं स्तनितं, तोयस्य उत्सर्गश्च स्तनितं च तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः—उत्सर्जनमुत्सर्गः, स्तननं स्तनितं, तोयस्य उत्सर्गश्च स्तनितं च तोयोत्सर्गस्तनितं, ताभ्यां मुखरः, वृष्टिगर्जितशब्दायमान इत्यर्थः, तोयोत्सर्गसहितं स्तनितमिति यावत्, मा स्म भूः = न भव, कुत इत्यत आह—ताः = पूर्वोक्ता योषितः, विक्लवाः = विह्वलाः, भयादिति शेषः भविष्यन्तीति शेषश्च। पद्येऽस्मिन् ‘कनकनिकषस्निग्धया’ इत्यत्र लुप्तोपमा मुखरनिषेधम्प्रति ‘विक्लवास्ताः’ इति वाक्यार्थहेतुत्वात् काव्यलिङ्गमलङ्कारः। एतयोरलङ्कारयोः निरपेक्षतया स्थित्या संसृष्टिरलङ्कारः॥३७॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) तत्र = वहाँ (उस उज्जयिनी में), नक्तं = रात्रि में, रमणवसतिं = प्रेमियों के घरों को, गच्छन्तीनां = जाती हुई, योषितां = स्त्रियों के, सूचिभेद्यैः = निबिड (घने), तमोभिः = अन्धकार से, रुद्धालोके = जिनका प्रकाश अवरुद्ध हो गया है ऐसे, नरपतिपथे = राजमार्ग में, कनकनिकषस्निग्धया = कसौटी पर चमकती सोने की रेखा के समान, सौदामन्या = बिजली की चमक से, उर्वीं = भूमि को, दर्शय = दिखाओ। तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः = जल बरसाने और गजरने से मुखर (दुर्जन), मा स्म भूः = मत होना, ताः = वे (कामिनियाँ), विक्लवाः = भय से युक्त (व्याकुल), (भविष्यन्ति = हो जायेंगी)॥३७॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! उज्जयिनी में रात को प्रेमियों के भवन को जाती हुई अभिसारिकाओं के राजमार्ग जब गाढ (घने) अन्धकार से प्रकाशहीन होगा तब सोने की कसौटी की रेखा के समान तेज बिजली से मार्ग दिखलाना। परन्तु बरसाना और गरजना मत क्योंकि वे भय से व्याकुल हो जायेंगी॥३७॥
टिप्पणी --योषिताम्-स्त्रियों के। योषित् शब्द साधारण स्त्री का वाचक होता है किन्तु यहाँ प्रकरणवश इसका तात्पर्य अभिसारिका से है। जो स्त्री रात के अन्धकार में अपने प्रियतम से मिलने पूर्वनिर्दिष्ट संकेत स्थल पर जाती है उसे अभिसारिका कहते हैं—“कान्तार्थिनी तु याति सङ्केतं साऽभिसारिका” ऐसा अमरकोशकार का मत है। नाट्यशास्त्र के अनुसार इसका लक्षण इस प्रकार है—
“या निर्लज्जीकृता वाढं मदनेन मदेन वा ।
अभियाति प्रियं नक्तं कथिता साऽभिसारिका ॥”
सूचिभेद्यैः तमोभिः-इतना प्रगाढ़ अन्धकार जो सूई से भेद्य हो। जब धागे में गाँठ पड़ जाती है, तब उसे खोलने के लिए सूई के नोंक का सहारा लेते हैं। इससे गाँठ की सूक्ष्मता और घनिष्ठता सूचित होती है। अतएव कवि ने अन्धकार की निविड़ता सूचित करने के लिए इसका प्रयोग किया है।
विक्लवाः ताः-घटाटोप अन्धकार से आच्छन्न राजमार्ग से जाती हुई अभिसारिकायें मेघ की गर्जना व झमाझम वर्षा से भयभीत हो जाएँगी। यह सोचकर यक्ष मेघ को निर्देश देता है कि तुम उस समय गर्जना मत करना, न तो वर्षा ही करना। क्योंकि उन्हें लोकनिन्दा का भय सदा बना रहता है, ऐसा क्यों न हो, वे तो छिपकर ही तो अपने प्रेमी से मिलने जा रही हैं।
कनकनिकषस्निग्धया सौदामन्या-कसौटी पर सोने की रेखा के समान चमकनेवाली बिजली से। सान्ध्य आरात्रिक की समाप्ति के बाद उज्जयिनी के राजमार्ग अन्धकार से अवश्य जूझने लगेंगे। नगरी के राजमार्ग सूचीभेद्य अन्धकार से आच्छन्न हो जायेंगे। उस समय जब मेघ वहाँ उपस्थित होगा तब वह अपनी काली छाया से इस अन्धकार को और भी निविड़ बना देगा। उस समय तक घर के कामकाज से फुर्सत पाकर नवीन अनुराग से चञ्चला अभिसारिकाएँ प्रेमियों द्वारा निर्दिष्ट अभिसारस्थलों की ओर निकली होंगी। यक्ष मेघ से कहता है कि तुम उस समय कसौटी पर कसी हुई कांचनरेखा के समान सौदामिनी को अपने हृदयदेश पर उद्भासित करके इन रागोद्भ्रान्ता किशोरियों को मार्ग दिखला देना।
नक्तम्-यह अव्यय है। रमणवसतिम्-रमणस्य वसतिः (षष्ठीतत्पुरुषः), ताम्। रमणः-रमथति इति रमणः, रम्+णिच्+ल्युट् (कर्तरि)। गच्छन्तीनाम्-गम्+शतृ+ङीप्। सूचिभेद्यैः-सूच्या भेद्यानि (तृतीयातत्पुरुषः), तैः। सूचिभेद्यैः-भेतुं योग्यानि भेद्यानि, भिद्+ण्यत्। रुद्धालोके-रुद्ध आलोको यस्मिन् तस्मिन् (बहुव्रीहिः)। रुद्धः-रुध्+क्त। आलोकः-आ+लोक्+घञ्। नरपतिपथे-नराणां पतिः (षष्ठीतत्पुरुषः), नरपतेः पन्थाः (षष्ठीतत्पुरुषः) नरपतिपथः, तस्मिन्। यहाँ पर नरपतिपथिन् शब्द से “ऋक्पूरब्ध्रूः पथामानक्षे” इस सूत्र से समासान्त “अ” प्रत्यय हो गया है। कनकनिकषस्निग्धया-कनकस्य निकषः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य इव स्निग्धम् (तेजः) यस्यास्तया (व्यधिकरण बहुव्रीहिः)। “स्निग्धं तु मसृणे सान्द्रे रम्ये क्लीबे च तेजसि” इति शब्दार्णवः। निकषः-निकषत इति निकषः, नि+कष्+अच्। सौदामन्या-सुदाम्ना अद्रिणा एकदिक् सौदामनी, तया, सुदामन्+अण्+ङीप्—सौदामनी। “यदातेनैकदिक्” इससे अण् प्रत्यय हुआ है। “तडित्सौदामनी विद्युच्चञ्चला चपला अपि” इत्यमरः। दर्शय-दृश्+णिच्+लोट्+सिप्। तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः-तोयस्य उत्सर्गः (षष्ठीतत्पुरुषः) तोयोत्सर्गश्च स्तनितं च तोयोत्सर्गस्तनिते (द्वन्द्वः), तोयोत्सर्गस्तनिताभ्यां मुखरः (तृतीयातत्पुरुषः)। उत्सर्गः-उत्सर्जनम् उत्सर्गः, उद्+सृज्+घञ् (भावे)। स्तनितम्-स्तननं स्तनितम्, स्तन्+क्त। मुखरः-मुखम् अस्ति यस्य स मुखरः, मुख+रः। यहाँ “प्रकरणे खमुखकुञ्जेभ्य उपसंख्यानम्” इससे ‘रः’ प्रत्यय हुआ है। भूः-भू+लुङ् मध्यमपुरुष एकवचन। लोट् लकार के अर्थ में माङ् (मा) का योग होने से लुङ् लकार का प्रयोग हुआ है। विक्लवाः-वि+क्ल्+अच्+टाप्। इस श्लोक में ‘कनकनिकषस्निग्धया’ पद में लुप्तोपमा तथा वर्षा वर्णन आदि के निषेध के प्रति ‘विक्लवाः ताः’ इसकी हेतुता होने से काव्यलिङ्ग अलंकार है। इसके लक्षण क्रमशः इस प्रकार हैं—
लुप्तोपमा—“लुप्ता सामान्यधर्मादेरेकस्य यदि वा द्वयोः।”
काव्यलिङ्ग—“हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गं निगद्यते।”॥३७॥
“या निर्लज्जीकृता वाढं मदनेन मदेन वा ।
अभियाति प्रियं नक्तं कथिता साऽभिसारिका ॥”
सूचिभेद्यैः तमोभिः-इतना प्रगाढ़ अन्धकार जो सूई से भेद्य हो। जब धागे में गाँठ पड़ जाती है, तब उसे खोलने के लिए सूई के नोंक का सहारा लेते हैं। इससे गाँठ की सूक्ष्मता और घनिष्ठता सूचित होती है। अतएव कवि ने अन्धकार की निविड़ता सूचित करने के लिए इसका प्रयोग किया है।
विक्लवाः ताः-घटाटोप अन्धकार से आच्छन्न राजमार्ग से जाती हुई अभिसारिकायें मेघ की गर्जना व झमाझम वर्षा से भयभीत हो जाएँगी। यह सोचकर यक्ष मेघ को निर्देश देता है कि तुम उस समय गर्जना मत करना, न तो वर्षा ही करना। क्योंकि उन्हें लोकनिन्दा का भय सदा बना रहता है, ऐसा क्यों न हो, वे तो छिपकर ही तो अपने प्रेमी से मिलने जा रही हैं।
कनकनिकषस्निग्धया सौदामन्या-कसौटी पर सोने की रेखा के समान चमकनेवाली बिजली से। सान्ध्य आरात्रिक की समाप्ति के बाद उज्जयिनी के राजमार्ग अन्धकार से अवश्य जूझने लगेंगे। नगरी के राजमार्ग सूचीभेद्य अन्धकार से आच्छन्न हो जायेंगे। उस समय जब मेघ वहाँ उपस्थित होगा तब वह अपनी काली छाया से इस अन्धकार को और भी निविड़ बना देगा। उस समय तक घर के कामकाज से फुर्सत पाकर नवीन अनुराग से चञ्चला अभिसारिकाएँ प्रेमियों द्वारा निर्दिष्ट अभिसारस्थलों की ओर निकली होंगी। यक्ष मेघ से कहता है कि तुम उस समय कसौटी पर कसी हुई कांचनरेखा के समान सौदामिनी को अपने हृदयदेश पर उद्भासित करके इन रागोद्भ्रान्ता किशोरियों को मार्ग दिखला देना।
नक्तम्-यह अव्यय है। रमणवसतिम्-रमणस्य वसतिः (षष्ठीतत्पुरुषः), ताम्। रमणः-रमथति इति रमणः, रम्+णिच्+ल्युट् (कर्तरि)। गच्छन्तीनाम्-गम्+शतृ+ङीप्। सूचिभेद्यैः-सूच्या भेद्यानि (तृतीयातत्पुरुषः), तैः। सूचिभेद्यैः-भेतुं योग्यानि भेद्यानि, भिद्+ण्यत्। रुद्धालोके-रुद्ध आलोको यस्मिन् तस्मिन् (बहुव्रीहिः)। रुद्धः-रुध्+क्त। आलोकः-आ+लोक्+घञ्। नरपतिपथे-नराणां पतिः (षष्ठीतत्पुरुषः), नरपतेः पन्थाः (षष्ठीतत्पुरुषः) नरपतिपथः, तस्मिन्। यहाँ पर नरपतिपथिन् शब्द से “ऋक्पूरब्ध्रूः पथामानक्षे” इस सूत्र से समासान्त “अ” प्रत्यय हो गया है। कनकनिकषस्निग्धया-कनकस्य निकषः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य इव स्निग्धम् (तेजः) यस्यास्तया (व्यधिकरण बहुव्रीहिः)। “स्निग्धं तु मसृणे सान्द्रे रम्ये क्लीबे च तेजसि” इति शब्दार्णवः। निकषः-निकषत इति निकषः, नि+कष्+अच्। सौदामन्या-सुदाम्ना अद्रिणा एकदिक् सौदामनी, तया, सुदामन्+अण्+ङीप्—सौदामनी। “यदातेनैकदिक्” इससे अण् प्रत्यय हुआ है। “तडित्सौदामनी विद्युच्चञ्चला चपला अपि” इत्यमरः। दर्शय-दृश्+णिच्+लोट्+सिप्। तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः-तोयस्य उत्सर्गः (षष्ठीतत्पुरुषः) तोयोत्सर्गश्च स्तनितं च तोयोत्सर्गस्तनिते (द्वन्द्वः), तोयोत्सर्गस्तनिताभ्यां मुखरः (तृतीयातत्पुरुषः)। उत्सर्गः-उत्सर्जनम् उत्सर्गः, उद्+सृज्+घञ् (भावे)। स्तनितम्-स्तननं स्तनितम्, स्तन्+क्त। मुखरः-मुखम् अस्ति यस्य स मुखरः, मुख+रः। यहाँ “प्रकरणे खमुखकुञ्जेभ्य उपसंख्यानम्” इससे ‘रः’ प्रत्यय हुआ है। भूः-भू+लुङ् मध्यमपुरुष एकवचन। लोट् लकार के अर्थ में माङ् (मा) का योग होने से लुङ् लकार का प्रयोग हुआ है। विक्लवाः-वि+क्ल्+अच्+टाप्। इस श्लोक में ‘कनकनिकषस्निग्धया’ पद में लुप्तोपमा तथा वर्षा वर्णन आदि के निषेध के प्रति ‘विक्लवाः ताः’ इसकी हेतुता होने से काव्यलिङ्ग अलंकार है। इसके लक्षण क्रमशः इस प्रकार हैं—
लुप्तोपमा—“लुप्ता सामान्यधर्मादेरेकस्य यदि वा द्वयोः।”
काव्यलिङ्ग—“हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गं निगद्यते।”॥३७॥
तां कस्याञ्चिद्भवनवलभौ सुप्तपारावतायां
नीत्वा रात्रिं चिरविलसनात्खिन्नविद्युत्कलत्रः ।
दृष्टे सूर्ये पुनरपि भवान् वाहयेदध्वशेषं
मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः ॥ ३८ ॥
अन्वय --(हे मेघ !) चिरविलसनात् खिन्नविद्युत्कलत्रः भवान् सुप्तपारावतायां कस्याञ्चित् भवनवलभौ तां रात्रिं नीत्वा सूर्ये दृष्टे (सति) पुनरपि अध्वशेषं वाहयेत् (हि) सुहृदाम् अभ्युपेतार्थकृत्याः न मन्दायन्ते खलु॥३८॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --रात्रिं तत्रैव व्यतीय अपरस्मिन् दिवसे पुनः प्रस्थातुमुपदिशति।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) चिरविलसनात्—चिरं=बहुकालं यावत्, विलसनात=स्फुरणात्, खिन्नविद्युत्कलत्रः—खिन्नं=क्लान्तं, विद्युदेव चपलेव, कलत्रं वनिता यस्य स तथोक्तः, भवान् = त्वं, सुप्तपारावतायां—सुप्ताः=निद्राणाः, पारावताः=कपोताः यस्यां तस्यां, विविक्तायामित्यर्थः, ‘पारावतः कलरवः कपोतः’ इत्यमरः, जनसञ्चारस्त्रासम्भभावित एवेति भावः, कस्याञ्चित् = कुत्रचित्, भवनवलभौ—भवनस्य गृहस्य, वलभौ आच्छादनोपरिभागे, ‘आच्छादनं स्याद्वलभी गृहाणाम्’ इति हलायुधः, तां = पूर्वश्लोकवर्णितां, रात्रिं = रजनीं, नीत्वा = व्यतीय, सूर्ये = दिनकरे, दृष्टे = अवलोकिते उदिते सतीत्यर्थः, पुनरपि = भूयोऽपि, अध्वशेष—अध्वनः=मार्गस्य, शेषः=अवशिष्टस्तं, वाहयेत् = प्राप्नुयात्। तथाहि-सुहृदं-शोभनं हृदयं येषान्ते सुहृदः मित्राणि तेषां, ‘चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः’ इत्यमरः, अभ्युपेतार्थकृत्याः—करणं कृत्या, अर्थस्य कृत्या अर्थकृत्या, अभ्युपेता=अङ्गीकृताः, अर्थकृत्याः=प्रयोजनक्रियाः यैस्ते, ‘कृत्या क्रियादेवतयोस्त्रिषु भेद्ये घनादिभिः’ इत्यमरः, जना इति शेषः, न = नहि, मन्दायन्ते = मन्दा भवन्ति, खलु = निश्चयेन, सज्जना मित्रकृत्यसम्पादने न विलम्बन्त इत्यर्थः। पद्येऽस्मिन् विद्युति कलत्रारोपः शाब्दः, मेघे वल्लभत्वारोपः आर्थः, तस्मादेकदेशविवर्तिरूपकमलङ्कारः। चमरे चरणे सामान्येन विशेषसमर्थनादर्थान्तरन्यासश्चालङ्कारः। अनयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करोऽलङ्कारः॥३८॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) चिरविलसनात् = बहुत देर तक विलास करने (चमकने) से, खिन्नविद्युत्कलत्रः = थक गई है विद्युतरूपा स्त्री जिसकी ऐसे, भवान् = आप, सुप्तपारावतायां = सो गये हैं कबूतर जिसमें ऐसी, कस्याञ्चित् = किसी, भवनवलभौ = महल की छत पर, तां = उस, रात्रिं = रात को, नीत्वा = बिताकर, सूर्ये = सूर्य के, दृष्टे = दीख पड़ने पर (सूर्योदय होने पर), पुनरपि = फिर भी, अध्वशेषं = अवशिष्ट मार्ग को, वाहयेत् = पार करना। (हि = क्योंकि), सुहृदां = मित्रों के, अभ्युपेतार्थकृत्याः = स्वीकार किया है प्रयोजन सिद्ध करना जिन्होंने, वैसे लोग, न = नहीं, मन्दायन्ते = शिथिल होते हैं, खलु = निश्चय ही॥३८॥
हिन्दी अर्थ --(हे मेघ !) बहुत समय तक चमकने से थकी हुई बिजलीरूपा पत्नी वाले आप सोये हुए कबूतरों से युक्त (सुनसान) किसी महल की छत पर उस रात्रि को बिताकर सूर्य के उगने पर फिर भी शेष मार्ग को पार करो। क्योंकि मित्र के कार्य को स्वीकार करने वाले (सज्जन) निश्चय ही विलम्ब नहीं करते हैं॥३८॥
टिप्पणी --चिरविलसनात्खिन्नविद्युत्कलत्रः-विलसन पद का अर्थ—चमकना तथा विलास करना। बहुत समय तक चमकने से परिश्रान्त बिजलीरूप पत्नी वाले। जिस प्रकार पत्नी पति के गोद में इठलाती-बलखाती हुई कामक्रीडा को बढ़ाकर, कामक्रीडा में सहयोग कर फिर थक जाती है, थकने के बाद वह सो जाती है। उसी प्रकार विद्युत्प्रिया भी बार-बार कौंधने से थक जाती है। वह जो सुकुमार देहयष्टिवली होती है। यक्ष कहता है कि मित्र मेघ तुम उज्जयिनी की सुन्दर भवन-वलभी में चुपचाप कपोत दम्पति के बगल में जा बैठना और प्रिया को विश्राम देने का प्रयत्न करना। चिरविलास से खिन्न वधुओं के लिए प्रियतम के अंक में विश्रब्ध भाव से शयन करने के समान अधिक शान्तिदायक दूसरा उपाय नहीं है। मेरा विश्वास है कि तुम प्रत्यूषकाल तक तुम दोनों मार्ग की क्लान्ति दूर करने में समर्थ हो सकोगे।
सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः न खलु मन्दायन्ते-मित्र के कार्य को अङ्गीकार करने वाले सज्जन विलम्ब नहीं करते हैं। जो भी सज्जन अपने मित्र के कार्य को करने की बीड़ा उठा लेते हैं तो वे तब तक प्रयत्न करते रहते हैं जब तक कि कार्य की सिद्धि नहीं हो जाती है। यक्ष मेघ से कहता है कि तुमने भी मुझ जैसे दुःखियारे मित्र की सहायता करने का आश्वासन दिया है इसलिए तुम भी रातभर विश्राम करने के बाद आलस को छोड़कर सूर्योदय के होते ही तुम अलका के लिए प्रस्थान कर देना। क्योंकि तुम्हें मेरी प्रिया के पास संदेश को शीघ्र ही पहुँचाना है।
चिरविलसनात्-चिरं विलसनम् (सुप्सुपासमासः), तस्मात्, हेतौ पञ्चमी। विलसनम्-वि+लस्+ल्युट्। खिन्नविद्युत्कलत्रः-विद्युत् एव कलत्रम् (रूपक समासः), खिन्नं विद्युत्कलत्रं यस्य सः (बहुव्रीहिः)। विद्युत्-वि+द्युत्+क्विप्। खिन्नः-खिद्+क्त (कर्तरि)। भवान्-भातीति, भा+डवतुः। सुप्तपारावतायाम्-सुप्ताः पारावताः यस्यां सा (बहुव्रीहिः), तस्याम्। सुप्तः-स्वप्+क्त। “पारावतः कलरवः कपोतः” इत्यमरः। भवनवलभौ-भवनस्य वलभिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्याम्। “आच्छादनं स्याद्वलभी गृहाणाम्” इति हलायुधः। नीत्वा-नी+क्त्वा। सूर्ये-सरति आकाशे इति सूर्यः, तस्मिन्, सूर्यः-सृ+क्यप् तथा ऊत्व का निपातन, यहाँ “राजसूयसूर्यपृषोददर्द्यरुच्यकुप्यकृष्टपच्याऽव्यथ्याः” इस सूत्र से क्यप् प्रत्यय हुआ है। दृष्टे-दृश्+क्त (भावे सप्तमी)। अध्वशेषम्-अध्वनः शेषः (षष्ठीतत्पुरुषः), तम्। वाहयेत्-वह+णिच्+विधिलिङ्। सुहृदाम्-शोभनं हृदयं येषां ते सुहृदः (बहुव्रीहिः), तेषाम्। “सुहृद्दुर्हृदौ मित्रामित्रयोः” इस सूत्र से सु और दुर् उपसर्ग से परवर्ती हृदय के स्थान में क्रम से मित्र और अमित्र के अर्थ में हृद् आदेश होता है। सुहृत्=मित्र, दुर्हृत्=शत्रु। “चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः” इत्यमरः। अभ्युपेतार्थकृत्याः-अभ्युपेता अर्थस्य कृत्या यैः ते (बहुव्रीहिः)। अभ्युपेता-अभि+उप+इण्+क्त+टाप्। कृत्या-कृ+क्यप्+टाप्। मन्दायन्ते-मन्दा भवन्तीति, मन्द+क्यष्+लट्+झ। प्रस्तुत श्लोक में विद्युत् में कलत्र का आरोप होने से रूपक तथा सामान्य से विशेष का समर्थन होने से अर्थान्तरन्यास अलङ्कार है॥३८॥
सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः न खलु मन्दायन्ते-मित्र के कार्य को अङ्गीकार करने वाले सज्जन विलम्ब नहीं करते हैं। जो भी सज्जन अपने मित्र के कार्य को करने की बीड़ा उठा लेते हैं तो वे तब तक प्रयत्न करते रहते हैं जब तक कि कार्य की सिद्धि नहीं हो जाती है। यक्ष मेघ से कहता है कि तुमने भी मुझ जैसे दुःखियारे मित्र की सहायता करने का आश्वासन दिया है इसलिए तुम भी रातभर विश्राम करने के बाद आलस को छोड़कर सूर्योदय के होते ही तुम अलका के लिए प्रस्थान कर देना। क्योंकि तुम्हें मेरी प्रिया के पास संदेश को शीघ्र ही पहुँचाना है।
चिरविलसनात्-चिरं विलसनम् (सुप्सुपासमासः), तस्मात्, हेतौ पञ्चमी। विलसनम्-वि+लस्+ल्युट्। खिन्नविद्युत्कलत्रः-विद्युत् एव कलत्रम् (रूपक समासः), खिन्नं विद्युत्कलत्रं यस्य सः (बहुव्रीहिः)। विद्युत्-वि+द्युत्+क्विप्। खिन्नः-खिद्+क्त (कर्तरि)। भवान्-भातीति, भा+डवतुः। सुप्तपारावतायाम्-सुप्ताः पारावताः यस्यां सा (बहुव्रीहिः), तस्याम्। सुप्तः-स्वप्+क्त। “पारावतः कलरवः कपोतः” इत्यमरः। भवनवलभौ-भवनस्य वलभिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्याम्। “आच्छादनं स्याद्वलभी गृहाणाम्” इति हलायुधः। नीत्वा-नी+क्त्वा। सूर्ये-सरति आकाशे इति सूर्यः, तस्मिन्, सूर्यः-सृ+क्यप् तथा ऊत्व का निपातन, यहाँ “राजसूयसूर्यपृषोददर्द्यरुच्यकुप्यकृष्टपच्याऽव्यथ्याः” इस सूत्र से क्यप् प्रत्यय हुआ है। दृष्टे-दृश्+क्त (भावे सप्तमी)। अध्वशेषम्-अध्वनः शेषः (षष्ठीतत्पुरुषः), तम्। वाहयेत्-वह+णिच्+विधिलिङ्। सुहृदाम्-शोभनं हृदयं येषां ते सुहृदः (बहुव्रीहिः), तेषाम्। “सुहृद्दुर्हृदौ मित्रामित्रयोः” इस सूत्र से सु और दुर् उपसर्ग से परवर्ती हृदय के स्थान में क्रम से मित्र और अमित्र के अर्थ में हृद् आदेश होता है। सुहृत्=मित्र, दुर्हृत्=शत्रु। “चित्तं तु चेतो हृदयं स्वान्तं हृन्मानसं मनः” इत्यमरः। अभ्युपेतार्थकृत्याः-अभ्युपेता अर्थस्य कृत्या यैः ते (बहुव्रीहिः)। अभ्युपेता-अभि+उप+इण्+क्त+टाप्। कृत्या-कृ+क्यप्+टाप्। मन्दायन्ते-मन्दा भवन्तीति, मन्द+क्यष्+लट्+झ। प्रस्तुत श्लोक में विद्युत् में कलत्र का आरोप होने से रूपक तथा सामान्य से विशेष का समर्थन होने से अर्थान्तरन्यास अलङ्कार है॥३८॥
तस्मिन् काले नयनसलिलं योषितां खण्डितानां
शान्तिं नेयं प्रणयिभिरतो वर्त्म भानोस्त्यजाशु ।
प्रालेयास्रं कमलवदनात् सोऽपि हर्तुं नलिन्याः
प्रत्यावृत्तस्त्वयि कररुधि स्यादनल्पाभ्यसूयः ॥ ३९ ॥
अन्वय --(हे मेघ !) तस्मिन् काले प्रणयिभिः खण्डितानां योषितां नयनसलिलं शान्तिं नेयम्, अतो भानोः वर्त्म आशु त्यज। सोऽपि नलिन्याः कमलवदनात् प्रालेयास्रं हर्तुं प्रत्यावृत्तः (सन्) त्वयि कररुधि अनल्पाभ्यसूयः स्यात्॥३९॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --सूर्यममार्गम्परिहर्तुमुपदिशति मेघं यक्षः।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) तस्मिन्—पूर्वोक्ते, काले = समये सूर्योदये सतीत्यर्थः, प्रणयिभिः—कान्तैः, खण्डितानां = नायिकाविशेषाणां, नयनसलिलं—नयनयोः=नेत्रयोः सलिलं = जलमश्रु इति भावः, शान्तिं = शमं, नेयं = नेतव्यं, वल्लभैः खण्डितानां कान्तानामनुनयेन नेत्रवारि दूरीकरणीयमिति भावः। खण्डितानायिका लक्षणं यथा साहित्यदर्पणे—‘पार्श्वमेति प्रियो यस्या अन्यसंयोगचिह्नितः। सा खण्डितेति कथिता धीरैरीर्ष्याकषायिता’॥ इति। अतः = अस्मात् कारणात्, भानोः = सूर्यस्य, वर्त्म = मार्गं ‘अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः’ इत्यमरः, आशु = शीघ्रं, त्यज = मुञ्च, तस्याऽऽवरणको मा भूरिति भावः। सः = भानुः, अपि, नलिन्याः—नलानि कमलानि यस्याः सन्तीति नलिनी तस्याः = पद्मिन्या इत्यर्थः, स्ववल्लभाया इति भावः, ‘तृणेऽम्बुजे नलं, ना तु राज्ञि, नाले तु न स्त्रियाम्’ इति शब्दार्णवः, कमलवदनात्—कमलं जलजमेव वदनं मुखन्तस्मात्, प्रालेयास्रम्—प्रालेयं हिममेव अस्रमश्रु तत्, हर्तुं = शमयितुं, प्रत्यावृत्तः = प्रत्यागतः सन्निति शेषः, त्वयि = भवति (मेघे), कररुधि—करान् अंशून्, करं हस्तं वा रुणद्धीति कररुत् तस्मिन् = किरणरोधके, हस्तरोधके सतीति च ध्वन्यते, ‘वलिहस्तांशवः कराः’ इत्यमरः, अनल्पाभ्यसूयः—न अल्पा अनल्पा, अनल्पा अभ्यसूया यस्य सः = अधिकेष्यं इति भावः, स्यात् = भवेत्। प्रायेणेच्छाविशेषविघाताद् द्वेषो रोषविशेषश्च कामिनां भवतीति भावः। किञ्च—‘आत्मानं चार्कमीशानं विष्णुं वा द्वेष्टि यो जनः। श्रेयांसि तस्य नश्यन्ति रौरवं च भवेद् ध्रुवम्’ इति निषेधात्कार्यहानिर्भाविष्यतीति ध्वनिः। पद्येऽस्मिन् भानोः वर्त्मत्यागमप्रति उत्तरार्द्धवाक्यार्थहेतुत्वात् काव्यलिङ्गमलङ्कारः। तद्यथा—‘हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गिनिगद्यते’। स लिङ्गसाम्येन नलिनीसूर्ययोः नायिकानायकयोः व्यवहारसमारोपात् समासोक्तिः। तद्यथा—‘समासोक्तिः समैर्यत्र कार्यलिङ्गविशेषणैः। व्यवहारसमारोपः प्रस्तुतेऽन्यस्य वस्तुनः’॥ ‘कर’ इत्यत्र श्लेषोऽलङ्कारः। तद्यथा—‘श्लिष्टैः शब्दैरनेकार्थाभिधाने श्लेष इष्यते’॥ इत्येतेषामलङ्काराणामङ्गाङ्गिभावेन सङ्करोऽलङ्कारः॥३९॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) तस्मिन् काले = उस समय, प्रणयिभिः = प्रेमियों द्वारा, खण्डितानां = खण्डिता, योषितां = स्त्रियों (नायिकाओं) के, नयनसलिलं = आँखों का जल (आँसू), शान्तिं नेयं = पोंछे जाने चाहिए। अतः = इसलिए, आशु = शीघ्र, भानोः = सूर्य के, वर्त्म = मार्ग को, त्यज = छोड़ देना। सः = वह, अपि = भी, नलिन्याः = कमलिनी (पद्मिनी) के, कमलवदनात् = कमलरूप मुख से, प्रालेयास्रं = ओसरूप आँसुओं को, हर्तुं = हटाने के लिए, प्रत्यावृत्तः = लौटता हुआ, कररुधि = किरणरूप हाथों को रोकनेवाले, त्वयि = तुमपर, अनल्पाभ्यसूयः = अत्यन्त ईर्ष्या वाला, स्यात् = होगा॥३९॥
हिन्दी अर्थ --हे मेघ ! उस समय प्रेमियों द्वारा खण्डिता स्त्रियों (नायिकाओं) के आँसू पोंछे जाने चाहिए। इसलिए तुम सूर्य के मार्ग को शीघ्र छोड़ देना। वह भी अपनी कमलिनी के कमलरूप मुख से ओसरूपी आँसुओं को हटाने के लिए लौटता हुआ किरणरूप हाथों को रोकने वाले तुम पर अत्यधिक ईर्ष्या वाला होगा॥३९॥
टिप्पणी --योषितां खण्डितानाम्-आठ प्रकार की नायिकाओं में खण्डिता नायिका प्रमुख नायिका होती है। दशरूपककार के अनुसार खण्डिता नायिका की परिभाषा इस प्रकार है—(अपने प्रियतम को) अन्य स्त्री के सहवास से विकृत (चिह्नित) देखकर जो ईर्ष्या से क्रुद्ध हो उठती है, उसे खण्डिता नायिका कहते हैं—
“ज्ञातेऽन्यासङ्गविकृते खण्डितेर्ष्याकषायिता।” किसी स्त्री का पति जो कि अन्य स्त्री के साथ रातभर सहवास कर प्रातःकाल घर वापस आता है जबकि उसकी पत्नी शृंगार कर अपने पति के इन्तजार में पूरी रात्रि व्यतीत कर दी, तब जब अपने पति को अपने समक्ष पाती है, तिस पर भी उसके कपोलों पर सिन्दूर के बिन्दु तथा होठों पर लाल रंग के चिह्नों को देखकर उसका मन कषैला हो उठता है साथ ही उसके नयन अश्रुपुरित हो उठते हैं। ऐसे में पति अपनी चाटुकारिता तथा पादप्रणति से प्रसन्न करने की भरपूर चेष्टा करता है।
कररुधि स्यादनल्पाभ्यसूयः-जिस प्रकार सूर्योदय होते समय खण्डिता नायिका का पति उसे आश्वस्त करने का भरपूर प्रयास करता है तथा उसके आँसू पोंछता है। उसी प्रकार कमलिनी जो कि सूर्य की खण्डिता नायिका है वह भी तो सूर्यदेवता की रात्रिभर प्रतीक्षा करती है फिर तो उसके भी तो ओंसरूपी अश्रु ढुलक ही जाते हैं। यक्ष मेघ से कहता है कि सूर्योदयकाल में खण्डिता वधुओं को आश्वासन का सुयोग तो मिल ही जाता है, और मित्र, सूर्यदेवता भी तो रातभर की व्याकुल पद्मिनी-लताओं की आँखों पर ओस के रूप में छाये हुए अश्रुकणों को अपने किरणरूपी हाथों से पोंछने का अवसर पाते हैं। सबेरा होते ही यदि तुमने सूर्यमण्डल को ढँक दिया, तो यह पवित्र प्रेम-व्यापार भी ढक जाएगा। तुम सूर्यदेवता के किरणरूपी हाथों को रोक दोगे, तो सूर्यदेवता के चित्त में भी रोष का संचार होगा। नलिनी के पास बढ़ाये हुए सूर्य के कर को रोकने से सूर्य बहुत ईर्ष्यान्वित होंगे तथा उनके विद्वेष से कल्याण का नाश तथा रौरव नामक नरक की प्राप्ति होगी। इसलिए तुमसे यह कहता हूँ कि तुम ऐसी गलती मत कर बैठना।
प्रणयिभिः-प्रणय+इनि—प्रणयिन्, तृतीया बहुवचन। खण्डितानाम्-खण्ड+क्त+टाप्—खण्डिता, षष्ठी बहुवचन। नयनसलिलम्-नयनयोः सलिलम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। शान्तिम्-शम्+क्तिन्। नेयम्-नी+यत्। अतः-इदम्+तसिल्। नलिन्याः-नलानि (कमलानि) यस्याः सन्तीति नलिनी, तस्याः। नलिनी-नल+इनि+ङीप्। “तृणेऽम्बुजे नलं, ना तु राज्ञि, नाले तु न स्त्रियाम्” इति शब्दार्णवः। कमलवदनात्-कमलमेव वदनम् (रूपक समासः), तस्मात्। प्रालेयास्रम्-प्रालेयम् एव अस्रम् (कर्मधारयः), तत्। प्रालेयास्र-प्रलीयन्ते पदार्था अस्मिन्निति प्रलयः, प्र+ली+अच्। प्रालेयम्-प्रलयात् आगतं प्रालेयम्, प्रलय+अण्। हर्तुम्-हृ+तुमुन्। प्रत्यावृत्तः-प्रति+आ+वृत्+क्त। कररुधि-करान् (अंशून्) रुणद्धि इति कररुत् (उपपदतत्पुरुषः), तस्मिन्। कररुध र+रुध्+क्विप्। अनल्पाभ्यसूयः-न अल्पा अनल्पा (नञ्तत्पुरुषः), अनल्पा अभ्यसूया यस्य सः (बहुव्रीहिः)। प्रस्तुत श्लोक में सूर्य के मार्ग को छोड़ने के प्रति उत्तरार्ध का वाक्यार्थ हेतुक है, अतएव काव्यलिङ्ग तथा सूर्य और नलिनी में नायक-नायिका के व्यवहार का आरोप होने से समासोक्ति एवं ‘कररुधि’ में श्लेष अलङ्कार है॥३९॥
“ज्ञातेऽन्यासङ्गविकृते खण्डितेर्ष्याकषायिता।” किसी स्त्री का पति जो कि अन्य स्त्री के साथ रातभर सहवास कर प्रातःकाल घर वापस आता है जबकि उसकी पत्नी शृंगार कर अपने पति के इन्तजार में पूरी रात्रि व्यतीत कर दी, तब जब अपने पति को अपने समक्ष पाती है, तिस पर भी उसके कपोलों पर सिन्दूर के बिन्दु तथा होठों पर लाल रंग के चिह्नों को देखकर उसका मन कषैला हो उठता है साथ ही उसके नयन अश्रुपुरित हो उठते हैं। ऐसे में पति अपनी चाटुकारिता तथा पादप्रणति से प्रसन्न करने की भरपूर चेष्टा करता है।
कररुधि स्यादनल्पाभ्यसूयः-जिस प्रकार सूर्योदय होते समय खण्डिता नायिका का पति उसे आश्वस्त करने का भरपूर प्रयास करता है तथा उसके आँसू पोंछता है। उसी प्रकार कमलिनी जो कि सूर्य की खण्डिता नायिका है वह भी तो सूर्यदेवता की रात्रिभर प्रतीक्षा करती है फिर तो उसके भी तो ओंसरूपी अश्रु ढुलक ही जाते हैं। यक्ष मेघ से कहता है कि सूर्योदयकाल में खण्डिता वधुओं को आश्वासन का सुयोग तो मिल ही जाता है, और मित्र, सूर्यदेवता भी तो रातभर की व्याकुल पद्मिनी-लताओं की आँखों पर ओस के रूप में छाये हुए अश्रुकणों को अपने किरणरूपी हाथों से पोंछने का अवसर पाते हैं। सबेरा होते ही यदि तुमने सूर्यमण्डल को ढँक दिया, तो यह पवित्र प्रेम-व्यापार भी ढक जाएगा। तुम सूर्यदेवता के किरणरूपी हाथों को रोक दोगे, तो सूर्यदेवता के चित्त में भी रोष का संचार होगा। नलिनी के पास बढ़ाये हुए सूर्य के कर को रोकने से सूर्य बहुत ईर्ष्यान्वित होंगे तथा उनके विद्वेष से कल्याण का नाश तथा रौरव नामक नरक की प्राप्ति होगी। इसलिए तुमसे यह कहता हूँ कि तुम ऐसी गलती मत कर बैठना।
प्रणयिभिः-प्रणय+इनि—प्रणयिन्, तृतीया बहुवचन। खण्डितानाम्-खण्ड+क्त+टाप्—खण्डिता, षष्ठी बहुवचन। नयनसलिलम्-नयनयोः सलिलम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। शान्तिम्-शम्+क्तिन्। नेयम्-नी+यत्। अतः-इदम्+तसिल्। नलिन्याः-नलानि (कमलानि) यस्याः सन्तीति नलिनी, तस्याः। नलिनी-नल+इनि+ङीप्। “तृणेऽम्बुजे नलं, ना तु राज्ञि, नाले तु न स्त्रियाम्” इति शब्दार्णवः। कमलवदनात्-कमलमेव वदनम् (रूपक समासः), तस्मात्। प्रालेयास्रम्-प्रालेयम् एव अस्रम् (कर्मधारयः), तत्। प्रालेयास्र-प्रलीयन्ते पदार्था अस्मिन्निति प्रलयः, प्र+ली+अच्। प्रालेयम्-प्रलयात् आगतं प्रालेयम्, प्रलय+अण्। हर्तुम्-हृ+तुमुन्। प्रत्यावृत्तः-प्रति+आ+वृत्+क्त। कररुधि-करान् (अंशून्) रुणद्धि इति कररुत् (उपपदतत्पुरुषः), तस्मिन्। कररुध र+रुध्+क्विप्। अनल्पाभ्यसूयः-न अल्पा अनल्पा (नञ्तत्पुरुषः), अनल्पा अभ्यसूया यस्य सः (बहुव्रीहिः)। प्रस्तुत श्लोक में सूर्य के मार्ग को छोड़ने के प्रति उत्तरार्ध का वाक्यार्थ हेतुक है, अतएव काव्यलिङ्ग तथा सूर्य और नलिनी में नायक-नायिका के व्यवहार का आरोप होने से समासोक्ति एवं ‘कररुधि’ में श्लेष अलङ्कार है॥३९॥
गम्भीरायाः पयसि सरितश्चेतसीव प्रसन्ने
छायात्माऽपि प्रकृतिसुभगो लप्स्यते ते प्रवेशम् ।
तस्मादस्र्याः कुमुदविशदान्यर्हसि त्वं न धैर्या-
न्मोघीकर्तुं चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि ॥ ४० ॥
अन्वय --(हे मेघ !) गम्भीरायाः सरितः चेतसि इव प्रसन्ने पयसि प्रकृतिसुभगः ते छायाऽऽत्मा अपि प्रवेशं लप्स्यते। तस्मात् अस्याः कुमुदविशदानि चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि त्वं धैर्यात् मोघीकर्तुं न अर्हसि॥४०॥
सन्दर्भ --प्रस्तुतमिदं पद्यं महाकविकालिदासविरचितस्य ‘मेघदूतम्’ (पूर्वमेघ) इति खण्डकाव्यात् समुद्धृतम् अस्ति।
प्रसङ्ग --गम्भीरानदीमुपस्थापयति महाकविर्यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्या --(हे मेघ !) गम्भीरायाः = गम्भीरा नाम सरित्, उदात्तनायिका च ध्वन्यते तस्याः, प्रसन्ने = अनुरक्तत्वादोपहिते, चेतसि = मनसि, चित्तन्तु चेतो हृदयं स्वान्तर्हन्मानसं मनः’ इत्यमरः, प्रसन्ने = अतिनिर्मले, पयसि = जले, प्रकृतिसुभगः—प्रकृत्या=स्वभावेनैव, सुभगः = सुन्दरः, ‘सुन्दरोऽधिकभाग्ये च दुर्दिनेतरवासरे। तुरीयांशे श्रीमन्ति च सुभगः’ इति शब्दार्णवः, ते = तव, छायाऽऽत्मा—छाया=प्रतिबिम्बञ्चासौ आत्मा च = शरीरं च, अपि, अपिशब्दात्प्रवेशमानिच्छोरपीति भावः, प्रवेशं = निवेशं, लप्स्यते = प्राप्स्यति। तस्मात् = कारणात्, छायाद्वारापि प्रवेशावश्यम्भावित्वादिति भावः, अस्याः = गम्भीरायाः, कुमुदविशदानि—कुमुदेषु कुमुदानामिव कुमुद्वत् = कैरववत् विशदानि=स्वच्छानि, चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि—चटुलानि=शीघ्राणि, शफराणां=मीनानाम्, उद्वर्तनानि=उल्लुण्ठनानि एव प्रेक्षितानि = अवलोकनानि, ‘त्रिषु स्याच्चटुलं शीघ्रम्’ इति विश्वः, एतावदेव गम्भीराया अनुरागलिङ्गम, धैर्यात् = धाष्टर्यात्, वैयात्यादिति भावः, मोघीकर्तुम्—अमोघानि मोघानि यथा सम्पद्यते तथा कर्तुं = विफलीकर्तुं, न = नहि, अर्हसि = योग्योऽसि, अनुरक्ता न वञ्चनीयेति भावः। पद्येऽस्मिन् पयश्चेतसोः प्रेक्षितकुमुदयोश्च सादृश्यार्थत्वादेकदेशविवर्तिन्युपमाऽलङ्कारः। कुमुदविशदानीत्यत्र लुप्तोपमा, उद्वर्तनेषु प्रेषितानामारोपाद्रूपकञ्च। एतेषामलङ्काराणामङ्गाङ्गिभावेन सङ्करोऽलङ्कारः॥४०॥
हिन्दी व्याख्या --(हे मेघ !) गम्भीरायाः = गम्भीरा, सरितः = नदी के, (प्रसन्ने = प्रसन्न) चेतसि इव = मन के समान, प्रसन्न = स्वच्छ, पयसि = जल में, प्रकृतिसुभगः = स्वभाव से ही सुन्दर, ते = तुम्हारा, छायाऽऽत्मा = छायारूप देह, अपि = भी, प्रवेशं = प्रवेश, लप्स्यते = पा जायेगा। तस्मात् = इसलिए, त्वं = तुम, अस्याः = इसके, कुमुदविशदानि = कुमुद के समान विकसित, चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि = चञ्चल मछलियों के उछलने रूप चितवनों को, धैर्यात् = धैर्य से, मोघीकर्तुं = च्युत करने के लिए, न = नहीं, अर्हसि = योग्य हो॥४०॥
हिन्दी अर्थ --किसी गम्भीर स्वभाववाली नायिका के निर्मल चित्त में जिस प्रकार सुन्दर नायक का प्रतिबिम्ब पैठ जाता है, उसी प्रकार इस गम्भीरा नामक नदी के निर्मल जल में तुम्हारी स्वभावतः सुन्दर छाया प्रवेश कर जायेगी। इसलिए जैसे हृदयस्थ वह सुन्दर नायक उस नायिका के कुमुद की तरह विकसित नयनों की चञ्चल चितवनों को व्यर्थ नहीं होने देता इसी प्रकार तुम भी शुभ्र और चञ्चल इन मछलियों की उछालों को व्यर्थ न जाने देना॥४०॥
टिप्पणी --गम्भीरायाः-मालवदेश में बहने वाली एक नदी है जिसका नाम गम्भीरा है। यहाँ पर ‘गम्भीरा’ पद से उदात्त नायिका की भी व्यञ्जना होती है।
चेतसि इव प्रसन्ने-यक्ष मेघ से कहता है कि जब तुम धीरे-धीरे उज्जयिनी के उत्तर की ओर बढ़ोगे; तो तुम्हें गम्भीरा नाम की नदी मिलेगी। नदियाँ तो तुमसे स्वभावतः प्रेम करती हैं, परन्तु गम्भीरा सचमुच गम्भीरा है। उसके प्रेम के इंगित को तुम तब तक नहीं समझ सकोगे, जब तक उसकी गम्भीर प्रकृति से परिचित नहीं हो सकोगे। गम्भीरा की प्रसन्न जलधारा गम्भीर सहृदय के चित्त के समान निर्मल है। तुम्हारा यह प्रकृतिसुभग शरीर छाया के रूप में उसकी निर्मल जलधारा में उल्लसित हो उठेगा। प्रकृति-गम्भीर प्रणयिनियों के चित्त में छायात्म होकर प्रवेश पाना भी दुर्लभ सौभाग्य है। कुमुदपुष्पों के समान स्वच्छ विशद् मछलियों के उद्वर्त के रूप में गम्भीरा की अनुरागमयी दृष्टि प्रकट होगी।
धैर्यात्-धैर्य से। कुमुदपुष्पों के समान स्वच्छ विशद् मछलियों के उद्वर्त के रूप में गम्भीरा की अनुरागमयी दृष्टि प्रकट होगी। इससे अधिक की तुम वहाँ आशा मत रखना। परन्तु इसे समझने में भूल मत कर बैठना। उस प्रेमभरी चंचल चितवन का आदर करना तुम्हारा कर्तव्य है। कहीं उस अनुरागवती के हृदय के अतल गाम्भीर्य से निकले हुए प्रेम-संकेत की उपेक्षा मत कर बैठना। प्रिया की प्रकृति को समझकर उसके प्रीतिसंकेतों का मूल्य आँकना चाहिए। अतएव कुमुदों के सदृश उज्ज्वल और चञ्चल मछलियों के उद्वर्तनों के समान गम्भीरा नदी के निरीक्षणों को तुम धैर्यपूर्वक निष्फल मत कर बैठना बल्कि उसके उन निरीक्षणों का उदात्त नायक के सदृश आदर करना।
प्रसन्ने-प्र+सद्+क्त। प्रकृतिसुभगः-प्रकृत्या सुभगः (तृतीयातत्पुरुषः)। प्रकृति-प्र+कृ+क्तिन्। “सुन्दरेऽधिकभाग्ये च दुर्दिनेतरवासरे। तुरीयांशे श्रीमन्ति च सुभगः” इति शब्दार्णवः। छायाऽऽत्मा-छाया चासौ आत्मा (कर्मधारयः)। प्रवेशम्-प्र+विश+घञ्। लप्स्यते-लभ्+लृट्+स्य+त। तस्मात्-हेतु में पञ्चमी। कुमुदविशदानि-कुमुदानि इव विशदानि (उपमितसमासः)। अर्हसि-अर्ह+लट्+सिप्। चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि-शफराणाम् उद्वर्तनानि (षष्ठीतत्पुरुषः), चतुलाः शफराः (कर्मधारयः), चतुुलानि च तानि शफरोद्वर्तनानि (कर्मधारयः), चटुलशफरोद्वर्तनानि एव प्रेषितानि (रूपक समासः), तानि। उद्वर्तनानि-उद्+वृत्+ल्युट्। प्रेक्षितम्-प्र+ईक्ष्+क्त (भावे)। धैर्यात्-धीरस्य भावः कर्म वा धैर्यम्, तस्मात्, धीर+ष्यञ्। मोघीकर्तुम्-अमोघानि मोघानि कर्तुम् (गतितत्पुरुषः)। मोघीकर्तुम्-मोघ+च्चि+कृ+तुमुन्। इस श्लोक में जल का चित्त के साथ एवं प्रेक्षितों का कुमुद के साथ शब्दतः साम्य होने से शब्दतः सादृश्य का वर्णन किया गया है और गम्भीरा नायिका के साथ सादृश्य गम्यमान रखा गया है। इस प्रकार यहाँ उपमा अलङ्कार है। “कुमुदविशदानि” में लुप्तोपमा तथा उद्वर्तनों में प्रेक्षितों का आरोप होने से रूपक अलंकार है॥४०॥
चेतसि इव प्रसन्ने-यक्ष मेघ से कहता है कि जब तुम धीरे-धीरे उज्जयिनी के उत्तर की ओर बढ़ोगे; तो तुम्हें गम्भीरा नाम की नदी मिलेगी। नदियाँ तो तुमसे स्वभावतः प्रेम करती हैं, परन्तु गम्भीरा सचमुच गम्भीरा है। उसके प्रेम के इंगित को तुम तब तक नहीं समझ सकोगे, जब तक उसकी गम्भीर प्रकृति से परिचित नहीं हो सकोगे। गम्भीरा की प्रसन्न जलधारा गम्भीर सहृदय के चित्त के समान निर्मल है। तुम्हारा यह प्रकृतिसुभग शरीर छाया के रूप में उसकी निर्मल जलधारा में उल्लसित हो उठेगा। प्रकृति-गम्भीर प्रणयिनियों के चित्त में छायात्म होकर प्रवेश पाना भी दुर्लभ सौभाग्य है। कुमुदपुष्पों के समान स्वच्छ विशद् मछलियों के उद्वर्त के रूप में गम्भीरा की अनुरागमयी दृष्टि प्रकट होगी।
धैर्यात्-धैर्य से। कुमुदपुष्पों के समान स्वच्छ विशद् मछलियों के उद्वर्त के रूप में गम्भीरा की अनुरागमयी दृष्टि प्रकट होगी। इससे अधिक की तुम वहाँ आशा मत रखना। परन्तु इसे समझने में भूल मत कर बैठना। उस प्रेमभरी चंचल चितवन का आदर करना तुम्हारा कर्तव्य है। कहीं उस अनुरागवती के हृदय के अतल गाम्भीर्य से निकले हुए प्रेम-संकेत की उपेक्षा मत कर बैठना। प्रिया की प्रकृति को समझकर उसके प्रीतिसंकेतों का मूल्य आँकना चाहिए। अतएव कुमुदों के सदृश उज्ज्वल और चञ्चल मछलियों के उद्वर्तनों के समान गम्भीरा नदी के निरीक्षणों को तुम धैर्यपूर्वक निष्फल मत कर बैठना बल्कि उसके उन निरीक्षणों का उदात्त नायक के सदृश आदर करना।
प्रसन्ने-प्र+सद्+क्त। प्रकृतिसुभगः-प्रकृत्या सुभगः (तृतीयातत्पुरुषः)। प्रकृति-प्र+कृ+क्तिन्। “सुन्दरेऽधिकभाग्ये च दुर्दिनेतरवासरे। तुरीयांशे श्रीमन्ति च सुभगः” इति शब्दार्णवः। छायाऽऽत्मा-छाया चासौ आत्मा (कर्मधारयः)। प्रवेशम्-प्र+विश+घञ्। लप्स्यते-लभ्+लृट्+स्य+त। तस्मात्-हेतु में पञ्चमी। कुमुदविशदानि-कुमुदानि इव विशदानि (उपमितसमासः)। अर्हसि-अर्ह+लट्+सिप्। चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि-शफराणाम् उद्वर्तनानि (षष्ठीतत्पुरुषः), चतुलाः शफराः (कर्मधारयः), चतुुलानि च तानि शफरोद्वर्तनानि (कर्मधारयः), चटुलशफरोद्वर्तनानि एव प्रेषितानि (रूपक समासः), तानि। उद्वर्तनानि-उद्+वृत्+ल्युट्। प्रेक्षितम्-प्र+ईक्ष्+क्त (भावे)। धैर्यात्-धीरस्य भावः कर्म वा धैर्यम्, तस्मात्, धीर+ष्यञ्। मोघीकर्तुम्-अमोघानि मोघानि कर्तुम् (गतितत्पुरुषः)। मोघीकर्तुम्-मोघ+च्चि+कृ+तुमुन्। इस श्लोक में जल का चित्त के साथ एवं प्रेक्षितों का कुमुद के साथ शब्दतः साम्य होने से शब्दतः सादृश्य का वर्णन किया गया है और गम्भीरा नायिका के साथ सादृश्य गम्यमान रखा गया है। इस प्रकार यहाँ उपमा अलङ्कार है। “कुमुदविशदानि” में लुप्तोपमा तथा उद्वर्तनों में प्रेक्षितों का आरोप होने से रूपक अलंकार है॥४०॥
तस्याः किञ्चित्करधृतमिव प्राप्तवानीरशाखं
नीत्वा नीलं सलिलवसनं मुक्तरोधोनितम्बम् ।
प्रस्थानं ते कथमपि सखे लम्बमानस्य भावि
ज्ञातास्वादो विवृतजघनां को विहातुं समर्थः ॥ ४१ ॥
अन्वयहे सखे ! प्राप्तवानीरशाखं किञ्चित्करधृतम् इव मुक्तरोधोनितम्बं नीलं तस्याः सलिलवसनं नीत्वा लम्बमानस्य ते प्रस्थानं कथमपि भावि। (हि) ज्ञातास्वादः कः विवृतजघनां विहातुं समर्थः॥४१॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गगम्भीरायां रन्तुमुपदिशति मेघम्महाकविर्यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्याहे सखे ! = हे मित्र ! प्राप्तवानीरशाखं—प्राप्ता=आसादिता, वानीरस्य=वेतसः, शाखा=विटपं येन तत्तथोक्तम् अत एव किञ्चित्=ईषत्, करधृतं—करणे धृतन्तत् = हस्तावलम्बितमित्यर्थः, इव = यथा, स्थितमितिशेषा, मुक्तरोधोनितम्बम्—मुक्तः=त्यक्तः, रोधस्तटमेव, नितम्बः=कटिर्येन तत्तथोक्तम् ‘पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः’ इत्यमरः, नीलं = कृष्णवर्णं, तस्याः = पूर्वोक्ताया गम्भीरायाः, सलिलवसनं—सलिलं=जलमेव, वसनं=वस्त्रं तत्, नीत्वा = अपनीय, प्रस्थानसमये प्रेयसीवसनग्रहणं विरहतापविनोदार्थमिति प्रसिद्धम्, लम्बमानस्य—पीतसलिलभारालम्बमानस्य, नायकपक्षे जघनास्कन्दस्य, ते = तव, प्रस्थानं = प्रयाणं, कथमपि = कृच्छ्रेण, भावि = भविष्यति। (हि = यतः) ज्ञातास्वादः—ज्ञातः=अनुभूतः, आस्वादः=रसः येन स तथोक्तः, कः = पुरुष, विवृतजघनां—विवृतं=प्रकटीकृतं जघनं कटिस्तत्पूर्वभागो वा यस्यास्तां, ‘जघनं स्यात्कटौ पूर्वश्रोणिभागापरांश्योः’ इति यादवः, विहातुं = त्यक्तुं, समर्थः = सक्षमः, न कोऽपीत्यर्थः। पद्येऽस्मिन् ‘करधृतमिव’ इत्यत्र सम्भावनायामुत्प्रेक्षा। तद्यथा—‘भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना। रोधसि नितम्बारोपात् सलिले वसनारोपाच्च शाब्दरूपकम्। तद्यथा—‘रूपकं रूपितारोपाद्विषये निरपह्रवे’। गम्भीरायांनायिकापाचार्यारूपकमपि। अन्त्यचरणेन पूर्वचरणार्थसमर्थनाच्चार्थान्तरन्यासः। इत्येतेषामलङ्काराणामङ्गाङ्गिभावात् सङ्करोऽलङ्कारः॥४१॥
हिन्दी व्याख्याहे सखे ! = हे मित्र !, प्राप्तवानीरशाखं = वानीर (बेंत) की शाखायें जिसे छू रही हैं, किञ्चित्करधृतम् = कुछ-कुछ हाथ से पकड़े हुए, इव = जैसे, मुक्तरोधोनितम्बं = तटरूप नितम्बों को जिसने छोड़ दिया है ऐसे, नीलं = नीले, तस्याः = उसके, सलिलवसनं = जलरूप वस्त्र को, नीत्वा = हटाकर, लम्बमानस्य = लम्बे हुए, ते = तुम्हारा, प्रस्थानं = गमन, कथमपि = बड़ी कठिनता से, भावि = होगा। (हि = क्योंकि) ज्ञातास्वादः = जो आनन्द का अनुभव कर चुका है ऐसा, कः = कौन (व्यक्ति), विवृतजघनां = खुली जाँघों वाली प्रिया को, विहातुं = छोड़ने में, समर्थः = समर्थ है॥४१॥
हिन्दी अर्थकुछ-कुछ हाथ से पकड़े हुए की तरह बेंत की शाखायें जिसे छू रही हैं, नितम्बरूप तट को जिसने मुक्त कर दिया है ऐसे और नीले रंगवाले, उस गम्भीरा नदी के जलरूप वस्त्र को हटाकर पसरे हुए नायक की भाँति विलम्ब करते हुए तुम आगे बड़ी कठिनता से जा सकोगे। क्योंकि जिसे सम्भोग सुख का अनुभव है वह कौन ऐसा व्यक्ति होगा जो खुली (नंगी) जाँघों वाली (प्रेयसी) को छोड़ सके अर्थात् कोई नहीं छोड़ सकता॥४१॥
टिप्पणीप्राप्तवानीरशाखम्-बेंत की शाखाओं तक पहुँचे हुए। गर्मी के दिनों में नदियों का जल कम हो जाता है जिससे उनका प्रवाह कम हो जाता है तथा वह प्रवाह तट को छोड़ देता है। लेकिन इसके बाद भी बेंत की शाखाएँ जो कि झुकी हैं, उसका स्पर्श करती रहती हैं। गम्भीरा नदी के तट पर बहुत सी वेतस की लताएँ उगी हुई हैं।
सलिलवसनम्-गम्भीरा का निर्मल जल ही उसका वस्त्र है। दूर से उसकी पतली धारा नीली साड़ी के समान परिलक्षित होती है। यहाँ कवि कल्पना कर रहा है कि मानो मेघ ने उसके जलरूपी वस्त्र उसके नितम्ब (तटप्रान्त) कुछ घिसका दिया है, जबकि गर्मी में नदी का जल कम हो ही जाता है।
ज्ञातास्वादोविवृतजघनां को विहातुं समर्थः-(भोगविलास के) स्वाद को जान लेने वाला कौन (पुरुष) निरावृत जाँघों वाली (कामिनी) को छोड़ने में समर्थ होगा ? जिस प्रकार नायक नायिका के नितम्बों से वस्त्रों को खिसकाकर रमण करना चाहता है किन्तु नायिका उस वस्त्र को अपनी कोमल अँगुलियों से थामे रहती है उसी प्रकार मेघ ने अपनी प्रेयसी गम्भीरा के जलरूपी वस्त्र को उसके नितम्बों (किनारों) से घिसका दिया है किन्तु गम्भीरा उसे वेतस की शाखारूपी अँगुलियों से कुछ पकड़ रखी है। गम्भीरा नदी का निर्मल जल ही उसका वस्त्र है। दूर से उसकी पतली धारा नीली साड़ी के समान दिखलाई पड़ती है। तट पर उगी हुई वेतस की लताएँ ऐसी दिखाई देती हैं, मानो गम्भीरा नदी अपने स्रस्त-शिथिल वस्त्र को हाथों की मनोहर उँगलियों से लीलापूर्वक सँभाले हुए है। मेघ यक्ष से कहता है कि जिस समय तुम उसके इस प्रेमशिथिलरूप को देखोगे; उस समय आगे बढ़ना भूल जाओगे। क्योंकि तुम अनुभवी रसिक हो; अवस्थाविशेष में पड़ी हुई प्रेमातुरा प्रिया की उपेक्षा करना तुम्हारे जैसे सहृदयों के लिए असम्भव हो जाता है। तुम्ही बताओ भला ऐसा कौन होगा ? जिसने भोगविलास का अनुभव कर लिया हो और निरावृत जाँघों वाली कोई स्त्री उसके समक्ष रमणार्थ उपस्थित हो तो क्या वह उसके भोग-विलास से विरत होने में समर्थ हो पायेगा। कथमपि सम्भव नहीं है। इसी प्रकार मित्र ! तुम्हारे लिए भी प्रलोभन के इस जाल को छिन्न करना कठिन हो जाएगा क्योंकि बड़े-बड़े लोग भी इसकी माया को नहीं काट पाये हैं।
प्राप्तवानीरशाखम्-प्राप्ताः वानीराणां शाखाः येन तत् (बहुव्रीहिः)। करधृतम्-करेण धृतम् (तृतीयातत्पुरुषः) तत्। धृतम्-धृ+क्त। मुक्तरोधोनितम्बम्-रोध एव नितम्बः (रूपक समासः), मुक्तो रोधो नितम्बो येन (बहुव्रीहिः) तत्। “पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः” इत्यमरः। सलिलवसनम्-सलिलम् एव वसनम् (रूपक समासः) तत्। नीत्वा-नी+क्त्वा। लम्बमानस्य-लम्ब+शानच्। प्रस्थानम्-प्र+स्था+ल्युट्। भावि-भू+णिनि। ज्ञातास्वादः-ज्ञातः स्वादः येन सः (बहुव्रीहिः)। ज्ञातः-ज्ञा+क्त। आस्वादः-आ+स्वद्+घञ्। विवृतजघनाम्-विवृतं जघनं यस्याः, ताम् (बहुव्रीहिः)। विवृतम्-वि+वृ+क्त। विहातुम्-वि+हा+तुमुन्। इस श्लोक में ‘करधृतम् इव’ में उत्प्रेक्षा, रोध में नितम्ब का तथा सलिल में वसन का तथा गम्भीरा में नायिका का आरोप करने से रूपक और सामान्य से विशेष का समर्थन होने से अर्थान्तरन्यास अलंकार है॥४१॥
सलिलवसनम्-गम्भीरा का निर्मल जल ही उसका वस्त्र है। दूर से उसकी पतली धारा नीली साड़ी के समान परिलक्षित होती है। यहाँ कवि कल्पना कर रहा है कि मानो मेघ ने उसके जलरूपी वस्त्र उसके नितम्ब (तटप्रान्त) कुछ घिसका दिया है, जबकि गर्मी में नदी का जल कम हो ही जाता है।
ज्ञातास्वादोविवृतजघनां को विहातुं समर्थः-(भोगविलास के) स्वाद को जान लेने वाला कौन (पुरुष) निरावृत जाँघों वाली (कामिनी) को छोड़ने में समर्थ होगा ? जिस प्रकार नायक नायिका के नितम्बों से वस्त्रों को खिसकाकर रमण करना चाहता है किन्तु नायिका उस वस्त्र को अपनी कोमल अँगुलियों से थामे रहती है उसी प्रकार मेघ ने अपनी प्रेयसी गम्भीरा के जलरूपी वस्त्र को उसके नितम्बों (किनारों) से घिसका दिया है किन्तु गम्भीरा उसे वेतस की शाखारूपी अँगुलियों से कुछ पकड़ रखी है। गम्भीरा नदी का निर्मल जल ही उसका वस्त्र है। दूर से उसकी पतली धारा नीली साड़ी के समान दिखलाई पड़ती है। तट पर उगी हुई वेतस की लताएँ ऐसी दिखाई देती हैं, मानो गम्भीरा नदी अपने स्रस्त-शिथिल वस्त्र को हाथों की मनोहर उँगलियों से लीलापूर्वक सँभाले हुए है। मेघ यक्ष से कहता है कि जिस समय तुम उसके इस प्रेमशिथिलरूप को देखोगे; उस समय आगे बढ़ना भूल जाओगे। क्योंकि तुम अनुभवी रसिक हो; अवस्थाविशेष में पड़ी हुई प्रेमातुरा प्रिया की उपेक्षा करना तुम्हारे जैसे सहृदयों के लिए असम्भव हो जाता है। तुम्ही बताओ भला ऐसा कौन होगा ? जिसने भोगविलास का अनुभव कर लिया हो और निरावृत जाँघों वाली कोई स्त्री उसके समक्ष रमणार्थ उपस्थित हो तो क्या वह उसके भोग-विलास से विरत होने में समर्थ हो पायेगा। कथमपि सम्भव नहीं है। इसी प्रकार मित्र ! तुम्हारे लिए भी प्रलोभन के इस जाल को छिन्न करना कठिन हो जाएगा क्योंकि बड़े-बड़े लोग भी इसकी माया को नहीं काट पाये हैं।
प्राप्तवानीरशाखम्-प्राप्ताः वानीराणां शाखाः येन तत् (बहुव्रीहिः)। करधृतम्-करेण धृतम् (तृतीयातत्पुरुषः) तत्। धृतम्-धृ+क्त। मुक्तरोधोनितम्बम्-रोध एव नितम्बः (रूपक समासः), मुक्तो रोधो नितम्बो येन (बहुव्रीहिः) तत्। “पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः” इत्यमरः। सलिलवसनम्-सलिलम् एव वसनम् (रूपक समासः) तत्। नीत्वा-नी+क्त्वा। लम्बमानस्य-लम्ब+शानच्। प्रस्थानम्-प्र+स्था+ल्युट्। भावि-भू+णिनि। ज्ञातास्वादः-ज्ञातः स्वादः येन सः (बहुव्रीहिः)। ज्ञातः-ज्ञा+क्त। आस्वादः-आ+स्वद्+घञ्। विवृतजघनाम्-विवृतं जघनं यस्याः, ताम् (बहुव्रीहिः)। विवृतम्-वि+वृ+क्त। विहातुम्-वि+हा+तुमुन्। इस श्लोक में ‘करधृतम् इव’ में उत्प्रेक्षा, रोध में नितम्ब का तथा सलिल में वसन का तथा गम्भीरा में नायिका का आरोप करने से रूपक और सामान्य से विशेष का समर्थन होने से अर्थान्तरन्यास अलंकार है॥४१॥
त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः
स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगं दन्तिभिः पीयमानः ।
नीचैर्वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्वं गिरिं ते
शीतो वायुः परिणमयिता काननोदुम्बराणाम् ॥ ४२ ॥
अन्वय(हे मेघ !) त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगं दन्तिभिः पीयमानः काननोदुम्बराणां परिणमयिता शीतो वायुः देवपूर्वं गिरिम् उपजिगमिषोः ते नीचैः वास्यति॥४२॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गअलकामार्गमापतितम् औदुम्बरकाननमुपस्थापयति।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः—तव=भवतः, निष्यन्देन=वृष्ट्या, उच्छ्वसितायाः=उपबृंहितायाः, वसुधायाः=पृथिव्याः, गन्धस्य=सौरभस्य, सम्पर्कण=सम्बन्धेन, रम्यः = सुरभिः, स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगं—स्रोतसः रन्ध्राणि, तेषां ध्वनितः, तेन सुभगं यथा स्यात्तथा नासाग्रकुहरशब्दमनोहरं यथा स्यात्तथेति यावत्, स्रोतःशब्देनेन्द्रियवाचिना तद्विशेषो घ्राणं लक्ष्यते, ‘स्रोतोऽम्बुवेगेन्द्रिययोः’ इत्यमरः, दन्तिभिः = करिभिः, पीयमानः = वसुधागन्धलोभादाघ्रायमाण इत्यर्थः, अनेन मान्द्यमुच्यते, काननोदुम्बराणां—काननेषु=अरण्येषु, उदुम्बराणां=जन्तुफलानाम्, ‘उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः’ इत्यमरः, परिणमयिता = परिपाकयिता, शीतः = शीतलः, वायुः = पवनः, देवपूर्वं—देवः पूर्वो यस्मिन् तं देवशब्दपूर्वकमित्यर्थः गिरिं = पर्वतं, देवगिरिमित्यर्थः, उपजिगमिषोः = उपगन्तुमिच्छोः, ते = भवतः, नीचैः = शनैः, वास्यति = गमिष्यति, त्वां वीजयिष्यतीति यावत्॥४२॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः = तुम्हारे बरसने से उच्छ्वसित भूमि की सोंधी-सोंधी गन्ध के संसर्ग से रमणीय, स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगं = नाक के छिद्रों में साँय-साँय की सुन्दर ध्वनि से युक्त, दन्तिभिः = हाथियों के द्वारा, पीयमानः = पिया जाता हुआ, काननोदुम्बराणां = जंगली उदुम्बरों (गुलरों) को, परिणमयिता = पकानेवाला, शीतो = शीतल, वायुः = वायु, देवपूर्वं = देव शब्द है पूर्व में जिसके ऐसे, गिरिं = पर्वत को (देवगिरि को), उपजिगमिषोः = जाने के इच्छुक, ते = तुम्हारे, नीचैः = नीचे, वास्यति = बहेगा॥४२॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) तुम्हारे बरसने पर वाष्प निकलती हुई भूमि की गन्ध से रमणीय, सूंडों के छिद्रों से साँय-साँय की सुन्दर ध्वनि करते हुए हाथी जिसका उपभोग कर रहे हैं ऐसा, और जंगली गूलरों को पकाने वाला शीतल वायु तब तुम्हारे नीचे-नीचे बहेगा अर्थात् तुम्हारे झुलायेगा जबकि तुम देवगिरि की ओर जाना चाहोगे॥४२॥
टिप्पणीत्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसंपर्करम्यः-तुम्हारे बरसने से भूमि के गन्ध के सम्पर्क से रमणीय। यक्ष मेघ से कुछ प्रशंसा भरे शब्द को कह रहा है ताकि मेघ प्रसन्न हो अविरल गति से उसकी प्रिया तक उसके सन्देश को पहुँचा सके। वह कहता है कि हे मित्र मैं तुम्हारे सहज समदर्शी रूप का प्रशंसक हूँ। ऊँचा हो या नीचा, उजाड़ हो या बगीचा, तुम समानभाव से सबको जीवनदान देते हो। तुम्हारे बरसने से वह प्यासी धरती सोंधी गन्ध उत्पन्न कर रही है। हवा इस सोंधी गन्ध से रमणीय हो उठी है। हे मित्र ! जब तुम देवगिरि की वनस्पतियों में विचरण करोगे तब यह हवा तुम्हारे नीचे बहेगी।
त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसंपर्करम्यः-तव निष्पन्दः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन उच्छ्वसिता (तृतीयातत्पुरुषः), त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसिता चासौ वसुधा (कर्मधारयः), तस्याः गन्धः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य सम्पर्कः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन रम्यः (तृतीयातत्पुरुषः)। निष्पन्दः-निष्यन्दनं निष्पन्दः, नि+स्यन्द+घञ्। उच्छ्वसिता-उद्+श्वस्+क्त (कर्मणि)+टाप्। सम्पर्कः-सं+पृच्+घञ्। स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगम्-स्रोतसो रन्ध्राणि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषां ध्वनितः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन सुभगं यथा तथा (तृतीयातत्पुरुषः)। “स्रोतोऽम्बुवेगेन्द्रिययोः” इत्यमरः। ध्वनितः-ध्वन्+क्त। दन्तिभिः-प्रशस्ताः दन्ताः एषाम् सन्ति इति (म० तद्धित) तैः। दन्तिभिः-दन्त+इनि—दन्तिन्, तृतीयाबहुवचन। पीयमानः-पा+लट् (शानच्)। काननोदुम्बराणाम्-कानने उदुम्बराः, तेषाम् (सप्तमीतत्पुरुषः)। “उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः” इत्यमरः। परिणमयिता-परिणमयति इति, परि+नम्+णिच्+तृच् (कर्तरि)। देवपूर्वम्-देवः पूर्वो यस्मिन् (बहुव्रीहिः), तम्। उपजिगमिषोः-उपगन्तुम् इच्छुः, तस्य, उप+गम्+सन्+उः+ङस्। वास्यति-वा+लृट्+स्य+तिप्। नीचैः-यह अव्यय है। प्रस्तुत श्लोक में स्वभावोक्ति अलङ्कार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—
“स्वभावोक्तिर्दुरुहार्थ-स्वकियारूपवर्णनम्”॥४२॥
त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसंपर्करम्यः-तव निष्पन्दः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन उच्छ्वसिता (तृतीयातत्पुरुषः), त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसिता चासौ वसुधा (कर्मधारयः), तस्याः गन्धः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य सम्पर्कः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन रम्यः (तृतीयातत्पुरुषः)। निष्पन्दः-निष्यन्दनं निष्पन्दः, नि+स्यन्द+घञ्। उच्छ्वसिता-उद्+श्वस्+क्त (कर्मणि)+टाप्। सम्पर्कः-सं+पृच्+घञ्। स्रोतो रन्ध्रध्वनितसुभगम्-स्रोतसो रन्ध्राणि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषां ध्वनितः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन सुभगं यथा तथा (तृतीयातत्पुरुषः)। “स्रोतोऽम्बुवेगेन्द्रिययोः” इत्यमरः। ध्वनितः-ध्वन्+क्त। दन्तिभिः-प्रशस्ताः दन्ताः एषाम् सन्ति इति (म० तद्धित) तैः। दन्तिभिः-दन्त+इनि—दन्तिन्, तृतीयाबहुवचन। पीयमानः-पा+लट् (शानच्)। काननोदुम्बराणाम्-कानने उदुम्बराः, तेषाम् (सप्तमीतत्पुरुषः)। “उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाङ्गो हेमदुग्धकः” इत्यमरः। परिणमयिता-परिणमयति इति, परि+नम्+णिच्+तृच् (कर्तरि)। देवपूर्वम्-देवः पूर्वो यस्मिन् (बहुव्रीहिः), तम्। उपजिगमिषोः-उपगन्तुम् इच्छुः, तस्य, उप+गम्+सन्+उः+ङस्। वास्यति-वा+लृट्+स्य+तिप्। नीचैः-यह अव्यय है। प्रस्तुत श्लोक में स्वभावोक्ति अलङ्कार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—
“स्वभावोक्तिर्दुरुहार्थ-स्वकियारूपवर्णनम्”॥४२॥
तत्र स्कन्दं नियतवसतिं पुष्पमेघीकृतात्मा
पुष्पासारैः स्नपयतु भवान्व्योमगङ्गाजलाईः ।
रक्षाहेतोर्नवशशिभृता वासवीनां चमूना-
मत्यादित्यं हुतवहमुखे सम्भृतं तद्धि तेजः ॥ ४३ ॥
अन्वय(हे मेघ !) तत्र नियतवसतिं स्कन्दं पुष्पमेघीकृतात्मा भवान् व्योमगङ्गाजलार्दैः पुष्पाऽऽसारैः स्नपयतु। हि तत् वासवीनां चमूनां रक्षाहेतोः नवशशिभृता हुतवहमुखे सम्भृतम् अत्यादित्यं तेजः॥४३॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गसुरसेनापतिं स्कन्दं स्नपयितुमुपदिशति मेघं यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) तत्र = देवगिरौ, नियतवसतिं—नियता=निश्चला वसतिर्रवस्थानं यस्य स तन्तथोक्तं, नित्यसन्निहितमिति यावत्, स्कन्दं = कीर्तिकेयं, पुष्पमेघीकृतात्मा—पुष्पाणाम्मेघः पुष्पमेघः, अपुष्पमेघः, पुष्पमेघो यथा सम्पद्यते तथा कृतः पुष्पमेघोकृतः, तथाविध आत्मा (स्वरूपं) यस्य स तथोक्तः, पुष्पवर्षकमेधीकृतविग्रहः, कामरूपत्वादिति शेषः, भवान् = त्वं मेघ इत्यर्थः, व्योमगङ्गाजलाईः—व्योग्नि=आकाशे गङ्गा=सुरसरित्, तस्या जलं=वारि, तेन आर्दाः=क्लिन्नास्तैः, पुष्पासारैः—पुष्पाणां=कुसुमानाम् आसारैः=सम्पातैः ‘धारासम्पात आसार’ इत्यमरः, स्नपयतु = अभिषिञ्चतु। हि = यतः, तत् = भगवान् स्कन्दः, वासवीनाम्—ऐन्द्रीणां, चमूनां=सेनानां, रक्षाहेतोः—रक्षायाः=रक्षणस्य, हेतोः = कारणात्, रक्षणार्थमित्यर्थः, नवशशिभृता—शशोऽस्यास्तीति शशी, नवश्चासौ शशी, नवशशिनं बिभर्तीति नवशशिभृत् तेन नूतनचन्द्रधारिणेत्यर्थः, भगवता चन्द्रचूडेनेति यावत्, हुतवहमुखे—वहतीति वहः, हुतस्य वहः, तस्य मुखन्तेस्मिन् अग्निमुखे इत्यर्थः, सम्भृतं = सञ्चितम्, अत्यादित्यम्—आदित्यमतिक्रान्तं सूर्यातिशायीति यावत्, तेजः = प्रतापः, चन्द्रशेखरस्यैव रूपान्तरमिति भावः, अस्तीति शेषः। पद्येऽस्मिन् अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। तद्यथा—‘सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि। कार्यं च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते। साधर्म्येणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा ततः’॥४३॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) तत्र = वहाँ, नियतवसतिं = निश्चित रूप से रहने वाले, स्कन्दं = कार्तिकेय को, पुष्पमेघीकृतात्मा = पुष्प-मेघ बनकर (फूलों की वर्षा करने वाले मेघ के समान शरीर को धारण करते हुए), भवान् = आप, व्योमगङ्गाजलार्दैः = आकाश गङ्गा के जल से भीगे हुए, पुष्पासारैः = फूलों की तीव्र वर्षा से स्नपयतु = नहलाओ। हि = क्योंकि, तत् = वह (स्कन्दरूप), वासवीनां = इन्द्र की, चमूनां = सेनाओं की, रक्षाहेतोः = रक्षा के लिए, नवशशिभृता = द्वितीया के चन्द्रमा को धारण करने वाले (शिव) के द्वारा, हुतवहमुखे = अग्नि के मुख में, सम्भृतं = सञ्चित, अत्यादित्यं = सूर्य को भी अतिक्रमण करने वाला, तेजः = तेज है॥४३॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) उस देवगिरि में नित्य वास करने वाले कार्तिकेय को पुष्पमेघ बनकर तुम आकाशगङ्गा के जल से भीगे हुए (प्रोक्षित) फूलों की वर्षा करके स्नान कराना। क्योंकि वह स्कन्दरूप तेज सूर्य से भी प्रबल है, जिसे भगवान् चन्द्रशेखर ने देवसेना की रक्षा के लिए अग्नि के मुख में स्थापित किया था॥४३॥
टिप्पणीतत्र स्कन्दं नियतवसतिम्-वहाँ देवगिरि पर सदा बसने वाले स्कन्द (कार्तिकेय) को। स्कन्द-महाभारत में स्कन्द के नाम की सार्थकता इस प्रकार बतायी गई है—“स्कन्नत्वात् स्कन्दतां प्राप्तो गुहावासाद् गुहोऽभवत्। शिवजी के तेज स्कन्दित (स्खलित) होने से इनका नाम स्कन्द पड़ा। तारकासुर के वधार्थ सभी देवों की प्रार्थना पर ब्रह्माजी बोले कि शिव एवं पार्वती के संयोग से उत्पन्न पुत्र ही तारकासुर का वध करने में समर्थ होगा। फिर इन्द्र ने कामदेव का सहारा लिया। किन्तु कामदेव भस्म हुआ। पार्वतीजी तपश्चर्या में लगी रहीं। देवों की प्रार्थना को अङ्गीकार भगवान् शिव ने अपना वीर्य पार्वती में स्थापित किया, किन्तु उस तेज को वह न सह सकीं तथा उसे अग्नि में निहित कर दिया। फिर अग्नि भी उस वीर्य को धारण में असमर्थ हो गंगाजी में उसे छोड़ दिया। अग्निमुख में पड़ने के कारण स्कन्द का नाम अग्निभूः पड़ गया। गंगा भी उस वीर्य को सहन न कर सकीं तथा उसे अपने तट पर स्थित शर के वनों में फेंक दी। तब छः कृत्तिकाओं ने उनका पालन किया जिससे इनका नाम कार्तिकेय षडानन पड़ गया। देवों के सेनापति होने के कारण इनका नाम सेनानी पड़ गया। तारकासुर के संहार से संतुष्ट होकर भगवान् स्कन्द देवों की प्रार्थना स्वीकार कर “इस स्थान में मैं पार्वती तथा शंकर जी के साथ निवास करता हूँ” ऐसा कहकर रहते हैं।
पुष्पमेघीकृतात्मा पुष्पासारैः स्नपयतु-यक्ष देखता है कि मेघ निरन्तर शानदार उड़ान से आकाश को नयनाभिराम बनाता हुआ आगे ही बढ़ता जा रहा है। उसने उसे रोकते हुए कहा कि मित्र ! पूज्य-पूजाव्यतिक्रम न कर बैठना। देखो, देवगिरि पर भगवान् शंकर व माता पार्वती के साथ भगवान् कार्तिकेय बसते हैं, तुम फूलों के बादल बनकर आकाश—गंगा के जल से आर्द्रकुसुमराहिश की वर्षा करके उनकी पूजा अवश्य कर लेना। यहाँ पर यक्ष उसे स्वयं पूजा करने के लिए कह रहा है क्योंकि देवता की स्वयं पूजा करना उत्तम, सहोदर भाई अथवा पुत्रों से कराना मध्यम एवं नौकरों से कराना अधम होता है। जैसा कि शम्भु-रहस्य में वर्णित है—
“स्वयं यजति चेद् देवमुत्तमा, सोदराऽऽत्मजैः ।
मध्यमा, या यजेद् भृत्यैरधमा याजनक्रिया ॥”
नवशशिभृता-समुद्र से उत्पन्न चन्द्रमा को अपने मस्तक पर धारण करने के कारण भगवान् शिव को नवशशिभृता (चन्द्रशेखर) कहते हैं। इन्हें चन्द्रमौली भी कहा जाता है।
नियतवसतिम्-नियता वसतिः यस्य सः (बहुव्रीहिः), तम्। नि+यम्+क्त (कर्तरि)+टाप्। पुष्पमेघीकृतात्मा-पुष्पाणां मेघः (षष्ठीतत्पुरुषः), अपुष्पमेघः पुष्पमेघः कृतः (गतितत्पुरुषः), पुष्पमेधीकृतः आत्मा यस्य सः (बहुव्रीहिः)। पुष्पमेधीकृतः-पुष्पमेघ+च्चि+कृ+क्त (कर्मणि)। व्योमगङ्गाजलार्दैः-व्योम्नि गङ्गा (सप्तमीतत्पुरुषः), तस्याः जलम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन आर्दाः (तृतीयातत्पुरुषः), तैः। पुष्पासारैः-पुष्पाणाम् आसाराः (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः। स्नपयतु-स्ना+णिच्+लोट्+तिप्। वासवीनाम्-वासवस्य इमा वासव्यः, तासाम्, वासव+अण्+ङीप्—वासवी। रक्षाहेतोः-रक्षायाः हेतोः (षष्ठीतत्पुरुषः)। नवशशिभृता-नवः च असौ शशिः (कर्मधारयः), तां बिभर्ति इति (उपपदतत्पुरुषः)। शशी-शश्+इनिः, नवशशिन्+भृ+क्विप्—तृतीया एकवचन। हुतवहमुखे-हुतस्य वहः (षष्ठीतत्पुरुषः), हुतवहस्य मुखम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मिन्। हुत-हु+क्त। वह-वह+अच्। संभृतम्-सं+भृ+क्त। अत्यादित्यम्-आदित्यम् अतिक्रान्तम् (द्वितीयातत्पुरुषः) “अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयाया” इससे समास हुआ है। इस श्लोक में अर्थान्तरन्यास अलङ्कार है॥४३॥
पुष्पमेघीकृतात्मा पुष्पासारैः स्नपयतु-यक्ष देखता है कि मेघ निरन्तर शानदार उड़ान से आकाश को नयनाभिराम बनाता हुआ आगे ही बढ़ता जा रहा है। उसने उसे रोकते हुए कहा कि मित्र ! पूज्य-पूजाव्यतिक्रम न कर बैठना। देखो, देवगिरि पर भगवान् शंकर व माता पार्वती के साथ भगवान् कार्तिकेय बसते हैं, तुम फूलों के बादल बनकर आकाश—गंगा के जल से आर्द्रकुसुमराहिश की वर्षा करके उनकी पूजा अवश्य कर लेना। यहाँ पर यक्ष उसे स्वयं पूजा करने के लिए कह रहा है क्योंकि देवता की स्वयं पूजा करना उत्तम, सहोदर भाई अथवा पुत्रों से कराना मध्यम एवं नौकरों से कराना अधम होता है। जैसा कि शम्भु-रहस्य में वर्णित है—
“स्वयं यजति चेद् देवमुत्तमा, सोदराऽऽत्मजैः ।
मध्यमा, या यजेद् भृत्यैरधमा याजनक्रिया ॥”
नवशशिभृता-समुद्र से उत्पन्न चन्द्रमा को अपने मस्तक पर धारण करने के कारण भगवान् शिव को नवशशिभृता (चन्द्रशेखर) कहते हैं। इन्हें चन्द्रमौली भी कहा जाता है।
नियतवसतिम्-नियता वसतिः यस्य सः (बहुव्रीहिः), तम्। नि+यम्+क्त (कर्तरि)+टाप्। पुष्पमेघीकृतात्मा-पुष्पाणां मेघः (षष्ठीतत्पुरुषः), अपुष्पमेघः पुष्पमेघः कृतः (गतितत्पुरुषः), पुष्पमेधीकृतः आत्मा यस्य सः (बहुव्रीहिः)। पुष्पमेधीकृतः-पुष्पमेघ+च्चि+कृ+क्त (कर्मणि)। व्योमगङ्गाजलार्दैः-व्योम्नि गङ्गा (सप्तमीतत्पुरुषः), तस्याः जलम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन आर्दाः (तृतीयातत्पुरुषः), तैः। पुष्पासारैः-पुष्पाणाम् आसाराः (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः। स्नपयतु-स्ना+णिच्+लोट्+तिप्। वासवीनाम्-वासवस्य इमा वासव्यः, तासाम्, वासव+अण्+ङीप्—वासवी। रक्षाहेतोः-रक्षायाः हेतोः (षष्ठीतत्पुरुषः)। नवशशिभृता-नवः च असौ शशिः (कर्मधारयः), तां बिभर्ति इति (उपपदतत्पुरुषः)। शशी-शश्+इनिः, नवशशिन्+भृ+क्विप्—तृतीया एकवचन। हुतवहमुखे-हुतस्य वहः (षष्ठीतत्पुरुषः), हुतवहस्य मुखम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मिन्। हुत-हु+क्त। वह-वह+अच्। संभृतम्-सं+भृ+क्त। अत्यादित्यम्-आदित्यम् अतिक्रान्तम् (द्वितीयातत्पुरुषः) “अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयाया” इससे समास हुआ है। इस श्लोक में अर्थान्तरन्यास अलङ्कार है॥४३॥
ज्योतिर्लेखावलयि गलितं यस्य बर्हं भवानी
पुत्रप्रेम्णा कुवलयदलप्रापि कर्णे करोति ।
धौतापाङ्गं हरशशिरुचा पावकेस्तं मयूरं
पश्चादद्रिग्रहणगुरुभिर्गर्जितैर्नर्तयेथाः ॥ ४४ ॥
अन्वय(हे मेघ !) ज्योतिर्लेखावलयि गलितं यस्य बर्हं भवानी पुत्रप्रेम्णा कुवलयदलप्रापि कर्णे करोति, हरशशिरुचा धौताऽपाङ्गं पावकेः तं मयूरं पश्चात् अद्रिग्रहणगुरुभिः गर्जितैः नर्तयेथाः॥४४॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गस्कन्दवाहनं मयूरं नर्तयितुमुपदिशति मेघम्।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) ज्योतिर्लेखावलयि—ज्योतिषः=तेजसः लेखाः=राजयस्तासां वलयं=मण्डलं यस्यास्तीति तथोक्तं, गलितं = भ्रष्टं, न तु लौल्यात् स्वयं छिन्नमिति भावः, यस्य = मयूरस्य, बर्हं = पिच्छम् ‘पिच्छबर्हे नपुंसके’ इत्यमरः, भवानी = पार्वती, पुत्रप्रेम्णा—पुत्रस्य=आत्मजस्य, प्रेम्णा = स्नेहेन, कुवलयदलप्रापि—कुवलयस्य=नीलकमलस्य, दलं=पत्रं तत्प्रापि तद्योगि यथा तथा, कर्णे = श्रोणे, करोति = विदधाति, दलं परिहृत्य तत्स्थाने बर्हं धत्त इत्यर्थः। नाथस्तु ‘कुवलयदलक्षेपि’ इति पाठमनुसृत्य’ क्षेपो निन्दापसारणं वा’ इति व्याख्यातवान्। हरशशिरुचा—हरतीति हरः त्र्यम्बकः, तस्य शशी=चन्द्रस्तस्य रुक्=चन्द्रिका तया, धौतापाङ्गं—धौतौ=धवलितौ अपाङ्गौ=नेत्रयोरन्तौ यस्य तन्तथोक्तम् ‘अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ’ इत्यमरः, पावकेः—पावकस्य अपत्यं पुमान्तस्य = कार्तिकेयस्य, तं = पूर्वोक्तं, मयूरं = शिखिनं, पश्चात् = पुष्पाभिषेकानन्तरम्, आद्रिग्रहणगुरुभिः—अद्रेः=देवगिरेः, ग्रहणं=सङ्क्रमणन्तेन गुरूणि=महान्ति, तैः = देवगिरिगुहाप्रतिध्वनिदीर्घैरिति भावः, गर्जितैः = स्तनितैः, नर्तयेथाः = नृत्यं कारय। मृदङ्गवादकत्वेन भगवन्तं कार्तिकेयमुपास्स्वेति भावः॥४४॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) ज्योतिर्लेखावलयि = चमकता रेखाओं के मण्डल से युक्त, गलितं = स्वयं गिरे हुए, यस्य = जिसके, बर्हं = पंख को, भवानी = पार्वतीजी, पुत्रप्रेम्णा = पुत्र-स्नेह से, कुवलयदलप्रापि = कमल की पंखुड़ी रखे जाने वाले, कर्णे = कान में, करोति = रखती है। हरशशिरुचा = शिवजी के चन्द्रमा की चाँदनी से, धौतापाङ्गं = श्वेत हो गई हैं कनखियाँ जिसकी ऐसे, पावकेः = कार्तिकेय के, तं = उस, मयूरं = मयूर को, पश्चात् = अभिषेक के बाद, अद्रिग्रहणगुरुभिः = पर्वत की प्रतिध्वनि से बढ़े हुए, गर्जितैः = गर्जनों से, नर्तयेथाः = नचाना॥४४॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) पुष्पाभिषेक के बाद तुम ऐसी गर्जनाओं से, जो देवगिरि की गुफाओं से टकराकर और भी बड़ी हो गई हो, कार्तिकेय के उस मोर को नचाना जिसके मण्डलाकार चमकती रेखाओं वाले, स्वयं गिरे हुए पंखों को पार्वती जी पुत्रस्नेह के कारण अपने उस कान में लगाती हैं जिसमें कुवलयदल रखे जाते थे॥४४॥
टिप्पणीपुत्रप्रेम्णा-भवानी अपने लाड़ले पुत्र कार्तिकेय को इतना प्यार करती हैं कि उनका प्रिय वाहन मयूर जब नृत्य-उल्लास में नाच उठता है और उसका वह मनोहर बर्ह, जिसमें ज्योतिरेखा के वलय पड़े हुए हैं, जब गिर जाता है तब वे अपने दुलारे के वाहन का पंख समझ कर अपने उन कानों में खोंस लेती है; जो नीलकमल के दलों के उपयुक्त अधिकारी हैं।
ज्योतिर्लेखावलयि-ज्योतिषः लेखाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तासां वलयम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तद् अस्य इति, ज्योतिर्लेखावलय+इनिः। गलितम्-गल+क्त। भवानी-भवस्य पत्नी, भव+आनुक्+ङीष्। बर्हम्-“पिच्छबर्हे नपुंसके” इत्यमरः। पुत्रप्रेम्णा-पुत्रस्य प्रेम (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन। कुवलयदलप्रापि-कुवलयस्य दलम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तत् प्राप्नोतीति यथा स्यात्तथा (उपपदतत्पुरुषः), कुवलयदलप्रापि-कुवलयदल+प्र+आप्+णिनि। हरशशिरुचा-हरस्य शशी (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य रुक् (षष्ठीतत्पुरुषः), तया। हरः-हरतीतिहरः, हृ+अच्। धौताऽपाङ्गम्-धौतौ अपाङ्गौ यस्य, तम् (बहुव्रीहिः)। “अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ” इत्यमरः। पावकेः-पावस्य अपत्यं पुमान् पावकिः, पावक+इञ् “अत इञ्” इससे इञ् हुआ है। अद्रिग्रहणगुरुभिः-अद्रेः ग्रहणम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन गुरूणि (तृतीयातत्पुरुषः), तैः। ग्रहणम्-ग्रह+ल्युट्। गर्जितैः-गर्ज+क्त (भावे)। नर्तयेथाः-नृत्+णिच्+लिङ्+थास्। इस श्लोक में उपमा तथा तद्गुण अलङ्कार है। इनका लक्षण क्रमशः इस प्रकार है—
उपमा—“साम्यं वाच्यं वाक्यैक्य उपमा द्वयोः।”
तद्गुण—“तद्गुणः स्वगुणत्यागादत्युत्कृष्टगुणग्रहः।”॥४४॥
ज्योतिर्लेखावलयि-ज्योतिषः लेखाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तासां वलयम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तद् अस्य इति, ज्योतिर्लेखावलय+इनिः। गलितम्-गल+क्त। भवानी-भवस्य पत्नी, भव+आनुक्+ङीष्। बर्हम्-“पिच्छबर्हे नपुंसके” इत्यमरः। पुत्रप्रेम्णा-पुत्रस्य प्रेम (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन। कुवलयदलप्रापि-कुवलयस्य दलम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तत् प्राप्नोतीति यथा स्यात्तथा (उपपदतत्पुरुषः), कुवलयदलप्रापि-कुवलयदल+प्र+आप्+णिनि। हरशशिरुचा-हरस्य शशी (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य रुक् (षष्ठीतत्पुरुषः), तया। हरः-हरतीतिहरः, हृ+अच्। धौताऽपाङ्गम्-धौतौ अपाङ्गौ यस्य, तम् (बहुव्रीहिः)। “अपाङ्गौ नेत्रयोरन्तौ” इत्यमरः। पावकेः-पावस्य अपत्यं पुमान् पावकिः, पावक+इञ् “अत इञ्” इससे इञ् हुआ है। अद्रिग्रहणगुरुभिः-अद्रेः ग्रहणम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन गुरूणि (तृतीयातत्पुरुषः), तैः। ग्रहणम्-ग्रह+ल्युट्। गर्जितैः-गर्ज+क्त (भावे)। नर्तयेथाः-नृत्+णिच्+लिङ्+थास्। इस श्लोक में उपमा तथा तद्गुण अलङ्कार है। इनका लक्षण क्रमशः इस प्रकार है—
उपमा—“साम्यं वाच्यं वाक्यैक्य उपमा द्वयोः।”
तद्गुण—“तद्गुणः स्वगुणत्यागादत्युत्कृष्टगुणग्रहः।”॥४४॥
आराध्यैनं शरवणभवं देवमुल्लङ्घिताध्वा
सिद्धद्वन्द्वैर्जलकणभयाद्वीणिभिर्मुक्तमार्गः ।
व्यालम्बेथाः सुरभितनयालम्भजां मानयिष्यन्
स्रोतोमूर्त्या भुवि परिणतां रन्तिदेवस्य कीर्तिम् ॥ ४५ ॥
अन्वय(हे मेघ !) एनं शरवणभवं देवम् आराध्य वीणिभिः सिद्धद्वन्द्वैः जलकणभयात् मुक्तमार्गः (सन्) उल्लङ्घिताध्वा सुरभितनयाऽऽलम्भजां भुविस्रोतोमूर्त्या परिणतां रन्तिदेवस्य कीर्तिं मानयिष्यन् व्यालम्बेथाः॥४५॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गरन्तिदेवक्रीर्तिरूपां चर्मणवतीनदीमुपस्थापयति महाकविर्यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) एनं = इमम्पूवोक्तं, शरवणभवं—शराणां=बाणतृणानां, वनं=शरवणं ‘शरो बाणे बाणतृणे’ इति शब्दार्णवः, तत्र भवः=जन्म यस्य स तन्तथोक्तं, बाणतृणोत्पन्नमित्यर्थः, देवं = सुरं, कार्तिकेयमिति यावत्, आराध्य = उपास्य, वीणिभिः—वीणाऽस्ति येषान्तानि वीणीनिस्तैः = वीणावद्भिरित्यर्थः, सिद्धद्वन्द्वैः—सिद्धाश्च (स्त्रियः) सिद्धाश्च (पुरुषाः) सिद्धाः, तेषां द्वन्द्वानि तैः सिद्धमिथुनैरित्यर्थः, जलकणभयात्—जलस्य कणाः तेभ्योभयं तस्मात् वारिलवभीतेरित्यर्थः, जलसेकस्य वीणाक्वणनप्रतिबन्धकत्वादिति भावः, मुक्तमार्गः—मुक्तो मार्गो यस्य सः त्यक्तपथः, सन्निति शेषः, उल्लङ्घिताऽध्वा—उल्लङ्घितः अध्वा येन सः अतिक्रान्तमार्ग इत्यर्थः, कियन्तमध्वानं गत इति यावत्, सुरभितनयाऽऽलम्भजां—सुरभेः कामधेनोः, तनयाः पुत्र्यस्तासां गवामित्यर्थः, आलम्भनेन=संज्ञपनेन, जायत इति तां तथोक्तां गोपसंज्ञपनजातामित्यर्थः, भुवि = पृथिव्यां, स्रोतोमूर्त्या—स्रोतसः मूर्तिस्तया प्रवाहरूपेणेत्यर्थः, परिणतां = रूपान्तरमापत्रां, रन्तिदेवस्य = तदभिधेयस्य दशपुराधीशास्य, कीर्तिं = समाज्ञां, ‘यशः कीर्तिः समज्ञा च’ इत्यमरः चर्मण्वतीनामधेयां नदीमिति यावत्, मानयिष्यन् = सत्कारयिष्यन्, व्यालम्बेथाः = आलम्ब्य अवतरेरित्यर्थः। अत्र कीर्तिचर्मण्वत्योरभेदेऽपि अभेदाध्यवसायादतिशयोक्तिरलङ्कारः। तद्यथा—‘सिद्धत्वेऽध्यवसायस्यातिशयोक्तिर्निगद्यते’॥४५॥
हिन्दी व्याख्याएनं = इस, शरवणभवं = शरजन्मा, देवं = देव की (कार्तिकेय की), आराध्य = आराधना करके, वीणिभिः = वीणाओं वाले, सिद्धद्वन्द्वैः = सिद्धमिथुनों से, जलकणभयात् = पानी बरसने के भय से, त्यक्तमार्गः = छोड़े गए मार्ग वाले (तुम मेघ), उल्लङ्घि-ताध्वा = मार्ग को लाँघकर, सुरभितनयालम्भजां = गौओं के आलम्भन से उत्पन्न, स्रोतो-मूर्त्या = नदीरूप में, भुवि = पृथ्वी पर, परिणतां = बहती हुई, रन्तिदेवस्य = (राजा) रन्तिदेव की, कीर्तिं = कीर्ति को, मानयिष्यन् = सत्कार करते हुए, व्यालम्बेथाः = नीचे लटक जाना॥४५॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) सरकण्डों के वन में उत्पन्न इस स्कन्ददेव की आराधना करके तुम आगे बढ़ोगे तो इनकी स्तुति गाने को आते हुए सिद्धों के जोड़े, पानी बरसने के भय से, स्वयं तुम्हारे मार्ग से हट जायेंगे। तब सहस्र गोमेध-यज्ञों में गौओं के आलम्भन से उत्पन्न और पृथ्वी पर नदी रूप में परिणत हुई राजा रन्तिदेव की कीर्ति चर्मणवती (नदी) के प्रति सम्मान प्रकट करने की इच्छा से नीचे झुक जाना अर्थात् उससे जल ग्रहण करना॥४५॥
टिप्पणीसुरभितनयालम्भजाम्-महाभारतीय तथा पौराणिक आख्यानों के अनुसार दशपुर के राजा संस्कृति के पुत्र रन्तिदेव ने सहस्रगोमेधयज्ञ किया। इस यज्ञ में जो गायें बलि दी गईं, उनके चमड़े को धोकर सुखाया जाता था। उससे जो पानी बहा, वही चर्मणवती नदी के रूप में परिणत हो गया। इसे आजकल चम्बल कहते हैं। राजा रन्तिदेव दानदाता तथा उच्चकोटि के यज्ञकर्ता थे। सपरिवार भूखे रहकर भी ये अतिथियों को दान देकर उनकी सम्मान करते थे तथा उन्हें भरपेट भोजन कराते थे। ऐसे प्रतापी राजा की कीर्ति चर्मणवती नदी के प्रवाह में परिणत होकर रह गयी।
सिद्धद्वन्द्वैः-देवगिरि पर भगवान् कार्तिकेय के दर्शन तथा पूजन के लिए सिद्धदम्पति आया करते हैं। उनके हाथ में वीणा होती है। सिद्धदम्पतियों का सुन्दररूप बड़ा ही लुभावना होता है। बादल को देखकर वे उसके रास्ते को छोड़ देते हैं क्योंकि उन्हें भय होता है कि मेघ के आर्द्र शरीर से जल के जो फुहारे अनायास निकला करते हैं, वे वीणा के तारों को भिंगोकर ऐसा न बना दें कि उनसे सुन्दर ध्वनि निकलने में कठिनाई हो। अपनी वीणा को वे प्राणों से भी अधिक प्यार करते हैं।
आराध्य-आ+राध्+क्त्वा (ल्यप्)। शरवणभवम्-शराणां वनम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तत्र भवः यस्य सः (बहुव्रीहिः), तम्। उल्लंघिताध्वा-उल्लङ्घितः अध्वा येन सः (बहुव्रीहिः)। उल्लङ्घित-उत्+लङ्घ्+क्त। सिद्धद्वन्द्वैः-सिद्धानां द्वन्द्वानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः। जलकणभयात्-जलस्य कणाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेभ्यो भयात् (पञ्चमीतत्पुरुषः)। वीणिभिः-वीणाः सन्ति एषाम् इति, वीणा+इनि; तैः। मुक्तमार्गः-मुक्तः मार्गः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। व्यालम्बेथाः-वि+आ+लम्ब्+लिङ्+थास्। मुक्तः-मुच्+क्त (कर्मणि)। सुरभितनयालम्भजाम्-सुरभेः तनयाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तासाम् आलम्भः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मात् जाता (उपपदतत्पुरुषः), ताम्। सुरभितनयालम्भजाम्-सुरभितनयालम्भ+जन्+डा। मानयिष्यन्-मान्+णिच्+शतृ। स्रोतोमूर्त्या-स्रोतसो मूर्तिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तया। परिणताम्-परि+णम्+क्त (कर्तरि)+टाप्। इस श्लोक में कीर्ति और चर्मणवती नदी का भेद होने पर भी अभेद का अध्यवसाय होने से अतिशयोक्ति अलंकार है॥४५॥
सिद्धद्वन्द्वैः-देवगिरि पर भगवान् कार्तिकेय के दर्शन तथा पूजन के लिए सिद्धदम्पति आया करते हैं। उनके हाथ में वीणा होती है। सिद्धदम्पतियों का सुन्दररूप बड़ा ही लुभावना होता है। बादल को देखकर वे उसके रास्ते को छोड़ देते हैं क्योंकि उन्हें भय होता है कि मेघ के आर्द्र शरीर से जल के जो फुहारे अनायास निकला करते हैं, वे वीणा के तारों को भिंगोकर ऐसा न बना दें कि उनसे सुन्दर ध्वनि निकलने में कठिनाई हो। अपनी वीणा को वे प्राणों से भी अधिक प्यार करते हैं।
आराध्य-आ+राध्+क्त्वा (ल्यप्)। शरवणभवम्-शराणां वनम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तत्र भवः यस्य सः (बहुव्रीहिः), तम्। उल्लंघिताध्वा-उल्लङ्घितः अध्वा येन सः (बहुव्रीहिः)। उल्लङ्घित-उत्+लङ्घ्+क्त। सिद्धद्वन्द्वैः-सिद्धानां द्वन्द्वानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः। जलकणभयात्-जलस्य कणाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेभ्यो भयात् (पञ्चमीतत्पुरुषः)। वीणिभिः-वीणाः सन्ति एषाम् इति, वीणा+इनि; तैः। मुक्तमार्गः-मुक्तः मार्गः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। व्यालम्बेथाः-वि+आ+लम्ब्+लिङ्+थास्। मुक्तः-मुच्+क्त (कर्मणि)। सुरभितनयालम्भजाम्-सुरभेः तनयाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तासाम् आलम्भः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मात् जाता (उपपदतत्पुरुषः), ताम्। सुरभितनयालम्भजाम्-सुरभितनयालम्भ+जन्+डा। मानयिष्यन्-मान्+णिच्+शतृ। स्रोतोमूर्त्या-स्रोतसो मूर्तिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तया। परिणताम्-परि+णम्+क्त (कर्तरि)+टाप्। इस श्लोक में कीर्ति और चर्मणवती नदी का भेद होने पर भी अभेद का अध्यवसाय होने से अतिशयोक्ति अलंकार है॥४५॥
त्वय्यादातुं जलमवनते शार्ङ्गिणो वर्णचौरे
तस्याः सिन्धोः पृथुमपि तनुं दूरभावात्प्रवाहम् ।
प्रेक्षिष्यन्त गगनगतयो नूनमावर्ज्य दृष्टी-
रेकं मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम् ॥ ४६ ॥
अन्वय(हे मेघ !) शार्ङ्गिणो वर्णचौरे त्वयि जलम् आदातुम् अवनते (सति) पृथुम् अपि दूरभावात् तनुं तस्याः सिन्धोः प्रवाहं गनगतयो दृष्टीः आवर्ज्य एकं स्थूलमध्येन्द्रनीलं भुवो मुक्तागुणम् इव प्रेक्षिष्यन्ते नूनम्॥४६॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गचर्मणवत्यवनतमेधशोभामुपकल्पते महाकविर्यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) शार्ङ्गिणः—शृङ्गस्य विकारः शार्ङ्गम्, तदस्यास्तीति शार्ङ्गी तस्य = श्रीकृष्णस्य, वर्णचौरे—चोरयतीति चोरः एव चौरः, वर्णस्य चौरस्तस्मिन् कान्त्यपहारके इत्यर्थः, त्वयि = भवति, मेघ इत्यर्थः, जलं = वारि, आदातुं = ग्रहीतुम्, अवनते = लम्बमाने, सतीति शेषः, पृथुमपि स्थूलमपि, दूरभावात्—दूरस्य भावस्तस्मात् = विप्रकृष्टत्वात्, तनुं = सूक्ष्मत्तया प्रतीयमानं, तस्याः—पूर्वोक्तायाः, सिन्धोः = नद्याः, चर्मणवत्या इत्यर्थः, प्रवाहं = प्रवृत्तिं, ‘प्रवाहस्तु प्रवृत्तिः स्यात्’ इत्यमरः, गगनगतयः—गगने=आकाशे गतिः=गमनं येषान्ते तथोक्ताः, आकाशचारिणः सिद्धगन्धर्वादिदेवयोनयः इति भावः, दृष्टीः = नयनानि, आवर्ज्य = नमयित्वा, एकम् = एकयष्टिकं, स्थूलमध्येन्द्रनीलं—स्थूलः=पीवरः, मध्यः=मध्यमणीभूतः, इन्द्रनीलः=नदभिधेयमणिर्यस्य स तन्तथोक्तं, भुवः = पृथिव्याः, मुक्तागुणम्—मुक्तानां गुणस्तं मुक्ताहारमित्यर्थः, इव = यथा, प्रेक्षिष्यन्ते = द्रक्ष्यन्ति, नूनं = निश्चयेन। अत्र प्रथमे चरणेऽसम्भवद्वस्तुसम्बन्धत्वात् निदर्शनाऽलङ्कारः। तद्यथा—‘सम्भवन् वस्तुसम्बन्धोऽसम्भवन् वाऽपि कुत्रचित्। यत्र बिम्बानुबिम्बत्वं बोधयेत्सा निदर्शना’। इति अथ च चरमे पादे च सम्भावनायामुत्प्रेक्षा च। तद्यथा—‘भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना’ इत्यनयोरलङ्कारयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करोऽलङ्कारश्च॥४६॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) शार्ङ्गिणः = कृष्ण के, वर्णचौरे = रंग को चुराने वाले, त्वयि = तुम्हारे, जलं = जल को, आदातुं = लेने के लिए, अवनते (सति) = झुकने पर, पृथुं = विस्तृत, अपि = भी, दूरभावात् = दूर होने से, तनुं = क्षीण जैसे, तस्याः = उस, सिन्धोः = नदी (चर्मणवती) के, प्रवाहं = प्रवाह को, गगनगतयः = आकाशचारी देवगणः, दृष्टीः = आँखों को, आवर्ज्य = (दूसरी ओर से) हटाकर, एकं = एक लड़वाले (लरी वाले), स्थूलमध्येन्द्रनीलं = विशाल नीलम है बीच में जिसके ऐसे, भुवः = पृथ्वी के, मुक्तागुणं = मुक्ताहार, इव = की तरह, प्रेक्षिष्यन्ते = देखेंगे, नूनं = निश्चय ही॥४६॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) श्रीकृष्ण के वर्ण को चुरानेवाले (कृष्ण वर्ण वाले) जब चर्मणवती के जल को लेने के लिए नीचे झुकोगे तब स्थूल होने पर भी दूरता के कारण सूक्ष्म रूप से प्रतीयमान उसके प्रवाह को आकाश में विचरण करने वाले सिद्धगन्धर्वादि (देवगण) नेत्रों को नीचे लगाकर एक लड़ी वाली और मध्य में बड़ी इन्द्रनीलमणि से युक्त पृथ्वी की मोतियों की माला की तरह निश्चय ही देखेंगे॥४६॥
टिप्पणीशार्ङ्गिणः वर्णचौरे-कृष्ण के रंग को चुराने वाले अर्थात् कृष्ण के रंग के समान काले। भगवान् श्रीकृष्ण के धनुष का नाम शार्ङ्ग है, जिसे वे धारण करते हैं। अतएव उन्हें शार्ङ्गी कहते हैं। कृष्ण का वर्ण श्याम है, मेघ का वर्ण भी श्याम है। अतएव उसे कृष्ण के वर्ण को चुरानेवाला कहा गया है।
गगनगतयः-देव जातियाँ जिनमें सिद्ध, देव, गन्धर्व आदि आते हैं ये गगन में विचरण करती हैं। इसीलिए इन्हें गगनगति कहा गया है। इन्हें गगनचारी, गगनविहारी आदि नामों से भी पुकारते हैं।
मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम्-जिसके मध्य में एक बड़ी इन्द्रनीलमणि लगी हुई है, ऐसी पृथ्वी की मानो मोतियों की एक लड़ी वाली माला के समान। यक्ष मेघ से कहता है कि जिस समय तुम चर्मणवती नदी के जल को लेने के लिए झुकोगे उस समय सुदूर ऊपर से सिद्ध विद्याधर चर्मणवती नदी की चौड़ी धारा को भी पतली लकीर के समान देखेंगे; उस पर झुका हुआ तुम्हारा यह नील शरीर, जिसने कृष्ण के रंग को चुरा लिया है, इन्द्रनीलमणि के समान दिखायी पड़ेगा। आँखें मल-मलकर सिद्धगण अवाक्भाव से सोचेंगे कि धरती ने एक लड़ी वाली मोती की माला तो नहीं पहन रखी है, जिसके मध्यभाग में बड़ी सी इन्द्रनीलमणि शोभित हो रही है।
शार्ङ्गिणः-शृङ्गस्य विकारः शार्ङ्गम्, शृङ्ग+अण् “तस्य विकारः” से अण् हुआ है। शार्ङ्गिणः-शार्ङ्गम् अस्य अस्तीति शार्ङ्गी, तस्य, शार्ङ्ग+इनि। वर्णचौरे-वर्णस्य चौरः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मिन्। आदातुम्-आ+दा+तुमुन्। अवनते-अव+नम्+क्त, भावे सप्तमी। दूरभावात्-दूरस्य भावः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मात्। भावः-भवनं भावः, भू+घञ्। प्रवाहम्-प्र+वह+घञ्। “प्रवाहस्तु प्रवृत्तिः स्यात्” इत्यमरः। गगनगतयः-गगने गतिः येषां ते (व्यधिकरणबहुव्रीहिः)। गतिः-गमनं गतिः, गम्+क्तिन्। दृष्टीः-दृश्+क्तिन्+शस्। आवर्ज्य-आ+वृज्+णिच्+क्त्वा (ल्यप्)। स्थूलमध्येन्द्रनीलम्-स्थूलो मध्य इन्द्रनीलो यस्य सः (बहुव्रीहिः), तम्। मुक्तागुणम्-मुक्तानां गुणः (षष्ठीतत्पुरुषः), तम्। प्रेक्षिष्यन्ते-प्र+ईक्ष्+लट्+झा। एक का वर्ण दूसरा कैसे चुराता है ? इस प्रकार वस्तुसम्बन्ध असम्भव होता हुआ शार्ङ्गी (कृष्ण) के वर्ण के समान वर्ण का प्रतिपादन करने से इस श्लोक में निदर्शना अलंकार है॥४६॥
गगनगतयः-देव जातियाँ जिनमें सिद्ध, देव, गन्धर्व आदि आते हैं ये गगन में विचरण करती हैं। इसीलिए इन्हें गगनगति कहा गया है। इन्हें गगनचारी, गगनविहारी आदि नामों से भी पुकारते हैं।
मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम्-जिसके मध्य में एक बड़ी इन्द्रनीलमणि लगी हुई है, ऐसी पृथ्वी की मानो मोतियों की एक लड़ी वाली माला के समान। यक्ष मेघ से कहता है कि जिस समय तुम चर्मणवती नदी के जल को लेने के लिए झुकोगे उस समय सुदूर ऊपर से सिद्ध विद्याधर चर्मणवती नदी की चौड़ी धारा को भी पतली लकीर के समान देखेंगे; उस पर झुका हुआ तुम्हारा यह नील शरीर, जिसने कृष्ण के रंग को चुरा लिया है, इन्द्रनीलमणि के समान दिखायी पड़ेगा। आँखें मल-मलकर सिद्धगण अवाक्भाव से सोचेंगे कि धरती ने एक लड़ी वाली मोती की माला तो नहीं पहन रखी है, जिसके मध्यभाग में बड़ी सी इन्द्रनीलमणि शोभित हो रही है।
शार्ङ्गिणः-शृङ्गस्य विकारः शार्ङ्गम्, शृङ्ग+अण् “तस्य विकारः” से अण् हुआ है। शार्ङ्गिणः-शार्ङ्गम् अस्य अस्तीति शार्ङ्गी, तस्य, शार्ङ्ग+इनि। वर्णचौरे-वर्णस्य चौरः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मिन्। आदातुम्-आ+दा+तुमुन्। अवनते-अव+नम्+क्त, भावे सप्तमी। दूरभावात्-दूरस्य भावः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मात्। भावः-भवनं भावः, भू+घञ्। प्रवाहम्-प्र+वह+घञ्। “प्रवाहस्तु प्रवृत्तिः स्यात्” इत्यमरः। गगनगतयः-गगने गतिः येषां ते (व्यधिकरणबहुव्रीहिः)। गतिः-गमनं गतिः, गम्+क्तिन्। दृष्टीः-दृश्+क्तिन्+शस्। आवर्ज्य-आ+वृज्+णिच्+क्त्वा (ल्यप्)। स्थूलमध्येन्द्रनीलम्-स्थूलो मध्य इन्द्रनीलो यस्य सः (बहुव्रीहिः), तम्। मुक्तागुणम्-मुक्तानां गुणः (षष्ठीतत्पुरुषः), तम्। प्रेक्षिष्यन्ते-प्र+ईक्ष्+लट्+झा। एक का वर्ण दूसरा कैसे चुराता है ? इस प्रकार वस्तुसम्बन्ध असम्भव होता हुआ शार्ङ्गी (कृष्ण) के वर्ण के समान वर्ण का प्रतिपादन करने से इस श्लोक में निदर्शना अलंकार है॥४६॥
तामुत्तीर्य व्रज परिचितभ्रूलताविभ्रमाणां
पक्ष्मोत्क्षेपादुपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् ।
कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषामात्मबिम्बं
पात्रीकुर्वन् दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् ॥ ४७ ॥
अन्वय(हे मेघ !) ताम् उत्तीर्य आत्मबिम्बं परिचितभ्रूलताविभ्रमाणां पक्ष्मोत्क्षेपात् उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणां कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषां दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानां पात्रीकुर्वन् व्रज॥४७॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गदशपुरं गन्तुमुपदिशति मेघं महाकविर्यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) तां = पूर्वोक्तां चर्मणवतीमित्यर्थः, उत्तीर्य = उत्तरणं कृत्वा, आत्मबिम्बम्—आत्मनः=स्वस्य, बिम्बः=मूर्तिस्तं, परिचितभ्रूलताविभ्रमाणां—भ्रुवोः लता इव भ्रूलतास्तासां विभ्रमाः, परिचिता भ्रूलताविभ्रमा येषु तानि तेषां = ज्ञातभ्रूवल्लीविलासानामित्यर्थः, पक्ष्मोत्क्षेपात्—पक्ष्मणामुत्क्षेपस्तस्मात् = नेत्रलोमोन्नमनाद्धेतोरित्यर्थः, ‘पक्ष्म सूत्रे च सूक्ष्मांशे किञ्जल्के नेत्रलोमनि’ इति विश्वः, उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्—कृष्णश्च ताः शाराः, कृष्णरक्तसिताः शाराः’ इति यादवः, उपरि विलसन्त्यः, कृष्णशाराः प्रभा येषां तानि तेषाम् = ऊर्ध्वशोभमाननीलशबलकान्तीनामित्यर्थः, कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम्—क्षेपणं क्षेपः, कुन्दानां क्षेपः, अनुगच्छन्तीति अनुगाः, कुन्दक्षेपस्य अनुगाः, कुन्दक्षेपस्यानुगाश्च ते मधुकरास्तेषां श्रीः, तां मुष्णन्तीति कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषि तेषां = माध्यकुसुमेतस्ततश्चलनाऽनुगमभ्रमरसदृशानां, दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानां—दश पुराणि यस्मिंस्तत् दशपुरम्, तस्मिन् वध्वः, ताषां नेत्राणि, तेषां कौतूहलानि तेषां = रन्तिदेवनगरवनितानयनाभिलाषाणामित्यर्थः, ‘वधूर्जायास्नुषा स्त्री च’ इत्यमरः, पात्रीकुर्वन्—अपात्रं पात्रं यथा सम्पद्यते तथा कुर्वन् = भाजनीकुर्वन्नित्यर्थः, व्रज = गच्छ। एकस्य शोभां हर्तुमपरः कथं समर्थः इति असम्भवद्वस्तुसम्बन्धात् शोभासादृश्यबोधनात् निदर्शनाऽलङ्कारः। तद्यथा—‘सम्भवन् वस्तुसम्बन्धोऽसम्भवन् वाऽपि कुत्रचित्। यत्र बिम्बानुबिम्बत्वं बोधयेत्सा निदर्शना’॥ केषाञ्चन मते—कुन्दपुष्पस्थभ्रमरस्य दशपुरवधूनेत्राणां श्वेतकृष्णसादृश्यात् उपमाऽलङ्कारः। तद्यथा—‘साम्यं वाच्यमवैधर्म्यं वाक्यैक्य उपमा द्वयोः’॥४७॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) ताम् = उस (चर्मण्वती) को, उत्तीर्य = पारकर, आत्मबिम्बं = अपनी मूर्ति को, परिचितभ्रूलताविभ्रमाणां = भ्रूलता के विलासों को जानने वाले, पक्ष्मोत्क्षेपात् = पलकों को ऊंचे करने से, उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणां = ऊपर नील और रङ्ग-बिरङ्गी कान्तियों से शोभित, कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषां = कुन्दपुष्पों के चारों ओर घूमनेवाले भ्रमरों की शोभा को चुराने वाले, दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानां = दशपुर की स्त्रियों के नेत्रों की अभिलाषाओं का, पात्रीकुर्वन् = पात्र बनाते हुए, व्रज = जाना॥४७॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) उस (चर्मण्वती) को पार करके (तुम) अपनी मूर्ति को, भ्रूलताके विलासों को जानने वाले, पलकों को ऊँचे करने से ऊपर नीले और रङ्गबिरङ्गी कान्तियों से शोभित, कुन्दपुष्पों के चारों ओर घूमने वाले भ्रमरों की शोभा को चुराने वाले दशपुर की स्त्रियों की आँखों की अभिलाषाओं के पात्र बनाते हुए जानो॥४७॥
टिप्पणीकुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम्-कुन्दपुष्प श्वेत होता है और भ्रमर जो कि काले होते हैं उनके पीछे मतवाले हो जाते हैं। यदि कोई व्यक्ति कुन्द की शाखा को हिला दे तो भौंरे भी शाखा की पीछे पीछे दौड़ने लगते हैं। दशपुर की वधुओं के नेत्र भी सफेद हैं तथा उनकी पुतलियाँ काली हैं। मेघदर्शन के समय ऐसा प्रतीत हो रहा है कि दशपुर की स्त्रियों के नयन कुन्दपुष्प के पीछे भागने वाले भ्रमरों की शोभा के साथ प्रतिस्पर्द्धा कर रहे हों।
दशपुर-दशपुर मालव के पश्चिम भाग का मुख्य नगर है। यह कभी रन्तिदेव की राजधानी थी। इसे आजकल मन्दसौर अथवा दसौर कहते हैं।
दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानां पात्रीकुर्वन् व्रज-दशपुर की स्त्रियों की आँखों के कौतूहलों का विषय बनाता हुआ जाना। यक्ष मेघ से कहता है कि ज्योंहि तुम चर्मणवती नदी को पार करोगे त्योंहि दशपुर की वधुएँ भी तुम्हें अपनी बड़ी-बड़ी आँखों से कौतूहलपूर्वक देखेंगी। उन आँखों की भ्रूलताएँ विभ्रम विलास से अनभिज्ञ नहीं हैं। जब उनके नयनपक्ष्म ऊपर उठें और उनमें कृष्णशार प्रभावशाली वह मनोहर चितवन; जो रंगों में उछाले हुए कुन्दपुष्पों के पीछे दौड़नेवाली भ्रमरावली की शोभा की प्रतिस्पर्द्धिनी होती है, तुम्हारी ओर व्यापारित हो तो मेरे सहृदय मित्र, तुम उनका लक्ष्य बनना। अपनी शोभा को ऐसे मनोहर नयनों का विषय नहीं बनाओगे, तो फिर इस सजल श्यामल रूप को कैसे चरितार्थ करोगे।
उत्तीर्य-उद्+तृ+क्त्वा (ल्यप्)। आत्मबिम्बम्-आत्मनः बिम्बः (षष्ठीतत्पुरुषः), तम्। परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम्-भ्रुवो लता इव भ्रूलताः (उपमितकर्मधारयः), भ्रूलतानां विभ्रमाः (षष्ठीतत्पुरुषः), परिचिताभ्रूलताविभ्रमा येषु, तानि परिचितभ्रूलताविभ्रमाणि, तेषाम् (बहुव्रीहिः)। पक्ष्मोत्क्षेपात्-पक्ष्मणाम् उत्क्षेपः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मात्। उत्क्षेपः-उत्क्षेपणम् उत्क्षेपः, उद्+क्षिप्+घञ् (भावे)। “पक्ष्म सूत्रे च सूक्ष्मांशे किञ्जल्के नेत्रलोमनि” इति विश्वः। उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्-कृष्णाश्च ताः शाराः (कर्मधारयः), उपरिविलसन्त्यः (सुप्सुपासमासः), उपरिविलसन्त्यः कृष्णशाराः प्रभा येषां तानि, तेषाम् (बहुव्रीहिः)। “कृष्णरक्तसिताः शाराः” इति यादवः। कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम्-कुन्दानां क्षेपः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य अनुगाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तादृशाः मधुकराः (कर्मधारयः), तेषां श्रीः (षष्ठीतत्पुरुषः), ताम् मुष्णातीति इति (उपपदतत्पुरुषः)। क्षेपः-क्षिप्+घञ्। अनुगः-अनु+गम्+ड। श्रीमुषाम्-श्री+मुष्+क्विप्। दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्-दशपुरस्य वध्वः (षष्ठीतत्पुरुषः), तासां नेत्राणि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषां कौतूहलानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषाम्। पात्रीकुर्वन्-अपात्रं पात्रं यथा सम्पद्यते तथा कुर्वन्, पात्र+च्चि+कृ+लट् (शतृ)। व्रज-व्रज+लोट्+सिप्। इस श्लोक में एक की शोभा को दूसरे कैसे हरण करते हैं ? इस तरह वस्तुसम्बन्ध असम्भव होकर शोभा की सदृश शोभा इस प्रकार सादृश्य का बोधन करने से निदर्शना अलंकार है। कुन्दपुष्प सफेद होता है और भ्रमर काला होता है। इस प्रकार कुन्दपुष्पस्थित भ्रमर और वधुओं के नेत्रों का सादृश्य होने से उपमा अलंकार है। इसके लक्षण क्रमशः इस प्रकार हैं—
निदर्शना—“सम्भवन्वस्तुसम्बन्धोऽसंभवन्वाऽपि कुत्रचित् ।
यत्र बिम्बानुबिम्बत्वं बोधयेत् सा निदर्शना ॥”
उपमा—“साम्यं वाच्यमवैधर्म्यं वाक्यैक्य उपमा द्वयोः।”॥४७॥
दशपुर-दशपुर मालव के पश्चिम भाग का मुख्य नगर है। यह कभी रन्तिदेव की राजधानी थी। इसे आजकल मन्दसौर अथवा दसौर कहते हैं।
दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानां पात्रीकुर्वन् व्रज-दशपुर की स्त्रियों की आँखों के कौतूहलों का विषय बनाता हुआ जाना। यक्ष मेघ से कहता है कि ज्योंहि तुम चर्मणवती नदी को पार करोगे त्योंहि दशपुर की वधुएँ भी तुम्हें अपनी बड़ी-बड़ी आँखों से कौतूहलपूर्वक देखेंगी। उन आँखों की भ्रूलताएँ विभ्रम विलास से अनभिज्ञ नहीं हैं। जब उनके नयनपक्ष्म ऊपर उठें और उनमें कृष्णशार प्रभावशाली वह मनोहर चितवन; जो रंगों में उछाले हुए कुन्दपुष्पों के पीछे दौड़नेवाली भ्रमरावली की शोभा की प्रतिस्पर्द्धिनी होती है, तुम्हारी ओर व्यापारित हो तो मेरे सहृदय मित्र, तुम उनका लक्ष्य बनना। अपनी शोभा को ऐसे मनोहर नयनों का विषय नहीं बनाओगे, तो फिर इस सजल श्यामल रूप को कैसे चरितार्थ करोगे।
उत्तीर्य-उद्+तृ+क्त्वा (ल्यप्)। आत्मबिम्बम्-आत्मनः बिम्बः (षष्ठीतत्पुरुषः), तम्। परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम्-भ्रुवो लता इव भ्रूलताः (उपमितकर्मधारयः), भ्रूलतानां विभ्रमाः (षष्ठीतत्पुरुषः), परिचिताभ्रूलताविभ्रमा येषु, तानि परिचितभ्रूलताविभ्रमाणि, तेषाम् (बहुव्रीहिः)। पक्ष्मोत्क्षेपात्-पक्ष्मणाम् उत्क्षेपः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मात्। उत्क्षेपः-उत्क्षेपणम् उत्क्षेपः, उद्+क्षिप्+घञ् (भावे)। “पक्ष्म सूत्रे च सूक्ष्मांशे किञ्जल्के नेत्रलोमनि” इति विश्वः। उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्-कृष्णाश्च ताः शाराः (कर्मधारयः), उपरिविलसन्त्यः (सुप्सुपासमासः), उपरिविलसन्त्यः कृष्णशाराः प्रभा येषां तानि, तेषाम् (बहुव्रीहिः)। “कृष्णरक्तसिताः शाराः” इति यादवः। कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम्-कुन्दानां क्षेपः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य अनुगाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तादृशाः मधुकराः (कर्मधारयः), तेषां श्रीः (षष्ठीतत्पुरुषः), ताम् मुष्णातीति इति (उपपदतत्पुरुषः)। क्षेपः-क्षिप्+घञ्। अनुगः-अनु+गम्+ड। श्रीमुषाम्-श्री+मुष्+क्विप्। दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्-दशपुरस्य वध्वः (षष्ठीतत्पुरुषः), तासां नेत्राणि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषां कौतूहलानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषाम्। पात्रीकुर्वन्-अपात्रं पात्रं यथा सम्पद्यते तथा कुर्वन्, पात्र+च्चि+कृ+लट् (शतृ)। व्रज-व्रज+लोट्+सिप्। इस श्लोक में एक की शोभा को दूसरे कैसे हरण करते हैं ? इस तरह वस्तुसम्बन्ध असम्भव होकर शोभा की सदृश शोभा इस प्रकार सादृश्य का बोधन करने से निदर्शना अलंकार है। कुन्दपुष्प सफेद होता है और भ्रमर काला होता है। इस प्रकार कुन्दपुष्पस्थित भ्रमर और वधुओं के नेत्रों का सादृश्य होने से उपमा अलंकार है। इसके लक्षण क्रमशः इस प्रकार हैं—
निदर्शना—“सम्भवन्वस्तुसम्बन्धोऽसंभवन्वाऽपि कुत्रचित् ।
यत्र बिम्बानुबिम्बत्वं बोधयेत् सा निदर्शना ॥”
उपमा—“साम्यं वाच्यमवैधर्म्यं वाक्यैक्य उपमा द्वयोः।”॥४७॥
ब्रह्मावर्तं जनपदमथ छायया गाहमानः
क्षेत्रं क्षत्रप्रधनपिशुनं कौरवं तद्भजेथाः ।
राजन्यानां शितशरशतैर्यत्र गाण्डीवधन्वा
धारापातैस्त्वमिव कमलान्यभ्यवर्षन्मुखानि ॥ ४८ ॥
अन्वयअथ ब्रह्मावर्तं जनपदं छायया गाहमानः क्षेत्रं भजेथाः। यत्र गाण्डीवधन्वा शितशरशतैः राजन्यानां मुखानि धारापातैः कमलानि त्वम् इव अभ्यवर्षत्॥४८॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गमार्गमापतितं कुरुक्षेत्रमुपस्थापयति महाकविर्यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) अथ = अनन्तरम् (दशपुरमतिक्रम्य) ब्रह्मावर्तम्—आवर्तनम् आवर्तः, ब्रह्मणः आवर्तः (सृष्टिः) यस्मिन् स ब्रह्मावर्तस्तमेतदभिधेयमित्यर्थः, जनपदं = प्रदेशं, ‘नीवृज्जनपदो देशः’ इत्यमरः, छायया = अनातपमण्डलेन, न तु स्वरूपेणेति तात्पर्यं, गाहमानः = प्रविशन्, क्षत्रप्रधनपिशुनं—क्षत्राणां प्रधनं तस्य पिशुनं राजन्याजिसूचकमित्यर्थः, ‘पिशुनौ खलसूचकौ’ इत्यमरः, ‘युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनं प्रविदारणम्’ इत्यमरश्च, तत् = प्रख्यातं, कौरवं = कुरुकुलसम्बन्धि, क्षेत्रं = स्थानं कुरुक्षेत्रमिति यावत्, भजेथाः = सेवस्व, गच्छेति भावः, यत्र = यस्मिन् कुरुक्षेत्रे, गाण्डीवधन्वा—गाण्डी (ग्रन्थिः) अस्यास्तीति गाण्डीवः गाण्डीवो धनुर्र्यस्य सः परन्तपार्जुन इत्यर्थः, ‘कपिध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवौ पुन्नपुंसकौ’ इत्यमरः, शितशरशतैः—शिताश्च ते शराः, तेषां शतानि तैरत्यन्ततीक्ष्णबाणैरित्यर्थः, राजन्यानां—राज्ञाम् अपत्यानि राजन्यास्तेषां क्षत्रियाणामित्यर्थः, ‘मूर्धाऽभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट्’ इत्यमरः, मुखानि = वदनानि, धारापातैः—धाराणां पातास्तैः आसाराैरित्यर्थः, कमलानि = जलजानि, त्वं = भवान् मेघ इत्यर्थः, इव = यथा, अभ्यवर्षत् = अभिमुखं वृष्टवान्, प्रचुरबाणप्रहारैः राज्ञां क्षत्रियाणां शिरांसि पातयामासेत्यर्थः। पद्येऽस्मिन् अर्जुनबाणवृष्टिसादृश्यादुपमाऽलङ्कारः। तल्लक्षणं यथा—‘साम्यं वाच्यमवैधर्म्यं वाक्यैक्य उपमा द्वयोः’॥४८॥
हिन्दी व्याख्याअथ = अनन्तर (दशपुर के बाद), ब्रह्मावर्तं = ब्रह्मावर्त नामक, जनपदं = देश को, छायया = छायारूप से, गाहमानः = प्रवेश करते हुए (तुम), क्षत्रप्रधनपिशुनं = क्षत्रियों के संग्राम को सूचित करने वाले, तत् = उस (विख्यात), कौरवं = कुरुवंशियों के, क्षेत्रं = स्थान को (महाभारत की युद्धभूमि कुरुक्षेत्र को) भजेथाः = प्राप्त करना। यत्र = जहाँ (जिस कुरुक्षेत्र में) गाण्डीवधन्वा = गाण्डीव नामक धनुष धारण करने वाले अर्थात् अर्जुन ने, शितशरशतैः = अगणित बाणों से, राजन्यानां = राजाओं के, मुखानि = मुखों को (मस्तकों पर), धारासारैः = मूसलाधार वृष्टि के द्वारा, कमलानि = कमलों को (कमलों पर) त्वं = तुम, इव = समान, अभ्यवर्षत् = वर्षा की थी अर्थात् राजाओं के मस्तकों को बेध डाला था॥४८॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) दशपुर को पार करने के बाद ब्रह्मावर्त नामक देश में छायारूप से प्रवेश करके क्षत्रियों के युद्ध को सूचित करने वाले सुविख्यात कुरुक्षेत्र को तुम जाना। जहाँ पर गाण्डीवधारी (अर्जुन) ने राजाओं के मुखों पर तीखे बाणों की वर्षा की थी जैसे तुम कमलों पर मूसलाधार वर्षा करते हो॥४८॥
टिप्पणीब्रह्मावर्तम्-सरस्वती और दृषद्वती देवनदियों का जो मध्यभाग है, देवता (ब्रह्माजी) से रचित उस देश को “ब्रह्मावर्त” कहते हैं। इस देश में बैठकर ब्रह्माजी ने सृष्टि का आरम्भ किया था। इसका उल्लेख मनुस्मृतिकार ने किया है—
“सरस्वती-दृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् ।
तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते ॥”
छायया गाहमानः-अपनी छाया द्वारा प्रवेश करता हुआ। यक्ष मेघ से ब्रह्मावर्त देश में उसे छाया द्वारा ही प्रवेश करने के लिए कहता है क्योंकि ब्रह्मावर्त देश एक पवित्र स्थल है। चूंकि पवित्र स्थलों को लाँघना नहीं चाहिए। जैसा कि कहा गया है—“पीठक्षेत्राश्रमादीनि परिवृत्यान्यतो व्रजेत्।”
क्षत्रप्रधनपिशुनम्-क्षत्रियों के युद्धसूचक। महाभारत के युद्ध में असंख्य क्षत्रिय युद्ध करते हुए वीरगति को प्राप्त हो गये थे। उनके रक्त से आज भी वह धरती रक्तवर्ण में रंगी हुई है। वहाँ की धरती से अब भी कपाल, अस्थि, कंकाल आदि निकल आते हैं जो उस युद्ध में मारे गये मानवों व उनके द्वारा प्रयुक्त हाथी-घोड़ों के युद्ध में मारे जाने की सूचना को सूचित करते हैं।
कौरवं क्षेत्रम्-कौरवों के क्षेत्र, कुरुक्षेत्र को। कुरुक्षेत्र थानेसर से दक्षिण-पूर्व दिशा में स्थित प्रसिद्ध तीर्थस्थल है। शतपथ ब्राह्मण में भी इसे तीर्थस्थल कहा गया है। यहीं पर ब्रह्मसर या सूर्यकुण्ड नामक तालाब स्थित है। इस तालाब के किनारे सूर्यग्रहण के अवसर धार्मिक मेला लगता है। महाभारत का प्रसिद्ध युद्ध जो कौरवों तथा पाण्डवों के बीच हुआ था, यहीं पर हुआ था। यहीं पर परशुराम जी ने इक्कीस बार क्षत्रियों का संहार करके स्यमन्तपञ्चक क्षेत्र की स्थापना की थी।
गाण्डीवधन्वा-गाण्डीव अर्जुन के धनुष का नाम है। सोम ने इस धनुष को वरुण को दिया, तत्पश्चात् वरुण ने अग्नि को दे दिया। खाण्डव को जलाने के समय अग्नि से यह धनुष अर्जुन को प्राप्त हुआ।
धारापातैस्त्वमिव कमलान्यभ्यवर्षन्मुखानि-यक्ष ने देखा मेघ सरस्वती और दृषद्वती नामक देवनदियों के अन्तवर्ती दाव में उड़ता चला जा रहा है। उसकी छाया इस देवनिर्मित ब्रह्मावर्त देश को अवगाहित करती हुई आगे बढ़ती जा रही है। वह इस इतिहास-विश्रुत कुरुक्षेत्र प्रदेश के ऊपर उड़ता जा रहा है, जहाँ किसी समय गाण्डीवधन्वा अर्जुन ने इसी प्रकार बाण की वर्षा से छबीले नौजवान वीरों के मनोहर मुखों को अपने बाणों की सफेद धारा से उसी प्रकार भूलुंठित कर डाला था, जिस प्रकार झमाझम वर्षा करके उसका मित्र मेघ कुरुक्षेत्र के सरोवरों के कमलों को निपातित कर रहा है।
ब्रह्मावर्तम्-ब्रह्मणः आवर्तम् (षष्ठीतत्पुरुषः), अथवा ब्रह्मणः आवर्तः (सृष्टिः) यस्मिन् (बहुव्रीहिः) तम्। आवर्तः-आवर्तनम् आवर्तः, आ+वृत्+घञ् (भावे)। जनपदम्-जनः पदं (वस्तु) यस्य सः जनपदः (बहुव्रीहिः) तम्। “नीवृज्जनपदः” इत्यमरः। गाहमानः-गाह+लट् (शानच्)। क्षत्रप्रधनपिशुनम्-क्षत्राणां प्रधनं (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य पिशुनम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। “पिशुनौ खलसूचकौ” इत्यमरः। प्रधनम्-प्र+धा+ल्युट्। कौरवम्-कुरुणामिदं, कुरु+अण्। भजेथाः-भज्+विधिलिङ्+थास्। यत्र-यस्मिन्निति, यद्+त्रल्। गाण्डीवधन्वा-गाण्डीवं धनुः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। शितशरशतैः-शिताश्च ते शराः (कर्मधारयः), तेषां शतानि (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। शिताः-शो+क्त+जस्। राजन्यानाम्-राज्ञाम् अपत्यानि राजन्याः, तेषाम्। राजन्यः-राजन्+यत्। “मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट्” इत्यमरः। धारापातैः-धाराणां पाताः (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः। अभ्यवर्षन्-अभि+वृष्+लङ्+तिप्। इस श्लोक में अर्जुनकी बाणवृष्टि का सादृश्य मेघ की जलवृष्टि में होने से उपमा अलंकार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—“साम्यं वाच्यमवैधर्म्यं वाक्यैक्य उपमाद्वयोः।”॥४८॥
“सरस्वती-दृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् ।
तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते ॥”
छायया गाहमानः-अपनी छाया द्वारा प्रवेश करता हुआ। यक्ष मेघ से ब्रह्मावर्त देश में उसे छाया द्वारा ही प्रवेश करने के लिए कहता है क्योंकि ब्रह्मावर्त देश एक पवित्र स्थल है। चूंकि पवित्र स्थलों को लाँघना नहीं चाहिए। जैसा कि कहा गया है—“पीठक्षेत्राश्रमादीनि परिवृत्यान्यतो व्रजेत्।”
क्षत्रप्रधनपिशुनम्-क्षत्रियों के युद्धसूचक। महाभारत के युद्ध में असंख्य क्षत्रिय युद्ध करते हुए वीरगति को प्राप्त हो गये थे। उनके रक्त से आज भी वह धरती रक्तवर्ण में रंगी हुई है। वहाँ की धरती से अब भी कपाल, अस्थि, कंकाल आदि निकल आते हैं जो उस युद्ध में मारे गये मानवों व उनके द्वारा प्रयुक्त हाथी-घोड़ों के युद्ध में मारे जाने की सूचना को सूचित करते हैं।
कौरवं क्षेत्रम्-कौरवों के क्षेत्र, कुरुक्षेत्र को। कुरुक्षेत्र थानेसर से दक्षिण-पूर्व दिशा में स्थित प्रसिद्ध तीर्थस्थल है। शतपथ ब्राह्मण में भी इसे तीर्थस्थल कहा गया है। यहीं पर ब्रह्मसर या सूर्यकुण्ड नामक तालाब स्थित है। इस तालाब के किनारे सूर्यग्रहण के अवसर धार्मिक मेला लगता है। महाभारत का प्रसिद्ध युद्ध जो कौरवों तथा पाण्डवों के बीच हुआ था, यहीं पर हुआ था। यहीं पर परशुराम जी ने इक्कीस बार क्षत्रियों का संहार करके स्यमन्तपञ्चक क्षेत्र की स्थापना की थी।
गाण्डीवधन्वा-गाण्डीव अर्जुन के धनुष का नाम है। सोम ने इस धनुष को वरुण को दिया, तत्पश्चात् वरुण ने अग्नि को दे दिया। खाण्डव को जलाने के समय अग्नि से यह धनुष अर्जुन को प्राप्त हुआ।
धारापातैस्त्वमिव कमलान्यभ्यवर्षन्मुखानि-यक्ष ने देखा मेघ सरस्वती और दृषद्वती नामक देवनदियों के अन्तवर्ती दाव में उड़ता चला जा रहा है। उसकी छाया इस देवनिर्मित ब्रह्मावर्त देश को अवगाहित करती हुई आगे बढ़ती जा रही है। वह इस इतिहास-विश्रुत कुरुक्षेत्र प्रदेश के ऊपर उड़ता जा रहा है, जहाँ किसी समय गाण्डीवधन्वा अर्जुन ने इसी प्रकार बाण की वर्षा से छबीले नौजवान वीरों के मनोहर मुखों को अपने बाणों की सफेद धारा से उसी प्रकार भूलुंठित कर डाला था, जिस प्रकार झमाझम वर्षा करके उसका मित्र मेघ कुरुक्षेत्र के सरोवरों के कमलों को निपातित कर रहा है।
ब्रह्मावर्तम्-ब्रह्मणः आवर्तम् (षष्ठीतत्पुरुषः), अथवा ब्रह्मणः आवर्तः (सृष्टिः) यस्मिन् (बहुव्रीहिः) तम्। आवर्तः-आवर्तनम् आवर्तः, आ+वृत्+घञ् (भावे)। जनपदम्-जनः पदं (वस्तु) यस्य सः जनपदः (बहुव्रीहिः) तम्। “नीवृज्जनपदः” इत्यमरः। गाहमानः-गाह+लट् (शानच्)। क्षत्रप्रधनपिशुनम्-क्षत्राणां प्रधनं (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य पिशुनम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। “पिशुनौ खलसूचकौ” इत्यमरः। प्रधनम्-प्र+धा+ल्युट्। कौरवम्-कुरुणामिदं, कुरु+अण्। भजेथाः-भज्+विधिलिङ्+थास्। यत्र-यस्मिन्निति, यद्+त्रल्। गाण्डीवधन्वा-गाण्डीवं धनुः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। शितशरशतैः-शिताश्च ते शराः (कर्मधारयः), तेषां शतानि (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। शिताः-शो+क्त+जस्। राजन्यानाम्-राज्ञाम् अपत्यानि राजन्याः, तेषाम्। राजन्यः-राजन्+यत्। “मूर्धाभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट्” इत्यमरः। धारापातैः-धाराणां पाताः (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः। अभ्यवर्षन्-अभि+वृष्+लङ्+तिप्। इस श्लोक में अर्जुनकी बाणवृष्टि का सादृश्य मेघ की जलवृष्टि में होने से उपमा अलंकार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—“साम्यं वाच्यमवैधर्म्यं वाक्यैक्य उपमाद्वयोः।”॥४८॥
हित्वा हालामभिमतरसां रेवतीलोचनाङ्कां
बन्धुप्रीत्या समरविमुखो लाङ्गली याः सिषेवे ।
कृत्वा तासामभिगममपां सौम्य ! सारस्वतीना-
मन्तः शुद्धस्त्वमपि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः ॥ ४९ ॥
अन्वय(हे मेघ !) बन्धुप्रीत्या समरविमुखो लाङ्गली अभिमतरसां रेवतीलोचनाङ्कां हालां हित्वा याः सिषेवे। हे सौम्य ! त्वम् अपि तासां सारस्वतीनाम् अपाम् अभिगमं कृत्वा अन्तः शुद्धो वर्णमात्रेण कृष्णो भविता॥४९॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गसरस्वत्याः जलं पातुमुपदिशति मेघम्महाकविः।
संस्कृत व्याख्याबन्धुप्रीत्या—बन्धूनां=बान्धवानां, प्रीत्या = प्रेम्णा, पाण्डवकौरवप्रेम्णेत्यर्थः, न तु भयादिति यावत्, समरविमुखः—विपरीतं मुखं यस्य सः विमुखः, समरे विमुखः = युद्धपराङ्मुखः, लाङ्गली—लाङ्गलमस्यास्तीति लाङ्गली = बलभद्रः ‘रेवतीरमणो रामः कामपालो हलायुधः। नीलाम्बरो रौहिणेयस्तालाङ्को मुसली हली’ इत्यमरः अभिमतरसाम्—अभिमतो रसो यस्याः सा ताम् = अभीष्टस्वादां, रेवतीलोचनाङ्कां—रेवत्या लोचने रेवतीलोचने एव अङ्कः यस्याः सा तां = रेवतीत्यभिधेयास्वभार्यानयनलक्षणांमित्यर्थः, रेवतीकटाक्षतुल्यां मदोत्पादिकामिति भावः, हालां = सुरां, ‘कलङ्कौ लाञ्छनं च चिह्नं लक्ष्म च लक्षणम्’ इत्यमरः, ‘सुरा हलिप्रिया हाला’ इत्यमरश्च, हित्वा = त्यक्त्वा, दुस्त्यजनीयामिति तात्पर्यम्, याः = सरस्वतीसम्बन्ध्यपः, सिषेवे = असेवत पानमकरोदिति भावः। हे सौम्य ! = हे साधो !, त्वं = भवान्, मेघ इत्यर्थः, अपि, तासां—पूर्वेवर्णितानां, सारस्वतीनां—सरस्वत्या इमाः सारस्वत्यस्तासाम् = सरस्वतीनदीसम्बन्धिनीनाम्, अपां = जलानां, अभिगमं = सम्मुखगमनं, पानमिति तात्पर्यं, कृत्वा = विधाय, अन्तः शुद्धः—अन्तः=अन्तः करणे शुद्धः = पवित्रः, पूतान्तःकरण इत्यर्थः, सन्निति शेषः, वर्णमात्रेण—वर्ण एव वर्णमात्रन्तेन = रूपेणैव, कृष्णः = श्यामलः, न तु पापेनेति भावः, भविता = भविष्यति॥४९॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) बन्धुप्रीत्या = बान्धवों (सगे-सम्बन्धियों के प्यार से, समरविमुखः = युद्ध से विरक्त होकर, लाङ्गली = बलराम (कृष्णजी के अग्रज), अभिमतरसां = अपने अभीष्ट स्वादवाली, रेवतीलोचनाङ्कां = रेवती नामक अपनी पत्नी की आँखों के प्रतिबिम्ब से युक्त अर्थात् रेवती के कटाक्षों के समान मन देने वाली (को), हालां = मदिरा (शराब) को, हित्वा = छोड़कर, याः = जिन सरस्वती नदी के जलों को, सिषेवे = उपभोग किया अर्थात् पीया, हे सौम्य = हे सज्जन ! त्वं = तुम (मेघ) अपि = भी, तासां = पूर्वकथित, सारस्वतीनां = सरस्वती नदी के, अपां = जलों का, अभिगमं = सेवा, कृत्वा = करके (पीकर), अन्तः शुद्धः = अन्तर्मन से शुद्ध (पवित्र) होकर, वर्णमात्रेण = केवल रंग मात्र से, कृष्णः = काले, भविता = हो जाओगे॥४९॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) सगे-सम्बन्धियों कौरव-पाण्डवों के स्नेह से (तटस्थ बनकर) बलराम जी ने अभीष्ट स्वादवाली तथा अपनी पत्नी रेवती के नेत्रों के प्रतिबिम्ब से युक्त मदिरा (शराब) को छोड़कर जिस सरस्वती नदी के जल की सेवा की थी (पान किया था)। हे सज्जन ! तुम भी उसी सरस्वती के जल का उपभोग कर (पानकर) पवित्र मनवाले (अन्तःकरण) वाले होकर रंगमात्र से साँवले (काले) रह जाओगे॥४९॥
टिप्पणीहित्वा हालामभिमतरसां रेवतीलोचनाङ्काम्-अभीष्ट स्वाद वाली रेवती (बलराम की स्त्री) के नेत्रों (के प्रतिबिम्बों) से चिह्नित हाला (मदिरा) को छोड़कर। बलराम की पत्नी रेवती जब उनका अभीष्ट पेय मदिरा प्रस्तुत करती थीं, तब उस मदिरा में उनके नेत्रों का प्रतिबिम्ब पड़ता था। अतएव बलराम जी को वह मदिरा और भी अभीष्ट हो जाता था। लेकिन सरस्वती के जल के पानार्थ वे मदिरा को छोड़ दिये।
बन्धुप्रीत्या समरविमुखः लाङ्गली याः सिषेवे-बलराम जी का अस्त्र लाङ्गल (हल) है अतएव इन्हें लाङ्गली या हली कहते हैं। ये वसुदेव व रोहिणी के पुत्र थे। इसलिए इनका एक नाम रौहिणेय भी है, ये श्रीकृष्ण जी के बड़े भाई थे। महाभारत के सबसे फक्कड़ और मस्तमौला वीर बलराम जब कौरव और पाण्डव सेनाओं में अपने ही प्रियजनों को जूझते देखकर युद्ध से विमुख हो गये थे, तो इस भयंकर शस्त्रप्रतिद्वन्द्विता में निरर्थक अहंकारों और संकीर्ण वैरभाव का आभास पाकर वे कुरुक्षेत्र की भीषण मारकाट से दूर रहने का संकल्प लेकर इसी सरस्वती नदी के तट पर आ बसे थे। अपनी अत्यन्तप्रिय हाला को, जो रेवती के नयनों से अंकित होने के कारण और भी मादक हो उठती थी, छोड़कर इस सरस्वती के पवित्र जल का सेवन करते थे।
हित्वा-हा+क्त्वा। अभिमतरसाम्-अभिमन्तः रसः यस्याः सा, ताम् (बहुव्रीहिः)। अभिमतः-अभि+मन्+क्त। रेवतीलोचनाङ्काम्-रेवत्याः लोचने (षष्ठीतत्पुरुषः), रेवतीलोचने एव अङ्कः यस्याः सा (बहुव्रीहिः), ताम्। बन्धुप्रीत्या-बन्धूनां प्रीतिः (षष्ठीतत्पुरुषः) तया। समरविमुखः-विपरीतं मुखं यस्य सः विमुखः (बहुव्रीहिः), समरे विमुखः (सप्तमीतत्पुरुषः)। लाङ्गली-लाङ्गलम् अस्यास्तीति, लाङ्गल+इनिः। हालाम्-“सुरा हलिप्रिया हाला” इत्यमरः। सारस्वतीनाम्-सरांसि सन्ति यस्यां सा, सरस्+मतुप्+ङीप्—सरस्वती। सरस्वत्या इमाः सारस्वत्यः, तासाम्, सरस्वती+अण्+ङीप्। सरस्वती नदी वेद और पुराणों में महानदी के रूप में मानी गई है। ऐसी प्रसिद्धि है कि गङ्गा, यमुना और सरस्वती का संगम होता है। यह मरुभूमि में लुप्त हो गई है। कुरुक्षेत्र में इसका प्राशस्त्य है। जैसा कि कहा गया है—
“गङ्गा कनखले पुण्या, कुरुक्षेत्रे सरस्वती ।
ग्रामे वा यदि वाऽरण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा ॥”
सिषेवे-सेव्+लिट्। सौम्य-“सौम्यं तु सुन्दरे सोमदैवते” इत्यमरः। अभिगमम्-अभिगमनम् अभिगमः, तम्। अभिगमः-अभि+गम्+अप्। अन्तःशुद्धः-अन्तः शुद्धः (सुप्सुपासमासः)। वर्णमात्रेण-वर्ण एक वर्णमात्रम्, तेन “मयूरव्यंसकादयश्च” इति समासः। भविता-भू+लुट्-तृच्। इस श्लोक में उदात्त अलंकार है॥४९॥
बन्धुप्रीत्या समरविमुखः लाङ्गली याः सिषेवे-बलराम जी का अस्त्र लाङ्गल (हल) है अतएव इन्हें लाङ्गली या हली कहते हैं। ये वसुदेव व रोहिणी के पुत्र थे। इसलिए इनका एक नाम रौहिणेय भी है, ये श्रीकृष्ण जी के बड़े भाई थे। महाभारत के सबसे फक्कड़ और मस्तमौला वीर बलराम जब कौरव और पाण्डव सेनाओं में अपने ही प्रियजनों को जूझते देखकर युद्ध से विमुख हो गये थे, तो इस भयंकर शस्त्रप्रतिद्वन्द्विता में निरर्थक अहंकारों और संकीर्ण वैरभाव का आभास पाकर वे कुरुक्षेत्र की भीषण मारकाट से दूर रहने का संकल्प लेकर इसी सरस्वती नदी के तट पर आ बसे थे। अपनी अत्यन्तप्रिय हाला को, जो रेवती के नयनों से अंकित होने के कारण और भी मादक हो उठती थी, छोड़कर इस सरस्वती के पवित्र जल का सेवन करते थे।
हित्वा-हा+क्त्वा। अभिमतरसाम्-अभिमन्तः रसः यस्याः सा, ताम् (बहुव्रीहिः)। अभिमतः-अभि+मन्+क्त। रेवतीलोचनाङ्काम्-रेवत्याः लोचने (षष्ठीतत्पुरुषः), रेवतीलोचने एव अङ्कः यस्याः सा (बहुव्रीहिः), ताम्। बन्धुप्रीत्या-बन्धूनां प्रीतिः (षष्ठीतत्पुरुषः) तया। समरविमुखः-विपरीतं मुखं यस्य सः विमुखः (बहुव्रीहिः), समरे विमुखः (सप्तमीतत्पुरुषः)। लाङ्गली-लाङ्गलम् अस्यास्तीति, लाङ्गल+इनिः। हालाम्-“सुरा हलिप्रिया हाला” इत्यमरः। सारस्वतीनाम्-सरांसि सन्ति यस्यां सा, सरस्+मतुप्+ङीप्—सरस्वती। सरस्वत्या इमाः सारस्वत्यः, तासाम्, सरस्वती+अण्+ङीप्। सरस्वती नदी वेद और पुराणों में महानदी के रूप में मानी गई है। ऐसी प्रसिद्धि है कि गङ्गा, यमुना और सरस्वती का संगम होता है। यह मरुभूमि में लुप्त हो गई है। कुरुक्षेत्र में इसका प्राशस्त्य है। जैसा कि कहा गया है—
“गङ्गा कनखले पुण्या, कुरुक्षेत्रे सरस्वती ।
ग्रामे वा यदि वाऽरण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा ॥”
सिषेवे-सेव्+लिट्। सौम्य-“सौम्यं तु सुन्दरे सोमदैवते” इत्यमरः। अभिगमम्-अभिगमनम् अभिगमः, तम्। अभिगमः-अभि+गम्+अप्। अन्तःशुद्धः-अन्तः शुद्धः (सुप्सुपासमासः)। वर्णमात्रेण-वर्ण एक वर्णमात्रम्, तेन “मयूरव्यंसकादयश्च” इति समासः। भविता-भू+लुट्-तृच्। इस श्लोक में उदात्त अलंकार है॥४९॥
तस्माद् गच्छेद नुकनखलं शैलराजावतीर्णां
जह्नोः कन्यां सगरतनयस्वर्गसोपानपङ्क्तिम् ।
गौरीवक्त्रभ्रुकुटिरचनां या विहस्येव फेनैः
शम्भोः केशग्रहणमकरोदिन्दुलग्नोर्मिहस्ता ॥ ५० ॥
अन्वयतस्मात् अनुकनखलं शैलराजावतीर्णां सगरतनयस्वर्गसोपानपङ्क्तिं जह्नोः कन्यां गच्छेः। या गौरीवक्त्रभ्रुकुटिरचनां फेनैः विहस्य इव इन्दुलग्नोर्मिहस्ता (सती) शम्भोः केशग्रहणम् अकरोत्॥५०॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गकनखले हिमालयशिखरादवतीर्णायाः गङ्गाया वर्णनमुपस्थापयति।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) तस्मात्—पूर्वोक्तकुरुक्षेत्रात्, अनुकनखलं—कनखलस्य समीपे अनुकनखलं = कनखलतीर्थपार्श्वे, शैलराजावतीर्णां—शैलानां राजा शैलराजः, तस्मात् अवतीर्णा तां = हिमाचलावरूढां, सगरतनयस्वर्गसोपानपङ्क्तिं—सगरस्य तनयाः सगरतनयाः, सोपानानां पङ्क्तिः, स्वर्गस्य सोपानपङ्क्तिः स्वर्गसोपानपङ्क्तिः, सगरतनयानां स्वर्गसोपानपङ्क्तिस्तां = सगरपुत्रस्वर्गारोहणनिःश्रेणी, सगरपुत्रस्वर्गगमनसाधनभूतामिति तात्पर्यं, जह्नोः—जहुनाम्नः राज्ञः, कन्यां = पुत्रीं, जाह्नवीमिति भावः, ‘गङ्गा विष्णुपदी जह्नुतनया सुरनिम्नगा’ इत्यमरः, गच्छेः = गच्छ। या = जाह्नवी (गङ्गा), गौरीवक्त्रभ्रुकुटिरचनां—भ्रुवोः कुटिः (कौटिल्यं) भ्रुकुटिः, गौर्या वक्त्रम्, भ्रुकुटेः रचना, गौरीवक्त्रे भ्रुकुटिरचनां तां = गिरिजावदनभ्रूहङ्गकरणं, सापत्न्यमन्युनेति भावः, ‘वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं लपनं मुखम्’ इत्यमरः फेनैः = डिण्डीरैः, ‘डिण्डीरोऽब्धिकफः फेनः’ इत्यमरः, विहस्य = अवहस्य, इव = यथा, फेनानां शुभ्रत्वात् हासत्वेनोत्प्रेक्ष्यन्ते फेनाः, इन्दुलग्नोर्मिहस्ता—ऊर्मय एव हस्ताः, इन्दौ लग्नाः, इन्दुलग्ना ऊर्मीहस्ता यस्याः सा = शशिव्यापृततरङ्गकरा, सतीति शेषः, शम्भोः = शिवस्य, केशग्रहणं—केशानां=कचानां, ग्रहणम्, अकरोत् = व्यदधत्। पद्येऽस्मिन् ‘विहस्य इव’ इत्यत्र सम्भावनायामुत्प्रेक्षा। तल्लक्षणं यथा—‘भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना’। ‘ऊर्मय एव हस्ताः’ इत्यत्र रूपकमलङ्कारः। तद्यथा—‘रूपकं रूपिताऽऽरोपाद्विषये निरपह्रवे’। एतयोरलङ्कारयोर्निरपेक्षतया स्थित्या संसृष्ट्यलङ्कारः॥५०॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) तस्मात् = उस स्थान (कुरुक्षेत्र) से, अनुकनखलं = कनखल-तीर्थ के समीप में, शैलराजावतीर्णां = हिमालय से उतरी हुई, सगरतनयस्वर्गसोपानपङ्क्तिं = महाराज सगर के पुत्रों की स्वर्गयात्रा में सीढ़ी के समान, जह्नोः = राजा जह्नु की, कन्यां = कुमारी (पुत्री) अर्थात् जाह्नवी (गंगा) के पास, गच्छेः = जाना। या = जिस (जाह्नवी) ने, गौरीवक्त्रभ्रुकुटिरचनां = पार्वती के मुख में स्थित भ्रूभङ्ग को, फेनैः = फेनों से, विहस्य = हँसकर, इव = मानो, इन्दुलग्नोर्मिहस्ता = तरङ्गरूप हाथों को चन्द्रमा के ऊपर लगाती हुई, शम्भोः = शिवजी के, केशग्रहणं = बालों को ग्रहण, अकरोत् = किया॥५०॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) कुरुक्षेत्र से कनखल तीर्थ के समीप हिमालय पर्वत से उतरी हुई तथा राजा सगर के पुत्रों (६० हजार) की स्वर्गप्राप्ति में सीढ़ी के समान गङ्गा के पास जाना। जिस गङ्गा ने पार्वती के मुख में स्थित भ्रूभङ्ग को मानों फेनों से हँसकर तरङ्ग रूप हाथों को चन्द्रमा के ऊपर लगाती हुई शिव के केशों को पकड़ लिया॥५०॥
टिप्पणीअनुकनखलम्-हरिद्वार के समीपस्थ उस स्थान को कनखल कहते हैं जहाँ पर गङ्गाजी शैलाधिराज हिमालय से उतरकर निम्न स्थान पर बहती हैं। कौन ऐसा खल (दुर्जन) इसमें स्नान करने से मुक्ति को नहीं प्राप्त करता ? अर्थात् सभी मुक्ति प्राप्त करते हैं। इसीलिए मुनियों ने इसे कनखल के नाम से पुकारा है। जैसा कि स्कन्दपुराण में कहा गया है—
“खलः को नात्र मुक्तिं वै भजते तत्र मज्जनात् ।
अतः कनखलं तीर्थं नाम्ना चक्रुर्मुनीश्वराः ॥”
यह मान्यता है कि हरिद्वार में स्थित इस स्थान में स्नान करने से पुनर्जन्म नहीं होता अर्थात् व्यक्ति सांसारिक आवागमन से मुक्त होकर ब्रह्ममय हो जाता है।
जह्नोः कन्याम्-गंगा को जाह्नवी कहते हैं। वाल्मीकि रामायण की कथा के अनुसार गंगाजी जब हिमालय से उतर कर भगीरथ का अनुसरण करते हुए पृथ्वी पर पहुँचीं तब मार्ग मे स्थित जह्नु ऋषि की यज्ञशाला को ही जलमग्न कर बहाकर अपने साथ लेकर चलते बनी। इसे गङ्गाजी का गर्व समझकर जह्नु ऋषि उन्हें पी गये। उसके बाद देवों एवं ऋषियों की प्रार्थना को स्वीकार कर उन्होंने अपने कानों के छिद्र से गङ्गाजी को बाहर निकाल दिया तभी से इनका नाम जाह्नवी पड़ गया।
सगरतनयस्वर्गसोपानपङ्क्तिम्-सूर्यवंशीय राजा सगर जब गर्भावस्था में विद्यमान थे तभी इनकी विमाता ने इनकी माता को गर (विष) दे दिया किन्तु किसी मुनि की कृपा से ये सकुशल जन्म ग्रहण कर धरती पर आ गये। इनकी दो रानियाँ थीं। एक मुनि की कृपा से केशिनी से एक पुत्र उत्पन्न हुआ जिसका नाम असमञ्जस पड़ा। सुमति से ६०,००० हजार पुत्र उत्पन्न हुए। राजा सगर जब सौवाँ अश्वमेध यज्ञ कर रहे थे उसी समय अश्वमेधी यज्ञ के अश्व को इन्द्र ने चुराकर ले जाकर उसे कपिलमुनि के आश्रम में बाँध दिया। राजा सगर के पुत्र घोड़े को खोजते हुए कपिलमुनि के आश्रम में पहुँच गये। वहाँ पर घोड़े को देखकर उन्होंने अज्ञानतावश यह समझा कि इस घोड़े को ऋषि ने ही चुरा लिया है। वे ऋषि को अपमानित करने लगे। फिर ऋषि का क्रोध उबल पड़ा तथा वे सभी मुनि के शाप से वहीं पर भस्म हो गये। इसके बाद सगरकुलोत्पन्न भगीरथ ने घोर तपस्या कर गङ्गा जी को धरती ले आए तथा अपने पूर्वजों का उद्धार किया। इसीलिए गंगाजी को सगरपुत्रों के लिए स्वर्ग का सोपान कहा गया है तथा इनका नाम भागीरथी पड़ गया।
गौरीवक्त्रभ्रुकुटीरचनाम्-ब्रह्माजी के आदेश को अङ्गीकार कर राजा भगीरथ ने शिवजी की तपस्या आरम्भ कर दी। जब भगीरथ की तपस्या से शिवजी प्रसन्न होकर वर माँगने के लिए बोले तब भगीरथ ने प्रार्थना की कि आप गङ्गाजी को अपने शिर पर धारण कर लें। स्वर्ग से आती हुई गंगा जी को शंकर जी ने अपने सिर पर धारण कर लिया। जब शिवजी ने गंगाजी को अपने सिर पर धारण किया तब इसे देखकर पार्वती जी सौतियाडाह से ग्रसित हो गईं जिससे उनकी भृकुटि तन गयी। किन्तु महिमामयी गंगा ने गौरी की कुटिल भृकुटियों की परवाह नहीं की, अपने उज्ज्वल फेनों के बहाने उनकी इस भ्रूभंगिमा का उपहास किया और स्वाधीनभर्तृका ज्येष्ठा नायिका की भाँति अपने तरंगरूपी हाथों से शिव के भालदेश में विराजमान चन्द्रमा से लगकर भगवान् शंकर के केशों को पकड़ लिया था।
गच्छेः-गम्+विधिलिङ्+सिप्। गौरीवक्त्रभ्रुकुटिरचनाम्-गौर्याः वक्त्रम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मिन् भ्रुकुटिरचना (सप्तमीतत्पुरुषः) ताम्। विहस्य-वि+हस्+क्त्वा (ल्यप्)। इन्दुलग्नोर्मिहस्ता-ऊर्मयः एव हस्ताः (रूपक समासः), इन्दौ लग्नाः (सप्तमीतत्पुरुषः), इन्दुलग्ना ऊर्मिहस्ता यस्याः सा (बहुव्रीहिः)। शम्भोः-शम् (सुखम्) भावयतीति शम्भुः, तस्य। केशग्रहणम्-केशानां ग्रहणम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तत्। अकरोत्-कृ+लङ्+तिप्। इस श्लोक में ‘विहस्य इव’ में उत्प्रेक्षा तथा ‘ऊर्मय एव हस्ताः’ में रूपक अलंकार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—उत्प्रेक्षा—“भवेत्संभावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना। रूपकम्—रूपकं रूपितारोपाद् विषये निरपह्रवे”॥५०॥
“खलः को नात्र मुक्तिं वै भजते तत्र मज्जनात् ।
अतः कनखलं तीर्थं नाम्ना चक्रुर्मुनीश्वराः ॥”
यह मान्यता है कि हरिद्वार में स्थित इस स्थान में स्नान करने से पुनर्जन्म नहीं होता अर्थात् व्यक्ति सांसारिक आवागमन से मुक्त होकर ब्रह्ममय हो जाता है।
जह्नोः कन्याम्-गंगा को जाह्नवी कहते हैं। वाल्मीकि रामायण की कथा के अनुसार गंगाजी जब हिमालय से उतर कर भगीरथ का अनुसरण करते हुए पृथ्वी पर पहुँचीं तब मार्ग मे स्थित जह्नु ऋषि की यज्ञशाला को ही जलमग्न कर बहाकर अपने साथ लेकर चलते बनी। इसे गङ्गाजी का गर्व समझकर जह्नु ऋषि उन्हें पी गये। उसके बाद देवों एवं ऋषियों की प्रार्थना को स्वीकार कर उन्होंने अपने कानों के छिद्र से गङ्गाजी को बाहर निकाल दिया तभी से इनका नाम जाह्नवी पड़ गया।
सगरतनयस्वर्गसोपानपङ्क्तिम्-सूर्यवंशीय राजा सगर जब गर्भावस्था में विद्यमान थे तभी इनकी विमाता ने इनकी माता को गर (विष) दे दिया किन्तु किसी मुनि की कृपा से ये सकुशल जन्म ग्रहण कर धरती पर आ गये। इनकी दो रानियाँ थीं। एक मुनि की कृपा से केशिनी से एक पुत्र उत्पन्न हुआ जिसका नाम असमञ्जस पड़ा। सुमति से ६०,००० हजार पुत्र उत्पन्न हुए। राजा सगर जब सौवाँ अश्वमेध यज्ञ कर रहे थे उसी समय अश्वमेधी यज्ञ के अश्व को इन्द्र ने चुराकर ले जाकर उसे कपिलमुनि के आश्रम में बाँध दिया। राजा सगर के पुत्र घोड़े को खोजते हुए कपिलमुनि के आश्रम में पहुँच गये। वहाँ पर घोड़े को देखकर उन्होंने अज्ञानतावश यह समझा कि इस घोड़े को ऋषि ने ही चुरा लिया है। वे ऋषि को अपमानित करने लगे। फिर ऋषि का क्रोध उबल पड़ा तथा वे सभी मुनि के शाप से वहीं पर भस्म हो गये। इसके बाद सगरकुलोत्पन्न भगीरथ ने घोर तपस्या कर गङ्गा जी को धरती ले आए तथा अपने पूर्वजों का उद्धार किया। इसीलिए गंगाजी को सगरपुत्रों के लिए स्वर्ग का सोपान कहा गया है तथा इनका नाम भागीरथी पड़ गया।
गौरीवक्त्रभ्रुकुटीरचनाम्-ब्रह्माजी के आदेश को अङ्गीकार कर राजा भगीरथ ने शिवजी की तपस्या आरम्भ कर दी। जब भगीरथ की तपस्या से शिवजी प्रसन्न होकर वर माँगने के लिए बोले तब भगीरथ ने प्रार्थना की कि आप गङ्गाजी को अपने शिर पर धारण कर लें। स्वर्ग से आती हुई गंगा जी को शंकर जी ने अपने सिर पर धारण कर लिया। जब शिवजी ने गंगाजी को अपने सिर पर धारण किया तब इसे देखकर पार्वती जी सौतियाडाह से ग्रसित हो गईं जिससे उनकी भृकुटि तन गयी। किन्तु महिमामयी गंगा ने गौरी की कुटिल भृकुटियों की परवाह नहीं की, अपने उज्ज्वल फेनों के बहाने उनकी इस भ्रूभंगिमा का उपहास किया और स्वाधीनभर्तृका ज्येष्ठा नायिका की भाँति अपने तरंगरूपी हाथों से शिव के भालदेश में विराजमान चन्द्रमा से लगकर भगवान् शंकर के केशों को पकड़ लिया था।
गच्छेः-गम्+विधिलिङ्+सिप्। गौरीवक्त्रभ्रुकुटिरचनाम्-गौर्याः वक्त्रम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मिन् भ्रुकुटिरचना (सप्तमीतत्पुरुषः) ताम्। विहस्य-वि+हस्+क्त्वा (ल्यप्)। इन्दुलग्नोर्मिहस्ता-ऊर्मयः एव हस्ताः (रूपक समासः), इन्दौ लग्नाः (सप्तमीतत्पुरुषः), इन्दुलग्ना ऊर्मिहस्ता यस्याः सा (बहुव्रीहिः)। शम्भोः-शम् (सुखम्) भावयतीति शम्भुः, तस्य। केशग्रहणम्-केशानां ग्रहणम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तत्। अकरोत्-कृ+लङ्+तिप्। इस श्लोक में ‘विहस्य इव’ में उत्प्रेक्षा तथा ‘ऊर्मय एव हस्ताः’ में रूपक अलंकार है। इसका लक्षण इस प्रकार है—उत्प्रेक्षा—“भवेत्संभावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना। रूपकम्—रूपकं रूपितारोपाद् विषये निरपह्रवे”॥५०॥
तस्याः पातुं सुरगज इव व्योम्नि पश्चार्धलम्बी
त्वं चेदच्छस्फटिकविशदं तर्कयेस्तिर्यगम्भः ।
संसर्पन्त्या सपदि भवतः स्रोतसि च्छाययाऽसौ
स्यादस्थानोपगतयमुनासङ्गमेवाभिरामा ॥ ५१ ॥
अन्वय(हे मेघ !) सुरगज इव व्योम्नि पश्चार्धलम्बी त्वम् अच्छस्फटिकविशदं तस्या अम्भः तिर्यक् पातुं तर्कयेः चेत्, सपदि स्रोतसि संसर्पन्त्या भवतः छायया असौ अस्थानोपगतयमुनासङ्गमा इव अभिरामा स्यात्॥५१॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गगङ्गाजलपातुं प्रवृत्ते मेघे गङ्गामेधयोः शोभामुपस्थापयति।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) सुरगजः—सुराणां गजः = देवगजः, इव = यथा, ऐरावतसदृशः इत्यर्थः, व्योम्नि = अम्बरे, पश्चार्धलम्बी—अपरं च तत् अर्ध पश्चार्द्धः, तेन लम्बते तच्छीलः पश्चार्द्धलम्बी = पश्चार्द्धभागेन व्योम्नि स्थित्वा पूर्वार्द्धन च अवनमितः सन्निति भावः, त्वं = भवान् (मेघः), अच्छस्फटिकविशदं—अच्छश्चासौ स्फटिकः, अच्छस्फटिक इव विशदन्तत् = निर्मलस्फटिकोज्ज्वलं, तस्याः = भागीरथ्याः, अम्भः = जलं, तिर्यक्—तिरः (अक्रमं) अञ्चति (गच्छति) इति तिर्यक् = तिरश्चीनं यथा स्यात्तथा, पातुम् = उपभुङ्क्तं, पानं कर्तुमिति भावः, तर्कयेः = विचारयेः, चेत् = यदि, सपदि = सद्यः, तत्क्षणमेवेति भावः, छायया = प्रतिबिम्बेन, असौ = इयं गङ्गेति भावः, अस्थानोपगतयमुनासङ्गमा—न स्थानम् अस्थानन्तस्मिन् उपगतः, यमुनायाः सङ्गमः, यमुनासङ्गमो यस्याः सा = तीर्थराज इतरस्थानप्राप्तयमस्वसृसमागमा, इव = यथा, अभिरामा = मनोहरां, स्यात् = भवेत्। अत्र सुरगजमेघसादृश्यत्वात् श्रौत्युपमाऽलङ्कारः। ‘अच्छस्फटिकविशदम्’ त्यत्र वाचकशब्दलोपात् लुप्तोपमाऽलङ्कारश्च। ‘अस्थानोपगतयमुनासङ्गमा इव’ इत्यत्रोत्प्रेक्षा च सम्भावनायाम्। एतेषामलङ्काराणां निरपेक्षतयास्थित्या संसृष्टिरलङ्कारः। तद्यथा साहित्यदर्पणे—‘मिथोऽनपेक्षमेतेषां स्थितिः संसृष्टिरुच्यते’॥५१॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) सुरगजः = ऐरावत, इव = की तरह, व्योम्नि = आकाश में, पश्चार्धलम्बी = पिछले आधे भाग से स्थित रहने वाले (एवं आगे वाले आधे भाग से नीचे लटकने वाले), त्वं = तुम (मेघ), अच्छस्फटिकविशदं = स्वच्छ स्फटिक मणि की तरह उज्ज्वल, तस्याः = पूर्वकथित गङ्गा के, अम्भः = जल को, तिर्यक् = तिरछे होकर, पातुं = पीने के लिये, तर्कयेः = विचार करोगे, चेत् = अगर, सपदि = तत्क्षण (उसी समय), स्रोतसि = (गङ्गा की) धारा में, संसर्पन्त्याः = पड़ती हुई, भवतः = आपकी (तुम्हारी), छायया = छाया से (प्रतिबिम्ब से), असौ = वह (गङ्गा), अस्थानोपगतयमुनासङ्गमा = स्थान (प्रयाग) से भिन्न स्थान में यमुना से मिलकर बने हुए सङ्गम, इव = की तरह, अभिरामा = मनोहर, स्यात् = प्रतीत होगी॥५१॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) ऐरावत (इन्द्र का हाथी) की तरह शरीर के पिछले भाग से आकाश में स्थित और अगले भाग से जल के सम्मुख रहकर तिरछे होकर निर्मल स्फटिक केसदृश (दोष रहित उज्ज्वल) गङ्गा के जल को पीने का विचार करोगे तो उसी क्षण (गङ्गा की) धारा में पड़ती हुई तुम्हारी छाया से गङ्गा (प्रयाग से) भिन्न स्थान में यमुना से मिली हुई (यमुना के संगम की) की सदृश मनोहर प्रतीत होगी॥५१॥
टिप्पणीसुरगज इव-ऐरावत के समान। ऐरावत हाथी आठ दिग्गजों में से अन्यतम है। आठ दिग्गजों के नाम इस प्रकार हैं—
“ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ।
पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥”
अस्थानोपगतयमुनासङ्गमा इव अभिरामा स्यात्-जिसका मानों (प्रयाग से) भिन्न स्थान पर यमुना से संगम हो गया हो ऐसी सुन्दर प्रतीत होगी। यक्ष मेघ से कहता है कि जब तुम गंगा का स्वच्छ स्फटिक के समान निर्मल जल पीने के लिए झुकोगे, तो ऐसा मालूम होगा, जैसे कोई विशाल दिग्गज अपना आधा पिछला हिस्सा उठाकर पानी के लिए आकाश से झुकता आ रहा है। उस निर्मल जलधारा में तुम्हारी काली छाया जब दौड़ती रहेगी, तो देखने वालों को ऐसा मालूम होगा जैसे प्रयाग के बहुत पहले ही अप्रत्याशित स्थान पर गंगा और यमुना का संगम हो रहा है।
सुरगजः-सुराणां गजः (षष्ठीतत्पुरुषः)। पश्चार्द्धलम्बी-अपरं च तत् अर्धम् पश्चार्द्धम् (कर्मधारयः)। पश्चार्द्धलम्बी-पश्चार्द्ध+लम्ब+णिनि। अच्छस्फटिकविशदम्-अच्छश्चासौ स्फटिकः (कर्मधारयः), अच्छस्फटिक इव विशदम् अच्छस्फटिकविशदम्, तत् (उपमानकर्मधारयः)। तिर्यक्-तिरः (वक्रम) अञ्चति (गच्छति) इति (उपपदतत्पुरुषः)। तिर्यक्-तिरस+अञ्च्+क्विन्। पातुम्-पा+तुमुन्। तर्कयेः-तर्क+णिच्+लिङ्+सिप्। सपदि-“सद्यः सपदि तत्क्षणे” इत्यमरः। संसर्पन्त्या-सं+सृप्+लट् (शतृ)+ङीप्+टा। अस्थानोपगत-यमुनासङ्गमा-न स्थानम् अस्थानम् (नञ्तत्पुरुषः), यमुनायाः सङ्गमः (षष्ठीतत्पुरुषः), अस्थानोपगतो यमुनासङ्गमो यस्याः सा (बहुव्रीहिः)। अभिरामा-अभिरमन्ते अस्याम्, अभि+रम्+घञ्+टाप्। स्यात्-अस्+लिङ्। इस श्लोक में “अस्थानोपगत यमुनासङ्गमा इव” में उत्प्रेक्षा तथा सुरगज के साथ मेघ का सादृश्य होने से श्रौती उपमा एवं “अच्छस्फटिकविशदम्” में लुप्तोपमा अलंकार है॥५१॥
“ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदोऽञ्जनः ।
पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥”
अस्थानोपगतयमुनासङ्गमा इव अभिरामा स्यात्-जिसका मानों (प्रयाग से) भिन्न स्थान पर यमुना से संगम हो गया हो ऐसी सुन्दर प्रतीत होगी। यक्ष मेघ से कहता है कि जब तुम गंगा का स्वच्छ स्फटिक के समान निर्मल जल पीने के लिए झुकोगे, तो ऐसा मालूम होगा, जैसे कोई विशाल दिग्गज अपना आधा पिछला हिस्सा उठाकर पानी के लिए आकाश से झुकता आ रहा है। उस निर्मल जलधारा में तुम्हारी काली छाया जब दौड़ती रहेगी, तो देखने वालों को ऐसा मालूम होगा जैसे प्रयाग के बहुत पहले ही अप्रत्याशित स्थान पर गंगा और यमुना का संगम हो रहा है।
सुरगजः-सुराणां गजः (षष्ठीतत्पुरुषः)। पश्चार्द्धलम्बी-अपरं च तत् अर्धम् पश्चार्द्धम् (कर्मधारयः)। पश्चार्द्धलम्बी-पश्चार्द्ध+लम्ब+णिनि। अच्छस्फटिकविशदम्-अच्छश्चासौ स्फटिकः (कर्मधारयः), अच्छस्फटिक इव विशदम् अच्छस्फटिकविशदम्, तत् (उपमानकर्मधारयः)। तिर्यक्-तिरः (वक्रम) अञ्चति (गच्छति) इति (उपपदतत्पुरुषः)। तिर्यक्-तिरस+अञ्च्+क्विन्। पातुम्-पा+तुमुन्। तर्कयेः-तर्क+णिच्+लिङ्+सिप्। सपदि-“सद्यः सपदि तत्क्षणे” इत्यमरः। संसर्पन्त्या-सं+सृप्+लट् (शतृ)+ङीप्+टा। अस्थानोपगत-यमुनासङ्गमा-न स्थानम् अस्थानम् (नञ्तत्पुरुषः), यमुनायाः सङ्गमः (षष्ठीतत्पुरुषः), अस्थानोपगतो यमुनासङ्गमो यस्याः सा (बहुव्रीहिः)। अभिरामा-अभिरमन्ते अस्याम्, अभि+रम्+घञ्+टाप्। स्यात्-अस्+लिङ्। इस श्लोक में “अस्थानोपगत यमुनासङ्गमा इव” में उत्प्रेक्षा तथा सुरगज के साथ मेघ का सादृश्य होने से श्रौती उपमा एवं “अच्छस्फटिकविशदम्” में लुप्तोपमा अलंकार है॥५१॥
आसीनानां सुरभितशिलं नाभिगन्धैर्मृगाणां
तस्या एव प्रभवमचलं प्राप्य गौरं तुषारैः ।
वक्ष्यस्यध्वश्रमविनयने तस्य शृङ्गे निषण्णः
शोभां शुभ्रत्रिनयनवृषोत्खातपङ्कोपमेयाम् ॥ ५२ ॥
अन्वय(हे मेघ !) आसीनानां मृगाणां नाभिगन्धैः सुरभितशिलं तस्याः एव प्रभवं तुषारैः गौरम् अचलं प्राप्य अध्वश्रमविनयने तस्य शृङ्गे निषण्णः सन् शुभ्रत्रिनयनवृषोत्खातपङ्कोपमेयां शोभां वक्ष्यति॥५२॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गहिमालयासीनमेघशोभामुपस्थापयति महाकविः।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) आसीनानाम्—उपविष्टानां, मृगाणां=कस्तूरीहरिणानां, नाभिगन्धैः—नाभीनां गन्धास्तैः=कस्तूरीसुगन्धैः, ‘मृगनाभिर्मृगमदः कस्तूरी चैत्यमरः, ‘नाभिः प्रधाने कस्तूर्या मदे च क्वचिदीरितः’ इति विश्वः, सुरभितशिलं—सुरभि सञ्जातो यासां ताः सुरभिताः, सुरभिताः शिलाः यस्य तन्तथोक्तं = सुगन्धितोपलं, तस्याः = गङ्गायाः, एव, प्रभवं = कारणमुत्पत्तिस्थानमिति भावः, तुषारैः—तुहिनैः, ‘तुषारस्तुहिनं हि मम्’ इत्यमरः, गौरं = शुभ्रं, ‘अवदातः सितो गौरः’ इत्यमरः अचलं = नगं हिमालयमिति भावः, प्राप्य = सम्प्राप्य, गत्वेति भावः, अध्वश्रमविनयने—अध्वनः श्रमः, तस्य विनयनं तस्मिन् = मार्गपरिश्रमापनोदने, तस्य = हिमाचलस्य, शृङ्गे = शिखरे, निषण्णः = उपविष्टः, सन्निति शेषः, शुभ्रत्रिनयनवृषोत्खातपङ्कोपमेयां—त्रीणि नयनानि यस्य स त्रिनयनः, तस्य वृषः, शुभ्रश्चासौ त्रिनयनवृषः, तेन उत्खातः, स चासौ पङ्कः, उपमितुं योग्या उपमेया, शुभ्रत्रिनयनवृषोत्खातपङ्केन उपमेया तां = धवलशिववृषभविदारितकर्दमकल्पां, ‘सुकृते वृषभे वृषः’ इत्यमरः, ‘शुभ्रमुद्दीपतशुक्लयोः इत्यमरश्च, शोभां = श्रियं, वक्ष्यसि = धारयिष्यसि। हिमालयनन्दिनोः मेघपङ्कयोश्च सादृश्यादत्रोपमाऽलङ्कारः। तद्यथा—‘साम्यं वाच्यमवैधर्म्यं वाक्यैक्य उपमा द्वयोः’॥५२॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) आसीनानां = बैठे हुए, मृगाणां = गन्ध मृगों के, नाभिगन्धैः = कस्तूरी की सुगन्धि से, सुरभितशिलं = सुगन्धित पत्थरों वाले, तस्याः = उस (गङ्गा) के, एव = ही, प्रभवं = उत्पत्तिस्थान, तुषारैः = बर्फों से, गौरं = उजले वर्णवाले, अचलं = पर्वत को अर्थात् हिमालय को, प्राप्य = प्राप्त करके, अध्वश्रमविनयने = मार्ग के परिश्रम को दूर करने मे, तस्य = उस (हिमालय) की, शृङ्गे = शिखर पर, निषण्णः = बैठे हुए (तुम मेघ), शुभ्रत्रिनयनवृषोत्खातपङ्कोपमेयां = शङ्कर के उजले बैल (नन्दी) के द्वारा खोदी गयी कीचड़ के समान, शोभां = शोभा को, वक्ष्यसि = धारण करोगे॥५२॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) बैठे हुए कस्तूरी मृगों की नाभि के गन्धों से (कस्तूरी के गन्धों से) सुगन्धित पत्थरों से युक्त, गङ्गा की उत्पत्ति के कारा बर्फों से उजले पर्वत (हिमालय) की चोटी पर मार्ग के परिश्रम को दूर करने के लिए जब तुम बैठोगे तब शङ्कर जी के उजले बैल (नन्दी) के द्वारा विदीर्ण कीचड़ के समान शोभा को धारण करोगे॥५२॥
टिप्पणीशुभ्रत्रिनयनवृषोत्खातपङ्कोपमेयाम्-हाथी, बैल आदि जब अपने सींगों से मिट्टी आदि को उखाड़ते हैं तब उसे उत्खात केलि कहते हैं। भगवान् शिव जी के तीन नेत्र हैं—सूर्य, चन्द्र और अग्नि। भगवती पार्वती एक बार अपने कोमल हाथों की अंगुलियों से हास-परिहास में ढक दी थीं तब सारा संसार अन्धकारमय हो गया। फिर शिवजी ने तृतीय नेत्र का आविर्भाव किया। यह तीसरा अग्निरूप नेत्र महादेव के ललाट में स्थित है जो प्रलयकालके समय संहार के लिए खुलता है। इससे ही कामदेव का नाश हुआ था। महादेव का वाहन वृषभ है जो धर्मरूप तथा श्वेत है। मेघ पहुँचकर हिमालय पर विश्राम करता है उस समय उसकी शोभा की कल्पना करते हुए यक्ष कहता है कि जिस समय तुम गंगा को जन्म देने वाले महान् गिरिराज के तुषार-गौर शृंग पर क्षणभर के लिए विश्राम करने लगोगे; उस समय ऐसा जान पड़ेगा कि महादेव के श्वेत वृषभ ने कहीं कीचड़ में अपनी सींगों से जमके उखाड़ने का सुख लूटा है और अब वह उन सींगों में काला कीचड़ लिपटा हुआ है।
आसीनानाम्-आसत इति आसीनाः, तेषाम्, आस्+लट्+शानच्। नाभिगन्धैः-नाभीनां गन्धाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। मृग के नाभि में कस्तूरि होता है। “मृगनाभिर्मृगमदः कस्तूरी च” इत्यमरः। सुरभितशिलम्-सुरभिता शिला यस्य सः (बहुव्रीहिः) तम्। सुरभिता-सुरभिः सञ्जातो यासां ताः सुरभिताः, सुरभि+इतच्+टाप्। प्रभवम्-प्रभवति अस्मात् इति प्रभवः, तम्, प्र+भू+अप् “यहाँ ऋदोरप्” से अप् हुआ है। गौरम्-“अवदातः सितो गौरः” इत्यमरः। अचलम्-न चलः अचलः (नञ्तत्पुरुषः) तम्। चलतीति चलः, चल्+अच्। प्राप्य-प्र+आप्+क्त्वा (ल्यप्)। अध्वश्रमविनयने-अध्वनः श्रमः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य विनयनम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। विनयन-वि+नी+ल्युट्। निषण्णः-नि+सद्+क्त। शुभ्रत्रिनयन-वृषोत्खातपङ्कोपमेयाम्-त्रीणि नयनानि यस्य सः त्रिनयनः (बहुव्रीहिः), त्रिनयनस्य वृषः (षष्ठीतत्पुरुषः), शुभ्र त्रिनयनवृषः (कर्मधारयः), तेन उत्खातः (तृतीयातत्पुरुषः), तादृशः पङ्कः (कर्मधारयः), तेन उपमेया (तृतीयातत्पुरुषः), ताम्। उत्खात-उत्+खन्+क्त। उपमेया-उप+मा+यत्+टाप्। वक्ष्यसि-वह्+लट्+सिप्। इस श्लोक में हिमालय पर्वत की शंकर जी के वृषभ से तथा मेघ की कीचड़ से तुलना करने से उपमा अलंकार है॥५२॥
आसीनानाम्-आसत इति आसीनाः, तेषाम्, आस्+लट्+शानच्। नाभिगन्धैः-नाभीनां गन्धाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। मृग के नाभि में कस्तूरि होता है। “मृगनाभिर्मृगमदः कस्तूरी च” इत्यमरः। सुरभितशिलम्-सुरभिता शिला यस्य सः (बहुव्रीहिः) तम्। सुरभिता-सुरभिः सञ्जातो यासां ताः सुरभिताः, सुरभि+इतच्+टाप्। प्रभवम्-प्रभवति अस्मात् इति प्रभवः, तम्, प्र+भू+अप् “यहाँ ऋदोरप्” से अप् हुआ है। गौरम्-“अवदातः सितो गौरः” इत्यमरः। अचलम्-न चलः अचलः (नञ्तत्पुरुषः) तम्। चलतीति चलः, चल्+अच्। प्राप्य-प्र+आप्+क्त्वा (ल्यप्)। अध्वश्रमविनयने-अध्वनः श्रमः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य विनयनम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। विनयन-वि+नी+ल्युट्। निषण्णः-नि+सद्+क्त। शुभ्रत्रिनयन-वृषोत्खातपङ्कोपमेयाम्-त्रीणि नयनानि यस्य सः त्रिनयनः (बहुव्रीहिः), त्रिनयनस्य वृषः (षष्ठीतत्पुरुषः), शुभ्र त्रिनयनवृषः (कर्मधारयः), तेन उत्खातः (तृतीयातत्पुरुषः), तादृशः पङ्कः (कर्मधारयः), तेन उपमेया (तृतीयातत्पुरुषः), ताम्। उत्खात-उत्+खन्+क्त। उपमेया-उप+मा+यत्+टाप्। वक्ष्यसि-वह्+लट्+सिप्। इस श्लोक में हिमालय पर्वत की शंकर जी के वृषभ से तथा मेघ की कीचड़ से तुलना करने से उपमा अलंकार है॥५२॥
तं चेद्वायौ सरति सरलस्कन्धसङ्घट्टजन्मा
बाधेतोल्काक्षपितचमरीबालभारो दवाग्निः ।
अर्हस्येनं शमयितुमलं वारिधारासहस्रै-
रापन्नार्तिप्रशमनफलाः सम्पदो ह्युत्तमानाम् ॥ ५३ ॥
अन्वय(हे मेघ !) वायौ सरति सरलस्कन्धसंघट्टजन्मा उल्काक्षपितचमरीबालभारः दवाग्निः तं बाधेत चेत् एनं वारिधारासहस्रैः अलं शमयितुम् अर्हसि हि उत्तमानां सम्पदः आपन्नार्तिप्रशमनफलाः॥५३॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गहिमालयदावाग्निं प्रशमयितुं मेघमुपदिशति महाकविः।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) वायौ = पवने, सरति = वाति सतीति शेषा, सरलस्कन्धसङ्घट्टजन्मा—सरलानां स्कन्धाः, तेषां सङ्घट्टः, तस्माज्जन्म यस्य सः = देवदारुप्रकाण्डसंघर्षेणसम्भवः, उल्काक्षपितचमरीबालभारः—उल्काभिः क्षपिताः, बालानां भाराः, उल्काक्षपिताः चमरीबालभारा येन सः = स्फुलिङ्गप्रदग्धचमरीकेशगुल्मकः, दवाग्निः—दवस्याग्निः = काननानलंतं, तं = हिमवन्तं, बाधेत = पीडयेत्, चेत् = यदि, तर्हीति शेषः, एनं = अग्नि, वारिधारासहस्रैः—वारीणां धाराः, तासां सहस्राणि तैः = सहस्रजलसम्पातैः, अलं = पर्याप्तं, यथा स्यात्तथा, शमयितुं = निर्वापयितुम्, अर्हसि = क्षमोऽसि। उक्तमेवार्थान्तरन्यासेन परिपोषयते—हि = यतः, उत्तमानां = महनीयानाम्, उदारचेतसामिति भावः, सम्पदः = समृद्धयः, आपन्नार्तिप्रशमनफला—आपन्नानाम् आर्तिः, आपन्नाऽऽर्तीनां प्रशमनं, तदेव फलं यासां ताः = आर्तपीडानिवारणहेतुकाः, भवन्तीति शेषः, ‘आपन्न आपत्प्राप्तः स्यात्’ इत्यमरः। अत्र चतुर्थचरणेन तृतीयचरणस्यार्थसमर्थनात् अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। तद्यथा—‘सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि। कार्यं च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते’॥५३॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) वायौ = हवा के, सरति = चलने पर, सरलस्कन्धसंघट्टजन्मा = देवदारु की शाखाओं के घर्षण से उत्पन्न, उल्काक्षपितचमरीबालभारः = चिनगारियों से चमरी गायों की पूँछ के बालों को जलाने वाली, दवाग्निः = जंगल की आग, तं = उस (हिमालय) को, चेत् = अगर (यदि), बाधेत = बाधा पहुँचाये (पीड़ित करे), तर्हि = तब, एनं = इस (दवाग्नि) को, वारिधारासहस्रैः = जल की अगणित धाराओं से मूसलाधारवृष्टि कर, अलं = पूर्ण रूप से, शमयितुं = बुझाने के लिए, अर्हसि = (तुम) योग्य हो अर्थात् तुम दवाग्नि को शान्त कर सकते हो, हि = क्योंकि, उत्तमानां = बड़ों की, सम्पदः = सम्पत्तियाँ, आपन्नार्तिप्रशमनफलाः = दुःखियों की विपत्तियों को दूर करने के लिए ही (भवन्ति = होती हैं)॥५३॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) वन की हवा बहने पर सरल (चीड़ या देवदारु) वृक्षों की शाखाओं की रगड़ से उत्पन्न और चिनगारियों से चमरी गायों की पूँछ से बाल-गुच्छों को जलाने वाली वन की आग यदि हिमालय को जलाती हो तो तुम उस जल की सहस्र (अगणित) धाराओं से उस (दवाग्नि) को बुझा देना। क्योंकि बड़ों की समृद्धियाँ विपत्ति में फँसे (लोगों) की पीड़ा दूर करने वाली होती हैं॥५३॥
टिप्पणीवारिधारासहस्रैः-यक्ष मेघ से कह रहा है कि विशालकाय देवदारु वृक्षों की शाखाओं के संघर्ष से उत्पन्न दावाग्नि ने चमरी गौओं की सुन्दर पुच्छों को झुलसा दिया है और इस प्रकार वह हिमालय को पीड़ा पहुँचा रही है; तो सहस्रधार होकर बरस जाना। तुम्हें इस प्रकार पीड़ा पहुँचाने वाले दावानल को अवश्य शान्त कर देना चाहिए। सज्जनों के पास जब सम्पत्ति आती है, तो उसका एक ही फल होता है—दुखितजनों के दुःख का निवारण। यदि विपत्तिग्रस्त लोगों को विपत्ति से बचाया न जा सके, तो सम्पत्ति का मूल्य ही क्या है ? जड़-सम्पत्ति संचित होकर केवल विकार की सृष्टि करती है, किन्तु विपत्तिग्रस्त लोगों की सेवा में नियोजित होकर वह सार्थक हो जाती है। इसीलिए कहता हूँ कि उत्तम जनों की सम्पत्ति का एक ही फल है—दुःखित जनों का दुःखनिवारण। तुम्हारे पास जो जलधारा सम्पत्ति है, उसका भी यही उपयोग होना चाहिए। मित्र ! हिमालय में लगी हुई दावाग्नि को धारासार वर्षा के द्वारा शमन करना तुम्हारा कर्तव्य है।
वायौ-वातीति वायुः, तस्मिन्, वा+उण् (युक् आगमः)। सरति-सृ+लट् (शतृ), भावे सप्तमी। सरलस्कन्धसंघट्टजन्मा-सरलानां स्कन्धाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषां संघट्टः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मात् जन्म यस्य सः (बहुव्रीहिः)। संघट्टः-सम्+घट्ट+घञ्। “अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखाऽवधेस्तरोः” इत्यमरः। उल्काक्षपितचमरीवालभारः-उल्काभिः क्षपिताः (तृतीयातत्पुरुषः), चमरीणां वालभाराः (षष्ठीतत्पुरुषः), उल्काक्षपिताः चमरीवालभारा येन (बहुव्रीहिः)। क्षपितः-क्षै+णिच्+क्त। शमयितुम्-शम्+णिच्+तुमुन्। दावाग्निः-दवस्य अग्निः (षष्ठीतत्पुरुषः)। “वने च वनवह्लौ च दवो दाव इतीष्यते” इति यादवः। बाधेत-बाध्+लिङ्। वारिधारासहस्रैः-वारीणां धाराः (षष्ठीतत्पुरुषः), तासां सहस्राणि (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। अर्हसि-अर्ह+लट्+सिप्। आपन्नार्तिप्रशमनफलाः-आपन्नानां आर्तिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्याः प्रशमनम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तदेव फलं यासां ताः (बहुव्रीहिः)। आपन्नः-आपद्+क्त। आर्तिः-आ+ऋ+क्तिन् (भावे)। प्रशमनम्-प्र+शम्+ल्युट्। इस श्लोक में चतुर्थ चरण से तृतीय चरण के अर्थ का समर्थन होने से अर्थान्तरन्यास अलंकार है॥५३॥
वायौ-वातीति वायुः, तस्मिन्, वा+उण् (युक् आगमः)। सरति-सृ+लट् (शतृ), भावे सप्तमी। सरलस्कन्धसंघट्टजन्मा-सरलानां स्कन्धाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषां संघट्टः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मात् जन्म यस्य सः (बहुव्रीहिः)। संघट्टः-सम्+घट्ट+घञ्। “अस्त्री प्रकाण्डः स्कन्धः स्यान्मूलाच्छाखाऽवधेस्तरोः” इत्यमरः। उल्काक्षपितचमरीवालभारः-उल्काभिः क्षपिताः (तृतीयातत्पुरुषः), चमरीणां वालभाराः (षष्ठीतत्पुरुषः), उल्काक्षपिताः चमरीवालभारा येन (बहुव्रीहिः)। क्षपितः-क्षै+णिच्+क्त। शमयितुम्-शम्+णिच्+तुमुन्। दावाग्निः-दवस्य अग्निः (षष्ठीतत्पुरुषः)। “वने च वनवह्लौ च दवो दाव इतीष्यते” इति यादवः। बाधेत-बाध्+लिङ्। वारिधारासहस्रैः-वारीणां धाराः (षष्ठीतत्पुरुषः), तासां सहस्राणि (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। अर्हसि-अर्ह+लट्+सिप्। आपन्नार्तिप्रशमनफलाः-आपन्नानां आर्तिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्याः प्रशमनम् (षष्ठीतत्पुरुषः), तदेव फलं यासां ताः (बहुव्रीहिः)। आपन्नः-आपद्+क्त। आर्तिः-आ+ऋ+क्तिन् (भावे)। प्रशमनम्-प्र+शम्+ल्युट्। इस श्लोक में चतुर्थ चरण से तृतीय चरण के अर्थ का समर्थन होने से अर्थान्तरन्यास अलंकार है॥५३॥
ये संरम्भोत्पतनरभसाः स्वाङ्गभङ्गाय तस्मिन्
मुक्ताध्वानं सपदि शरभा लङ्घयेयुर्भवन्तम् ।
तान्कुर्वीथास्तुमुलकरकावृष्टिपातावलीणान्
के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः ॥ ५४ ॥
अन्वय(हे मेघ !) तस्मिन् संरम्भोत्पतनरभसाः ये शरभा मुक्ताध्वानं भवन्तं सपदि स्वाङ्गभङ्गाय लङ्घयेयुः, तान् तुमुलकरकावृष्टिपातावकीर्णान् कुर्वीथाः। निष्फलारम्भयत्नाः के वा परिभवपदं न स्यु ?॥५४॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गहिमालये शरभाणां बहुत्वं सूचयति यक्षः।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) तस्मिन् = हिमालये, यदि इति शेषः, संरम्भोत्पतनरभसाः—संरम्भणं संरम्भः, तेनोत्पतनन्तस्मिन् रभसः (वेगः) येषान्ते = क्रोधोत्प्लवनवेगशालिनः, ये, शरभाः = अष्टापदमृगविशेषाः, ‘शरभः शलभ चाष्टापदे प्रोक्तो मृगान्तरे’ इत्यमरः, मुक्ताऽध्वानं—मुक्तः शरभोत्पतनमार्ग, भवन्तं = त्वां मेघमित्यर्थः, सपदि = अतर्कितरूपेण, ‘स्यात्झटित्यञ्जसाह्नायं द्राङ्क्षु सपदि द्रुते’ इत्यमरः, ‘सद्यः सपदि तत्क्षणे’ इत्यमरश्च, स्वाङ्गभङ्गाय—स्वस्य अङ्गानि, तेषां भङ्गः तस्मै = निजवपुर्विनाशाय, स्वगात्रत्रोटनायेत्यर्थः, लङ्घयेयुः = अतिक्रमणं कुर्युः, तर्हि, तान् = शरभान्, तुमुलकरकावृष्टिपातावकीर्णान्—तुमुलाश्च ताः करकाः, तासां वृष्टिः, तस्याः पातः, तेन अवकीर्णान्तान् = प्रचण्डोपलवर्ष णविकीर्णान्, ‘तुमुलं रणसंकुले’ इत्यमरः, ‘वर्षोपलस्तु करको करकाऽपि च दृश्यते’ इति रुद्रः, कुर्वीथाः = कुरुष्व। उक्तमेवार्थान्तरन्यासेन द्रढयति—निष्फलारम्भयत्नाः—आरभ्यत इति आरम्भः, आरम्भस्य यत्नः, निर्गतं फलं यस्मात् स निष्फलः, निष्फल आरम्भयत्नो येषान्ते = विफलव्यापारनिरताः, के वा = प्राणिनः, परिभव पदं—परिभवस्य पदं = तिरस्कारभाजनं, ‘अनादरः परिभवो परिभावास्तिरस्क्रिया’ इत्यमरः ‘पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माऽङिघ्रवस्तुषु’ इत्यमरश्च, न = नहि, स्युः = भवेयुः, सर्वेऽपि प्राणिनः तिरस्कारपात्रत्वमधि गच्छन्तीति भावः। अत्र चतुर्थचरणात् तृतीयचरणगतार्थसमर्थनात् अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः। तद्यथा—‘सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि। कार्यं च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्यते॥ साधर्म्येणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽष्टधा ततः’॥५४॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) तस्मिन् = उस (हिमालय) पर, संरम्भोत्पतनरभसाः = क्रुद्ध होकर उछलने से वेगवाले, ये = जो, शरभाः = आठ पैरों वाले मृग (पशु) विशेष, मुक्ताध्वानं = मार्ग को छोड़े हुए, भवन्तं = आपको (यदि), सपदि = अचानक, स्वाङ्गभङ्गाय = अपने ही अङ्गों के नाश के लिए, लङ्घयेयुः = अतिक्रमण करें (कूदें), (तो), तान् = उन शरीरों को, तुमुलकरकावृष्टिपातावकीर्णान् = ओलों (बर्फ के पत्थरों) की प्रचण्ड वृष्टि से तितर-बितर, कुर्वीथाः = कर देना। (क्योंकि) निष्फलारम्भयत्नाः = बिना फल के (व्यर्थ के), कामों को करने का प्रयास करने वाले, के वा = कौन प्राणी, परिभवपदं = अपमान (निन्दा) के पात्र, न = नहीं, स्युः = होते॥५४॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) क्रोध से कूदने के कारण अति वेग वाले शरभ (आठ पैरों वाले मृगविशेष), उनके मार्ग को छोड़नेवाले आपको उसी क्षण अपने अङ्गों का विनाश करने के लिए लङ्घन करें (कूदें) तो उनको आप प्रचुर ओलों की वृष्टि से उन्हें तितर-बितर कर देना। (क्योंकि) व्यर्थ के कामों को करने का प्रयास करने वाले कौन जीव (प्राणी) अपमान के पात्र नहीं होते अर्थात् सभी होते हैं॥५४॥
टिप्पणीशरभाः-आठ चरणों से युक्त मृगविशेष को शरभ कहते हैं—“शरभः शलभ चाष्टापदे प्रोक्तो मृगान्तरे” इति विश्वः। यद्यपि अब ये उपलब्ध नहीं हो रहे हैं। ऐसा कहा जाता है कि इसके चार चरण अवाङ्मुख और चार चरण ऊर्ध्वमुख होते हैं। यह सिंह को भी मार डालता है। पुराणों के अनुसार नृसिंह अवतारधारी भगवान् विष्णु ने नृसिंह का वध करके भी अपना कोप शान्त नहीं कर पाये। तत्पश्चात् उनके कोप को लोकभयोत्पादक जानकर देवताओं ने भगवान् आशुतोष की उपासना की। देवों की प्रार्थना से भगवान् शंकर ने शरभ का रूप धारण कर भगवान् विष्णु को परास्त कर उनके कोप को शान्त किया जिससे लोक को संरक्षण प्राप्त हुआ।
के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः-व्यर्थ के कामों में हाथ डालने वाला कौन ऐसा है ? जो तिरस्कार का पात्र नहीं बनता। यक्ष मेघ से कहता है कि यदि तुम्हारे गर्जन को न सहकर क्रोध से उन्मत्त होकर शरभ नामक हिरण उछल-कूद मचायें तथा तुम्हारे मार्ग में बाधा उपस्थित करें, तो उन्हें उचित दण्ड देना। हिमालय के वनप्रदेश में रहने वाले ये मृग बड़े चंचल होते हैं, मेघगर्जन से क्रुद्ध होकर जब ये कूदने लगते हैं, तो इस बात का ध्यान नहीं रखते हैं कि उछल-कूद से उन्हीं का अंग-भंग होगा। ये तुम्हारा मार्ग तो क्या रोक सकेंगे; लेकिन जब ये झुण्ड के झुण्ड निकलकर वेगपूर्वक कूदने और दौड़ने लगेंगे, तो कठिनाई अवश्य उत्पन्न कर देंगे। ऐसे में ओले नहीं मिलेगा, तो और क्या मिलेगा ? अपनी शक्ति को न समझकर बड़ों की मर्यादा लाँघने की हिमाकत करने वाले इसी प्रकार अपमानित होते हैं।
संरम्भोत्पतनरभसाः-संरम्भेण उत्पतनम् (तृतीयातत्पुरुषः), तस्मिन् रभसः येषां ते (बहुव्रीहिः)। संरम्भः-संरभणं संरम्भः, सं+रभ्+घञ्। उत्पतनम्-उद्+पत्+ल्युट्। “संरम्भः संभ्रमे कोपे” इति शब्दार्णवः। “रभसो वेगहर्षयोः” इत्यमरः। शरभाः-“शरभः शलभे चाष्टापदे प्रोक्तो मृगान्तरे” इति विश्वः। मुक्ताध्वानम्-मुक्तः अध्वा येन, तम् (बहुव्रीहिः)। भवन्तम्-भा+डवतुः। स्वाङ्गभङ्गाय-स्वस्य अङ्गानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषां भङ्गः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मै। लङ्घयेयुः-लङ्घ+णिच्+लिङ् (संभावनायाम्)। तुमुलकरका-वृष्टिपातावकीर्णान्-तुमुलाश्च ताः करकाः (कर्मधारयः), तासां वृष्टिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्याः पातः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन अवकीर्णाः (तृतीयातत्पुरुषः) तान्। पातः-पत्+घञ्। अवकीर्णाः-अव+कॄ+क्त। “वर्षोपलस्तु करका करकोऽपि च दृश्यते” इति रुद्रकोशः। कुर्वीथाः-कृ+विधिलिङ्+थास्। निष्फलारम्भयत्नाः-निष्फलाश्च ते आरम्भाः (कर्मधारयः), तेषु यत्नः येषां ते (बहुव्रीहिः)। आरम्भः-आरभ्यत इत्यारम्भः, आ+रभ्+घञ् (कर्मणि)। परिभवपदम्-परिभवस्य पदम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। परिभवः-परि+भू+अप् (भावे)। “अनादरः परिभवो परीभावस्तिरस्क्रिया” इत्यमरः। “पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माऽङिघ्रवस्तुषु” इत्यमरः। स्युः-अस्+विधिलिङ्। इस श्लोक में चतुर्थ चरण से तृतीय चरण के अर्थ का समर्थन करने से अर्थान्तरन्यास अलंकार है॥५४॥
के वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः-व्यर्थ के कामों में हाथ डालने वाला कौन ऐसा है ? जो तिरस्कार का पात्र नहीं बनता। यक्ष मेघ से कहता है कि यदि तुम्हारे गर्जन को न सहकर क्रोध से उन्मत्त होकर शरभ नामक हिरण उछल-कूद मचायें तथा तुम्हारे मार्ग में बाधा उपस्थित करें, तो उन्हें उचित दण्ड देना। हिमालय के वनप्रदेश में रहने वाले ये मृग बड़े चंचल होते हैं, मेघगर्जन से क्रुद्ध होकर जब ये कूदने लगते हैं, तो इस बात का ध्यान नहीं रखते हैं कि उछल-कूद से उन्हीं का अंग-भंग होगा। ये तुम्हारा मार्ग तो क्या रोक सकेंगे; लेकिन जब ये झुण्ड के झुण्ड निकलकर वेगपूर्वक कूदने और दौड़ने लगेंगे, तो कठिनाई अवश्य उत्पन्न कर देंगे। ऐसे में ओले नहीं मिलेगा, तो और क्या मिलेगा ? अपनी शक्ति को न समझकर बड़ों की मर्यादा लाँघने की हिमाकत करने वाले इसी प्रकार अपमानित होते हैं।
संरम्भोत्पतनरभसाः-संरम्भेण उत्पतनम् (तृतीयातत्पुरुषः), तस्मिन् रभसः येषां ते (बहुव्रीहिः)। संरम्भः-संरभणं संरम्भः, सं+रभ्+घञ्। उत्पतनम्-उद्+पत्+ल्युट्। “संरम्भः संभ्रमे कोपे” इति शब्दार्णवः। “रभसो वेगहर्षयोः” इत्यमरः। शरभाः-“शरभः शलभे चाष्टापदे प्रोक्तो मृगान्तरे” इति विश्वः। मुक्ताध्वानम्-मुक्तः अध्वा येन, तम् (बहुव्रीहिः)। भवन्तम्-भा+डवतुः। स्वाङ्गभङ्गाय-स्वस्य अङ्गानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषां भङ्गः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मै। लङ्घयेयुः-लङ्घ+णिच्+लिङ् (संभावनायाम्)। तुमुलकरका-वृष्टिपातावकीर्णान्-तुमुलाश्च ताः करकाः (कर्मधारयः), तासां वृष्टिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्याः पातः (षष्ठीतत्पुरुषः), तेन अवकीर्णाः (तृतीयातत्पुरुषः) तान्। पातः-पत्+घञ्। अवकीर्णाः-अव+कॄ+क्त। “वर्षोपलस्तु करका करकोऽपि च दृश्यते” इति रुद्रकोशः। कुर्वीथाः-कृ+विधिलिङ्+थास्। निष्फलारम्भयत्नाः-निष्फलाश्च ते आरम्भाः (कर्मधारयः), तेषु यत्नः येषां ते (बहुव्रीहिः)। आरम्भः-आरभ्यत इत्यारम्भः, आ+रभ्+घञ् (कर्मणि)। परिभवपदम्-परिभवस्य पदम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। परिभवः-परि+भू+अप् (भावे)। “अनादरः परिभवो परीभावस्तिरस्क्रिया” इत्यमरः। “पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माऽङिघ्रवस्तुषु” इत्यमरः। स्युः-अस्+विधिलिङ्। इस श्लोक में चतुर्थ चरण से तृतीय चरण के अर्थ का समर्थन करने से अर्थान्तरन्यास अलंकार है॥५४॥
तत्र व्यक्तं दृषदि चरणन्यासर्मेन्दुमौलेः
शश्वत् सिद्धैरुपचितबलिं भक्तिनम्रः परीयाः ।
यस्मिन् दृष्टे करणविगमादूर्ध्वमुद्धूतपापाः
सङ्कल्पन्ते स्थिरगणपदप्राप्तये श्रद्दधानाः ॥ ५५ ॥
अन्वय(हे मेघ !) तत्र दृषदि व्यक्तं शश्वत् सिद्धैः उपचितबलिम् अर्धेन्दुमौलेः चरणन्यासं भक्तिनम्रः परीयाः यस्मिन् दृष्टे उद्धूतपापाः श्रद्दधानाः करणविगमात् ऊर्ध्वं स्थिरगणपदप्राप्तये सङ्कल्पन्ते॥५५॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गशिवचरणन्यासचिह्नितशिलायाः प्रदक्षिणां कर्तुं मेघमुपदिशति।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) तत्र = तस्मिन् हिमाचले, दृषदि = कस्मिंश्चित्प्रस्तरे, व्यक्तं = स्पष्टं, शश्वत् = सदा, ‘अभीक्ष्णं शश्वदनारते’ इत्यमरः, उपचितबलिम्—उपचितो बलैर्यस्य तम् = विरचितपूजाविधिं, अर्धेन्दुमौलेः—अर्धश्चासौ इन्दुः अर्धेन्दुः, अर्धेन्दुः मौलौ यस्य सः तस्य = चन्द्रचूडस्य, शिवस्येत्यर्थः, चरणन्यासं—चरणयोः न्यासस्तं = पादविन्यासं, भक्तिनम्रः—नमनशीलो नम्रः भक्त्या नम्रः = पूजाभावनया नमनशीलः, सन्निति शेषः, परीयाः = प्रदक्षिणां कुर्याः, यस्मिन् = पादन्यासे, दृष्टे = अवलोकिते सतीति शेषः, उद्धूतपापाः—उद्धूतं पापं येभ्यस्ते = मुक्तकिल्विषाः, सन्त इति शेषः, ‘पापं किल्विषं कल्मषम्’ इत्यमरः, श्रद्दधानाः = श्रद्धालवो भक्ताः करणविगमात्—क्रियते पापपुण्यादिकं कर्माऽनेनेति करणं, करणस्य विगमस्तस्मात् = वपुस्त्यागात्, ‘करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि’ इत्यमरः, ऊर्ध्वम् = अनन्तरं, स्थिरगणपदप्राप्तये—गणानां पदं, स्थिरं च तत् गणपदं, तस्य प्राप्तिः तस्यै = शाश्वतप्रथमस्थानोपलब्धये, ‘गणाः प्रथमसंख्यायाः’ इति वैजयन्ती, सङ्कल्पन्ते = समर्थाः भवन्ति॥५५॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) तत्र = वहाँ (उस हिमालय पर), दृषदि = (किसी) पत्थर पर, व्यक्तं = स्पष्ट, शश्वत् = स्थायी, सिद्धैः = सिद्धों (देवयोनि विशेष) के द्वारा, उपचितबलिं = जिसकी पूजा की गई है ऐसे, अर्धेन्दुमौलेः = चन्द्रचूड़ (शिव) के, चरणन्यासं = चरणचिह्न को, भक्तिनम्रः = भक्ति-भाव से झुक कर, परीयाः = प्रदक्षिणा करना, यस्मिन् = जिस चरण-चिह्न के, दृष्टे = दीख पड़ने पर, उद्धूतपापाः = पाप से रहित होकर, (धुल जाते हैं पाप जिसके ऐसे), श्रद्दधानाः = श्रद्धालु लोग, (भक्तगण), करणविगमात् = शरीर त्यागने के, ऊर्ध्वं = बाद, स्थिरगणपदप्राप्तये = शिवजी के गणों में स्थायी स्थान की प्राप्ति के लिए, सङ्कल्पन्ते = समर्थ होते हैं॥५५॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) वहाँ (हिमालय में) किसी पत्थर पर प्रकट और सिद्धों से निरन्तर पूजित भगवान् शंकर के चरण-चिह्न को भक्तिभाव से नम्र होकर प्रदक्षिणा करना। जिसके दर्शन होने पर पाप से रहित होकर श्रद्धालु भक्त शरीर का त्याग करने के बाद शिव के स्थायी प्रथमगण के मध्य पद (स्थान) को पाने में समर्थ हो जाते हैं॥५५॥
टिप्पणीचरणन्यासम्-भगवान् शंकर जी ने अपने चरणन्यास को हिमालय पर व्यक्त किया। जैसे कि शम्भुरहस्य में लिखा है—
“अव्यक्तं व्यञ्जयामास शिवः श्रीचरणद्वयम् ।
हिमाद्रौ शाम्भवादीनां सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥
दृष्ट्वा श्रीचरणं सम्यक् साधकः स्थिरयेत्तनुम् ।
इच्छाऽधीनशरीरो विचरेच्च जगत्त्रयम् ॥”
लोगों की धारणा के अनुसार यह स्थान हरिद्वार के समीप हर की पौड़ी में है।
भक्तिनम्रः परीयाः-भक्ति से झुककर प्रदक्षिणा करना। यक्ष मेघ से कहता है कि हिमालय का यह प्रदेश भगवान् शंकर के संचार से अत्यन्त पवित्र हो गया है। यहाँ की एक शिला तो उनके चरणों से निश्चित रूप से चिह्नित है। सिद्धजन नित्य इसकी पूजा किया करते हैं। जब तुम इस स्थान पर पहुँचना तो भक्तिनम्र होकर उसकी प्रदक्षिणा अवश्य कर लेना।
स्थिरगणपदप्राप्तये सङ्कल्पन्ते-गणों के शाश्वत स्थान की प्राप्ति के लिए समर्थ होते हैं। एक बार यदि समस्त अन्तःकरण की प्रवृत्तियों और बाह्यकरणों की प्रचेष्टाओं को चिद्घनविग्रह महादेव के चरणों में केन्द्रित किया जा सके, तो समस्त पाप और कल्मष स्वयमेव नष्ट हो जाते हैं और उस महादेव के शाश्वत अनुचर होने का सौभाग्य प्राप्त कर लिया जाता है।
दृषदि-“पाषाणप्रस्तरग्रावोपलाऽश्मानः शिला दृषत्” इत्यमरः। व्यक्तम्-वि+अञ्ज्+क्त (कर्तरि)। सिद्धैः-सिध्+क्त (कर्तरि)। “सिद्धिनिष्पत्तियोगयोः” इति विश्वः। शश्वत्-“अभीक्ष्णं शश्वदनारते” इत्यमरः। उपचितबलिम्-उपचितो बलिर्र्यस्य सः (बहुव्रीहिः) तम्। उपचितः-उप+चि+क्त (कर्मणि)। “बलिः पूजोपहारयोः” इति यादवः। अर्धेन्दुमौलेः-अर्धश्चासौ इन्दुः अर्धेन्दुः (कर्मधारयः), अर्धेन्दुः मौलौ यस्य सः (बहुव्रीहिः) तस्य। चरणन्यासम्-चरणयोः न्यासः (षष्ठीतत्पुरुषः) तम्। न्यासः-नि+अस्+घञ् (भावे)। भक्तिनम्रः-नमनशीलो नम्रः, नम्+रः। भक्त्या नम्रः (तृतीयातत्पुरुषः)। परीयाः-परि+इण्+विधिलिङ्। उद्धूतपापाः-उद्धूतानि पापानि येषां ते (बहुव्रीहिः)। उद्धूतम्-उद्+धूञ्+क्त (कर्मणि)। श्रधानः-श्रत्+धा+लट् (शानच्)। करणविगमात्-करणस्य विगमः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मात्। करणम्-क्रियते पापपुण्यादिकं कर्माऽनेनेति करणम्, कृ+ल्युट्। “करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि” इत्यमरः। विगमः-वि+गम्+अप् (भावे)। स्थिरगणपदप्राप्तये-गणानां पदम् (षष्ठीतत्पुरुषः), स्थिरं च तत् गणपदम् (कर्मधारयः), तस्य प्राप्तिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मै। “गणाः प्रमथसंख्याँधाः” इति वैजयन्ती। संकल्पन्ते-सं+कृप्+लट्+झ। प्रस्तुत श्लोक में उल्लस अलंकार है॥५५॥
“अव्यक्तं व्यञ्जयामास शिवः श्रीचरणद्वयम् ।
हिमाद्रौ शाम्भवादीनां सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥
दृष्ट्वा श्रीचरणं सम्यक् साधकः स्थिरयेत्तनुम् ।
इच्छाऽधीनशरीरो विचरेच्च जगत्त्रयम् ॥”
लोगों की धारणा के अनुसार यह स्थान हरिद्वार के समीप हर की पौड़ी में है।
भक्तिनम्रः परीयाः-भक्ति से झुककर प्रदक्षिणा करना। यक्ष मेघ से कहता है कि हिमालय का यह प्रदेश भगवान् शंकर के संचार से अत्यन्त पवित्र हो गया है। यहाँ की एक शिला तो उनके चरणों से निश्चित रूप से चिह्नित है। सिद्धजन नित्य इसकी पूजा किया करते हैं। जब तुम इस स्थान पर पहुँचना तो भक्तिनम्र होकर उसकी प्रदक्षिणा अवश्य कर लेना।
स्थिरगणपदप्राप्तये सङ्कल्पन्ते-गणों के शाश्वत स्थान की प्राप्ति के लिए समर्थ होते हैं। एक बार यदि समस्त अन्तःकरण की प्रवृत्तियों और बाह्यकरणों की प्रचेष्टाओं को चिद्घनविग्रह महादेव के चरणों में केन्द्रित किया जा सके, तो समस्त पाप और कल्मष स्वयमेव नष्ट हो जाते हैं और उस महादेव के शाश्वत अनुचर होने का सौभाग्य प्राप्त कर लिया जाता है।
दृषदि-“पाषाणप्रस्तरग्रावोपलाऽश्मानः शिला दृषत्” इत्यमरः। व्यक्तम्-वि+अञ्ज्+क्त (कर्तरि)। सिद्धैः-सिध्+क्त (कर्तरि)। “सिद्धिनिष्पत्तियोगयोः” इति विश्वः। शश्वत्-“अभीक्ष्णं शश्वदनारते” इत्यमरः। उपचितबलिम्-उपचितो बलिर्र्यस्य सः (बहुव्रीहिः) तम्। उपचितः-उप+चि+क्त (कर्मणि)। “बलिः पूजोपहारयोः” इति यादवः। अर्धेन्दुमौलेः-अर्धश्चासौ इन्दुः अर्धेन्दुः (कर्मधारयः), अर्धेन्दुः मौलौ यस्य सः (बहुव्रीहिः) तस्य। चरणन्यासम्-चरणयोः न्यासः (षष्ठीतत्पुरुषः) तम्। न्यासः-नि+अस्+घञ् (भावे)। भक्तिनम्रः-नमनशीलो नम्रः, नम्+रः। भक्त्या नम्रः (तृतीयातत्पुरुषः)। परीयाः-परि+इण्+विधिलिङ्। उद्धूतपापाः-उद्धूतानि पापानि येषां ते (बहुव्रीहिः)। उद्धूतम्-उद्+धूञ्+क्त (कर्मणि)। श्रधानः-श्रत्+धा+लट् (शानच्)। करणविगमात्-करणस्य विगमः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मात्। करणम्-क्रियते पापपुण्यादिकं कर्माऽनेनेति करणम्, कृ+ल्युट्। “करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि” इत्यमरः। विगमः-वि+गम्+अप् (भावे)। स्थिरगणपदप्राप्तये-गणानां पदम् (षष्ठीतत्पुरुषः), स्थिरं च तत् गणपदम् (कर्मधारयः), तस्य प्राप्तिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मै। “गणाः प्रमथसंख्याँधाः” इति वैजयन्ती। संकल्पन्ते-सं+कृप्+लट्+झ। प्रस्तुत श्लोक में उल्लस अलंकार है॥५५॥
शब्दायन्ते मधुरमनिलैः कीचकाः पूर्यमाणाः
संसक्ताभिस्त्रिपुरविजयो गीयते किन्नरीभिः ।
निर्ह्रादस्त मुग्ज इव चेत्कन्दरेषु ध्वनिः स्यात्
सङ्गीतार्थो ननु पशुपतेस्तत्र भावी समग्रः ॥ ५६ ॥
अन्वय(हे मेघ !) अनिलैः पूर्यमाणाः कीचकाः मधुरं शब्दायन्ते। संसक्ताभिः किन्नरीभिः त्रिपुरविजयो गीयते। कन्दरेषु ते निर्हादो मुरजे ध्वनिः इव स्यात् चेत् (तर्हि) ततः पशुपतेः संगीतार्थः समग्रो भावी ननु॥५६॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गयक्षमुखात् हिमालयस्थवंशगुहाकिन्नरीणां मनोज्ञं प्राकृतिकं चित्रम्प्रस्तौति महाकविः।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) अनिलैः—पवनैः, पूर्यमाणाः=पूरिताः, क्रियमाणपूरणा इति भावः, कीचकाः—वंशविशेषाः, ‘कीचका वेणवस्ते स्युर्ये स्वनन्त्यनिलोद्धवाः’ इत्यमरः, ‘कीचको दैत्यभेदे स्याच्छुष्कवंशो द्रुमान्तरे’ इति विश्वः, मधुरं = कर्णप्रियं यथा स्यात्तथा, शब्दायन्ते = स्वनन्ति, संसक्ताभिः—संयुक्ताभिः, किन्नरीभिः—कुत्सिताः नराः किन्नराः, तेषां स्त्रियः किन्नर्यस्ताभिः = किन्नरवनिताभिः, त्रिपुरविजयः—त्रयाणां पुराणां समाहारस्त्रिपुरं, तस्य विजयः = त्रिपुरासुरवधः, त्रिपुरदाहोपाख्यानमिति भावः, गीयते = स्तूयते, कन्दरेषु = गुहासु, ते = तव मेघस्येति भावः, निर्ह्रादः—निर्घोषः, ‘दरी तु कन्दरो वास्त्री’ इत्यमरः, मुरजे = मृदङ्गे, ध्वनिः = शब्दः, इव = यथा, मृदङ्गशब्द इवेति भावः, स्यात् = भवेत् (चेत् = यदि) ‘तौर्यीत्रिकं तु सङ्गीतं न्यायारम्भे प्रसिद्धके। तूर्याणां त्रितये च’ इति शब्दार्णवः, ‘तौर्यत्रिकं नृत्यगीतं वाद्यनाट्यमिदं त्रिषु’ इत्यमरश्च, तर्हीति शेषः, तत्र = चरणन्याससमीपे, पशुपतेः—त्रिनेत्रस्य, सङ्गीतार्थः—सम्यक् गीतं सङ्गीतं, तदेव अर्थः सङ्गीतार्थः = सङ्गीतवस्तु, ‘अर्थोऽभिधेये वस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु’ इत्यमरः, समग्रः = सम्पूर्णः, भावी = भविष्यति, ननु = खलु, ‘प्रश्नाऽवधारणाऽनुज्ञाऽनुनयाऽऽमन्त्रणे ननु’ इत्यमरः। अत्र कीचकशब्द-किन्नरीगान-मेघनिर्ह्रादानां त्रयाणां शिवपादन्यासपार्श्वे क्रमेण स्थित्या पर्यायोऽलङ्कारः। तद्यथा—‘क्वचिदेकमनेकस्मिन्ननेकं चैकगं क्रमात्। भवति क्रियते वा चेत्तदा पर्याय इष्यते’॥ ‘मुरज इव’ इत्यत्र श्रौत्युपमा च। तद्यथा—‘इयं पुनः। श्रौती यथैव—वाशब्दा इवार्थो वा वतिर्यदि’। एतयोरलङ्कारयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करोऽलङ्कारः॥५६॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) अनिलैः = पवनों के द्वारा, पूर्यमाणाः = जिनके छिद्र भर दिए गये हैं वे, कीचकाः = बाँस विशेष, मधुरं = मधुर (कर्णप्रिय) शब्दायन्ते = ध्वनि करते हैं, संसक्ताभिः = अन्योन्य (आपस के राग में) सम्बद्ध, किन्नरीभिः = किन्नर वधुओं के द्वारा, त्रिपुरविजयः = त्रिपुरासुर का वध, गीयते = गाया जाता है, कन्दरेषु = गुफाओं में, ते = तुम्हारा, निर्ह्रादः = निर्घोष (गर्जना), मुरजे = मृदङ्ग (नगाड़े) पर, ध्वनिः = शब्द, इव = की तरह, स्यात् = (यदि) होगा, (तो), तत्र = वहाँ (उस स्थान पर) पशुपतेः = शिव का, संगीतार्थः = संगीत की वस्तु, समग्रः = सम्पूर्ण (पूरी) भावी = हो जायेगी, ननु = निश्चित ही॥५६॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) हवा से भरे हुए बिबर वाले बंश (बाँस विशेष) मधुर शब्द करते हैं। किन्नर स्त्रियाँ संयुक्त होकर (एक लय से) त्रिपुरविजय गाती हैं, गुफाओं में तुम्हारी गर्जना पखावज के शब्द सदृश (मृदङ्ग पर उत्पन्न ध्वनि-सदृश) होगा तो शंकर जी के संगीत की सामग्री पूर्ण होगी॥५६॥
टिप्पणीत्रिपुरविजयः-प्राचीन काल में मय नामक दानव ने दैत्यों के रक्षणार्थ तीन पुर सोने, चाँदी तथा लोहे के बनवाये। ये क्रमशः आकाश, अन्तरिक्ष तथा पृथ्वी पर स्थापित हुए। त्रिपुर में रहकर विद्युन्माली, रक्ताक्ष तथा हिरण्याक्ष देवताओं को सताने लगे। इसके बाद देवों ने भगवान् शिव से प्रार्थना की। अनन्तर भगवान् शिव इन दैत्यों पर बाणों की वर्षा कर इन्हें निष्प्राण कर डाले। किन्तु ये दैत्य त्रिपुरस्थित सिद्धामृत रस के कूप में मय राक्षस द्वारा छोड़ दिये गये जिससे ये पुनः जीवित होकर देवों को पहले से भी अधिक सताने लगे। इसके बाद ब्रह्मा तथा विष्णु गाय तथा बछड़े का रूप धारण कर त्रिपुर में प्रवेश कर सिद्धरसकूपामृत को पी गये, फिर विष्णु माया से मोहित होकर दैत्यों ने इन्हें नहीं रोका। अन्त में भगवान् शंकर धनुष बाणों से सुसज्जित हो आरूढ होकर मध्याह्न में त्रिपुर का दाह कर डाले।
गीयते किन्नरीभिः-किन्नर जाति गानविधा में निपुण होती है। अतएव ये देवराज इन्द्र की सभा में गान करते हैं। इनके दो भेद होते हैं, उनमें से एक के मुँह मनुष्य के समान और अन्य अङ्ग घोड़े के सदृश तथा दूसरे के मुँह घोड़े के समान और अन्य अङ्ग मनुष्य के सदृश होते हैं। इन्हीं किन्नरियों द्वारा हिमालय पर त्रिपुर-विजय का गीत गाया जाता है।
सङ्गीतार्थो ननु पशुपतेस्तत्र भावी समग्रः-शिवजी का संगीत पूर्ण हो जाएगा। यक्ष मेघ से कहता है कि हिमालय पर कीचक जाति के बाँस पाये जाते हैं जो वायु से पूर्ण होकर मधुर ध्वनि किया करते हैं। वहीं किन्नर युवतियाँ सम्मिलित भाव से त्रिपुरविजय का गान भी किया करती हैं। इसी प्रकार स्वाभाविक वेणुनिनाद से कलकण्ठी किन्नरियों का गान चलता रहता है। कमी केवल मुरजवाद्य की रह जाती है। यदि उस प्रदेश की कन्दराओं में तुम्हारा गर्जन ध्वनित हो उठे, तो भगवान् शंकर के संगीत का जो अंग अपूर्ण रह गया है, वह पूर्ण हो जाएगा।
पूर्यमाण-पूर्+णिच्+शानच् (कर्मणि)। कीचकाः-“कीचका वेणवस्ते स्युर्ये स्वनन्त्यनिलोद्धवाः” इत्यमरः। शब्दायन्ते-शब्दं कुर्वन्ति इति, शब्द+क्यङ्+लट्+झ। संसक्ताभिः-सं+सञ्ज्+क्त+टाप्। किन्नरीभिः-कुत्सिताः नराः किन्नराः, किन्नराणां स्त्रियः किन्नर्यः ताभिः। त्रिपुरविजयः-त्रयाणां पुराणां समाहारः त्रिपुरम् (द्विगुः), त्रिपुरस्य विजयः (षष्ठीतत्पुरुषः)। गीयते-गै+लट् (कर्मणि)+यक्+त। कन्दरेषु-“दरी तु कन्दरो वा स्त्री” इत्यमरः। निर्ह्रादः-निर्+ह्राद्+घञ्। पशुपतेः-पशूनां पतिः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्य। संगीतार्थः-सम्यक् गीतं संगीतं “कुगतिप्रादयः” इति समासः। संगीतम् एव अर्थः संगीतार्थः (रूपक समासः)। “अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु” इत्यमरः। ननु-“प्रश्नाऽवधारणाऽनुज्ञाऽऽनुनयाऽऽमन्त्रणे ननु” इत्यमरः। इस श्लोक में कीचकशब्द, किन्नरगान तथा मेघनिर्ह्राद इन तीनों का एक शिवचरणचिह्न के समीप में क्रम से स्थित होने से पर्याय अलङ्कार है। इसका लक्षण है—“एकं क्रमेणानेकस्मिन् पर्यायः।” “मुरज इव” में उपमा अलंकार है॥५६॥
गीयते किन्नरीभिः-किन्नर जाति गानविधा में निपुण होती है। अतएव ये देवराज इन्द्र की सभा में गान करते हैं। इनके दो भेद होते हैं, उनमें से एक के मुँह मनुष्य के समान और अन्य अङ्ग घोड़े के सदृश तथा दूसरे के मुँह घोड़े के समान और अन्य अङ्ग मनुष्य के सदृश होते हैं। इन्हीं किन्नरियों द्वारा हिमालय पर त्रिपुर-विजय का गीत गाया जाता है।
सङ्गीतार्थो ननु पशुपतेस्तत्र भावी समग्रः-शिवजी का संगीत पूर्ण हो जाएगा। यक्ष मेघ से कहता है कि हिमालय पर कीचक जाति के बाँस पाये जाते हैं जो वायु से पूर्ण होकर मधुर ध्वनि किया करते हैं। वहीं किन्नर युवतियाँ सम्मिलित भाव से त्रिपुरविजय का गान भी किया करती हैं। इसी प्रकार स्वाभाविक वेणुनिनाद से कलकण्ठी किन्नरियों का गान चलता रहता है। कमी केवल मुरजवाद्य की रह जाती है। यदि उस प्रदेश की कन्दराओं में तुम्हारा गर्जन ध्वनित हो उठे, तो भगवान् शंकर के संगीत का जो अंग अपूर्ण रह गया है, वह पूर्ण हो जाएगा।
पूर्यमाण-पूर्+णिच्+शानच् (कर्मणि)। कीचकाः-“कीचका वेणवस्ते स्युर्ये स्वनन्त्यनिलोद्धवाः” इत्यमरः। शब्दायन्ते-शब्दं कुर्वन्ति इति, शब्द+क्यङ्+लट्+झ। संसक्ताभिः-सं+सञ्ज्+क्त+टाप्। किन्नरीभिः-कुत्सिताः नराः किन्नराः, किन्नराणां स्त्रियः किन्नर्यः ताभिः। त्रिपुरविजयः-त्रयाणां पुराणां समाहारः त्रिपुरम् (द्विगुः), त्रिपुरस्य विजयः (षष्ठीतत्पुरुषः)। गीयते-गै+लट् (कर्मणि)+यक्+त। कन्दरेषु-“दरी तु कन्दरो वा स्त्री” इत्यमरः। निर्ह्रादः-निर्+ह्राद्+घञ्। पशुपतेः-पशूनां पतिः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्य। संगीतार्थः-सम्यक् गीतं संगीतं “कुगतिप्रादयः” इति समासः। संगीतम् एव अर्थः संगीतार्थः (रूपक समासः)। “अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु” इत्यमरः। ननु-“प्रश्नाऽवधारणाऽनुज्ञाऽऽनुनयाऽऽमन्त्रणे ननु” इत्यमरः। इस श्लोक में कीचकशब्द, किन्नरगान तथा मेघनिर्ह्राद इन तीनों का एक शिवचरणचिह्न के समीप में क्रम से स्थित होने से पर्याय अलङ्कार है। इसका लक्षण है—“एकं क्रमेणानेकस्मिन् पर्यायः।” “मुरज इव” में उपमा अलंकार है॥५६॥
प्रालेयाद्रेरुपतटमतिक्रम्य तांस्तान्विशेषान्
हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्त्म यत्क्रौञ्चरन्ध्रम् ।
तेनोदीचीं दिशमनुसरेस्तिर्यगायामशोभी
श्यामः पादो बलिनियमनाभ्युद्यतस्येव विष्णोः ॥ ५७ ॥
अन्वय(हे मेघ !) प्रालेयाद्रेः उपतटं तान् तान् विशेषान् अतिक्रम्य हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्त्म यत् क्रौञ्चरन्ध्रं तेन बलिनियमनाऽभ्युद्यतस्य विष्णोः श्यामः पाद इव तिर्यगायामशोभी (सन्) उदीचीं दिशम् अनुसरेः॥५७॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गभगवदवतारपरशुरामबिद्धक्रौञ्चविवरात् मानसरोवरं गन्तुं मेघं प्रेरयति यक्षमुखात् महाकविः।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) प्रालेयाद्रेः—प्रलीयन्ते पदार्थाः अत्रेति प्रलयः, प्रलयादागतं प्रालेयं, तस्याद्रिस्तस्य=तुषाराद्रेः ‘प्रालेयं मिहिका चाथ’ इत्यमरः, हिमालयस्येत्यर्थः, उपतटं = तटस्य, समीपे=तटपार्श्वे, तान् तान् = प्रख्यातान् प्रख्यातान्, विशेषान् = द्रष्टव्यस्थानानि वस्तूनि वा, ‘विशेषो अवयवे द्रव्ये द्रष्टव्योत्तमवस्तुनि’ इत्यमरः, अतिक्रम्य = उल्लङ्घ्य हंसद्वारं—हंसानां द्वारं तत् = चक्राङ्गद्वारं, भृगुपतियशोवर्त्म—भृगोरपत्यानि पुमांसो भृगवः, भृगूणां (भृगुगोत्रोत्पन्नानां) पतिः (श्रेष्ठः) परशुराम इत्यर्थः, तस्य यशः तस्य वर्त्म तत् भृगुपतियशोवर्त्म = परशुरामकीर्तिमार्गभूतं, यत्, क्रौञ्चविवरेण, बलिनियमनाभ्युद्यतस्य—बलेः नियमनं, तस्मिन् अभ्युद्यतः तस्य = बलिवशीकरणतत्परस्य, विष्णोः = वामनावतारस्य नारायणस्य, श्यामः = श्यामलवर्णः, पादः = चरण, इव = यथा, तिर्यगायामशोभी—आयमनम् आयामः, तिर्यक् चासौ आयामः, तेन शोभते तच्छीलः = तिरश्चीनदैर्घ्यशोभी, सन् त्वम्मेध इति शेषः, उदीचीम् = उत्तराभिमुखं, दिशं = आशाम्, अनुसरेः = अनुगमनं कुरु। ‘यशोवर्त्म’ इत्यत्रारोपाद्रूपकः। तद्यथा साहित्यदर्पणे—‘रूपकं रूपितारोपाद्विषये निरपह्रवे’। ‘विष्णोः पाद इव’ इत्यत्र श्रौत्युपमाऽलङ्कारः। एतयोरलङ्कारयोरनिरपेक्षतया स्थित्या संसृष्ट्यलङ्कारः। तल्लक्षणं यथा—मिथोऽनपेक्षमेतेषां स्थिति संसृष्टिरुच्यते’॥५७॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) प्रालेयाद्रेः = हिमालय के, उपतटं = तटों के समीप, तान् तान् = उन उन, विशेषान् = विशेष-विशेष पदार्थों को, अतिक्रम्य = लाँघकर (पार कर) हंसद्वारं = हंसों के रास्ते, भृगुपतियशोवर्त्म = परशुराम की कीर्ति का रास्ता (मार्ग), यत् = जो, क्रौञ्चरन्ध्रं = क्रौञ्च नामक पर्वत का विवरन तेन = उससे (उस विबर से) बलिनियमनाभ्युद्यतस्य = बलि (राक्षसराज) को वश में करने में तत्पर, विष्णोः = वामनावतार भगवान् विष्णु के, श्यामः = काले रंग के, पादः = पैर, इव = की तरह, तिर्यगायामशोभी = तिरछे लम्बे होने से सुन्दर लगने वाले, (तुम), उदीचीं = उत्तर, दिशं = दिशा को, अनुसरेः = अनुसरण करना (जाना)॥५७॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) हिमालय पर्वत के किनारे उन प्रसिद्ध दर्शनीय स्थानों एवं पदार्थों को देखकर (मानसरोवर जाने वलो) हंसों के द्वारभूत, परशुराम यश के द्योतक ‘क्रौञ्च’ नामक पर्वत के छिद्र से, बलि (दैत्यराज) को वश (बन्धन) में करने में तत्पर भगवान् वामन के काले (नीले) रंग के पैर के समान टेढ़ा और विस्तृत शोभा से शोभायमान तुम उत्तर दिशा को जाना॥५७॥
टिप्पणीहंसद्वारम्-वर्षा ऋतु में हंस क्रौञ्च पर्वत के रन्ध्र (छिद्र) से होकर गमन करते हैं। अतएव इसे हंसद्वार कहते हैं।
भृगुपतियशोवर्त्म-प्राचीन काल में जब परशुराम भगवान् शिवजी से धनुर्विद्या सीख रहे थे तब उनकी प्रतिस्पर्द्धा क्रौञ्च वेधक कार्तिकेय से हो गई। फिर इन्होंने एक बाण छोड़कर क्रौञ्चपर्वत को बेध डाला जिससे उसमें छिद्र हो गया। तभी से यह क्रौञ्चरन्ध्र परशुराम (भृगुपति) के यश का मार्ग बन गया। अर्थात् इस कार्य से सारे संसार में परशुराम की कीर्ति फैल गई।
तिर्यगायामशोभी-टेढ़ा-लम्बा होने से सुन्दर प्रतीत हुआ। क्रौञ्च पर्वत का छिद्र छोटा तथा मेघ बड़ा है। यदि वह तिरछा हो जाएगा तब वह लम्बा होकर आसानी से निकल जाएगा। उस समय जब वह तिरछी उड़ान लेकर उड़ेगा, तब ऐसा जान पड़ेगा कि बलि को नियमन करने के लिए त्रिविक्रमरूपधारी विष्णु के श्यामचरण ही शोभित हो रहे हैं। भगवान् विष्णु ने भी तिर्यक्गति के कारण इसी प्रकार तिरछा पादन्यास किया था। बलिनियमनाभ्युद्यतस्य विष्णोः—राजा बलि प्रह्लाद का पौत्र तथा विरोचन का पुत्र था। अतिशय दानी होने से इसकी कीर्ति सर्वत्र प्रसृत थी। जब इसने अपने पराक्रम से देवराज इन्द्र को स्वर्ग से निर्वासित कर दिया तब देवों की प्रार्थना को स्वीकार कर भगवान् विष्णु वामनरूप धारण कर उसके यहाँ पधारे तथा तीन पग भूमि की याचना की। राजा बलि दानी था, अतएव उसने तीन पग धरती विष्णु को देने का संकल्प कर लिया। फिर तो विष्णु ने पहले पग से पृथ्वी, दूसरे पग से आकाश तथा तीसरे पग से नापने के लिए स्थान न मिलने पर बलि ने अपना शिर विष्णु के समक्ष रख दिया। जिसे नापकर भगवान् विष्णु ने उसे पाताल लोक में भेज दिया।
प्रालेयाद्रेः-प्रालेयस्य अद्रिः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्य। प्रलीयन्ते पदार्थाः अत्र इति प्रलयः, प्र+ली+एरच्। जहाँ पर पदार्थ लीन हो जाते हैं उसे प्रलय कहते हैं। प्रलयात् आगतं प्रालेयम्, प्रलय+अण्। उपतटम्-तटस्य समीपे (अव्ययीभावः)। विशेषाम्-“विशेषोऽवयवे द्रव्ये द्रष्टव्योत्तमवस्तुनि” इति शब्दार्णवः। अतिक्रम्य-अति+क्रम्+क्त्वा (ल्यप्)। हंसद्वारम्-हंसानां द्वारम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तत्। भृगुपतियशोवर्त्म-भृगूणां पतिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य यशः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य वर्त्म (षष्ठीतत्पुरुषः) तत्। क्रौञ्चरन्ध्रम्-क्रौञ्चस्य रन्ध्रम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। बलिनियमनाभ्युद्यतस्य-बलेः नियमनं (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मिन् अभ्युद्यतः (सप्तमीतत्पुरुषः) तस्य। नियमनम्-नि+यम्+ल्युट् (भावे)। अभ्युद्यतः-अभि+उद्+यम्+क्त। तिर्यगायामशोभी-तिर्यक्चासौ आयामः (कर्मधारयः), तेन शोभते इति (उपपदतत्पुरुषः)। आयामः-आयमनम् आयामः, आ+यम्+घञ् (भावे)। तिर्यगायाम+शुभ+णिनि—तिर्यगायामशोभी। विष्णोः-वेवेष्टीति विष्णुः, तस्य, विष्+नुः। उदीचीम्-उद्+अञ्च्+क्विन्+ङीप् “उद ईत्” इस सूत्र से अञ्च धातु के उत्तरवर्ती अकार को ईकार। “उत्तरा दिगुदीची स्यात्” इत्यमरः। अनुसरेः-अनु+सृ+विधिलिङ्+सिप्। इस श्लोक में “यशोवर्त्म में रूपक तथा विष्णोः पाद इव” में उपमा अलंकार है॥५७॥
भृगुपतियशोवर्त्म-प्राचीन काल में जब परशुराम भगवान् शिवजी से धनुर्विद्या सीख रहे थे तब उनकी प्रतिस्पर्द्धा क्रौञ्च वेधक कार्तिकेय से हो गई। फिर इन्होंने एक बाण छोड़कर क्रौञ्चपर्वत को बेध डाला जिससे उसमें छिद्र हो गया। तभी से यह क्रौञ्चरन्ध्र परशुराम (भृगुपति) के यश का मार्ग बन गया। अर्थात् इस कार्य से सारे संसार में परशुराम की कीर्ति फैल गई।
तिर्यगायामशोभी-टेढ़ा-लम्बा होने से सुन्दर प्रतीत हुआ। क्रौञ्च पर्वत का छिद्र छोटा तथा मेघ बड़ा है। यदि वह तिरछा हो जाएगा तब वह लम्बा होकर आसानी से निकल जाएगा। उस समय जब वह तिरछी उड़ान लेकर उड़ेगा, तब ऐसा जान पड़ेगा कि बलि को नियमन करने के लिए त्रिविक्रमरूपधारी विष्णु के श्यामचरण ही शोभित हो रहे हैं। भगवान् विष्णु ने भी तिर्यक्गति के कारण इसी प्रकार तिरछा पादन्यास किया था। बलिनियमनाभ्युद्यतस्य विष्णोः—राजा बलि प्रह्लाद का पौत्र तथा विरोचन का पुत्र था। अतिशय दानी होने से इसकी कीर्ति सर्वत्र प्रसृत थी। जब इसने अपने पराक्रम से देवराज इन्द्र को स्वर्ग से निर्वासित कर दिया तब देवों की प्रार्थना को स्वीकार कर भगवान् विष्णु वामनरूप धारण कर उसके यहाँ पधारे तथा तीन पग भूमि की याचना की। राजा बलि दानी था, अतएव उसने तीन पग धरती विष्णु को देने का संकल्प कर लिया। फिर तो विष्णु ने पहले पग से पृथ्वी, दूसरे पग से आकाश तथा तीसरे पग से नापने के लिए स्थान न मिलने पर बलि ने अपना शिर विष्णु के समक्ष रख दिया। जिसे नापकर भगवान् विष्णु ने उसे पाताल लोक में भेज दिया।
प्रालेयाद्रेः-प्रालेयस्य अद्रिः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्य। प्रलीयन्ते पदार्थाः अत्र इति प्रलयः, प्र+ली+एरच्। जहाँ पर पदार्थ लीन हो जाते हैं उसे प्रलय कहते हैं। प्रलयात् आगतं प्रालेयम्, प्रलय+अण्। उपतटम्-तटस्य समीपे (अव्ययीभावः)। विशेषाम्-“विशेषोऽवयवे द्रव्ये द्रष्टव्योत्तमवस्तुनि” इति शब्दार्णवः। अतिक्रम्य-अति+क्रम्+क्त्वा (ल्यप्)। हंसद्वारम्-हंसानां द्वारम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तत्। भृगुपतियशोवर्त्म-भृगूणां पतिः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य यशः (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्य वर्त्म (षष्ठीतत्पुरुषः) तत्। क्रौञ्चरन्ध्रम्-क्रौञ्चस्य रन्ध्रम् (षष्ठीतत्पुरुषः)। बलिनियमनाभ्युद्यतस्य-बलेः नियमनं (षष्ठीतत्पुरुषः), तस्मिन् अभ्युद्यतः (सप्तमीतत्पुरुषः) तस्य। नियमनम्-नि+यम्+ल्युट् (भावे)। अभ्युद्यतः-अभि+उद्+यम्+क्त। तिर्यगायामशोभी-तिर्यक्चासौ आयामः (कर्मधारयः), तेन शोभते इति (उपपदतत्पुरुषः)। आयामः-आयमनम् आयामः, आ+यम्+घञ् (भावे)। तिर्यगायाम+शुभ+णिनि—तिर्यगायामशोभी। विष्णोः-वेवेष्टीति विष्णुः, तस्य, विष्+नुः। उदीचीम्-उद्+अञ्च्+क्विन्+ङीप् “उद ईत्” इस सूत्र से अञ्च धातु के उत्तरवर्ती अकार को ईकार। “उत्तरा दिगुदीची स्यात्” इत्यमरः। अनुसरेः-अनु+सृ+विधिलिङ्+सिप्। इस श्लोक में “यशोवर्त्म में रूपक तथा विष्णोः पाद इव” में उपमा अलंकार है॥५७॥
गत्वा चोर्ध्वं दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसन्धेः
कैलासस्य त्रिदशवनितादर्पणस्यातिथिः स्याः ।
शृङ्गोच्छ्रायैः कुमुदविशदैयों वितत्य स्थितः खं
राशीभूतः प्रतिदिनमिव त्र्यम्बकस्याट्टहासः ॥ ५८ ॥
अन्वय(हे मेघ !) ऊर्ध्वं च गत्वा दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसन्धेः त्रिदशवनितादर्पणस्य कैलासस्य अतिथिः स्याः। यः कुमुदविशदैः शृङ्गोच्छ्रायैः खं वितत्य प्रतिदिनं राशीभूतः त्र्यम्बकस्य अट्टहास इव स्थितः॥५८॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गगिरिशनिवासभूतमुज्ज्वलकैलासं गन्तुमुपदिशति मेघम्।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) ऊर्ध्वं = उपरि, च = तथा, क्रौञ्चपर्वतविवरनिर्गमनानन्तरमिति भावः, दशमुखस्य भुजाः, दशमुखभुजैरुच्छ्वासिताः प्रस्थानां सन्धयो यस्य स तस्य दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसन्धेः = दशाननबाहुविश्लेषितशृङ्गसन्धेः, ‘स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियाम्’ इत्यमरः, त्रिदशवनितादर्पणस्य—तिस्रः (बाल्यकौमारयौवनाऽऽख्याः) दशाः (अवस्थाः) येषान्ते त्रिदशाः, यद्वा त्रिः दशः (परिमाणं) येषान्ते त्रिदशाः अथवा तृतीया (यौवनाख्या) दशा येषान्ते त्रिदशाः, तेषां वनिताः, तासां दर्पणः तस्य त्रिदशवनितादर्पणस्य = सुरयोषिन्मुकुरभूतस्य, कैलासपर्वतस्य स्फटिकमयत्वाद्विम्बग्राहकतवेनेति भावः, ‘अमरा निर्जरा देवास्त्रिदशा विबुधा सुराः’ इत्यमरः, कैलासस्थलसनं लासः, के (जले) लासः अस्य कैलासः (स्फटिकः) कैलासस्यायं कैलासः तस्य कैलासस्य यद्वा केलीनां (क्रीडानां) समूहः कैलम्, कैलेन आस्यतेऽस्मिन्निति कैलासः तस्य = शङ्कराद्रेः, अतिथिः = आगन्तुकः, स्याः = भवेः। यः = कैलासाख्यपर्वतः, कुमुदविशदैः—कुमुदानि इव विशदाः कुमुदविशदाः तैः = श्वेतपद्मधवलैः, ‘विशदश्वेतपाण्डुराः’ इत्यमरः, शृङ्गोच्छ्रायैः—श्रयन्ति श्रयाः, उन्नताः श्रयाः उच्छ्रायाः, शृङ्गाणाम् उच्छ्रायाः तैः = सानून्नतैः, खं = आकाशं, वितत्य = व्याप्य, प्रतिदिनं = दिने दिने, राशीभूतः—अराशिः राशिः यथा सम्पद्यते तथाभूतः = पुञ्जीभूतः, त्र्यम्बकस्य—त्रीणि अम्बकानि यस्य स त्र्यम्बकः तस्य = त्रिनेत्रस्य शिवस्येति भावः, अट्टहासः—अट्टश्चासौ हासः अट्टहासः = अतिहासः, इव = यथा, स्थितः = विद्यमानो वर्तत इति शेषः, ‘अट्टावतिशयक्षोभौ’ इति यादवः। ‘कुमुदविशदैः’ इत्यत्रोपमा। तद्यथा—‘साम्यं वाच्यमवैधर्म्यं वाक्यैक्य उपमा द्वयोः’। ‘अट्टहास इव’ इत्यत्रोत्प्रेक्षा सम्भावनायाम्। तद्यथा—‘भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना’। एतयोरङ्गाङ्गिभावात् सङ्करोऽलङ्कारः। तद्यथा—‘अङ्गाङ्गित्वेनालङ्कृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ। सन्दिग्धत्वे च भवति सङ्करस्त्रिविधो पुनः’॥५८॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) ऊर्ध्वं च = और ऊपर, गत्वा = जाकर, दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसन्धेः = रावण की भुजाओं के आलिङ्गन से वियोजित (अस्त-व्यस्त) शिखरसन्धियों वाले, त्रिदशवनितादर्पणस्य = देवताओं की स्त्रियों के लिए ऐनक (दर्पण) के समान, कैलासस्य = कैलास नामक पर्वत का अतिथिः = आगन्तुक, स्याः = होना। यः = जो (कैलास पर्वत), कुमुदविशदैः = कमल के समान उज्ज्वल (श्वेत), शृङ्गोच्छ्रायैः = चोटियों की ऊँचाई से, खं = आकाश को, वितत्य = व्याप्त कर, प्रतिदिनं = प्रत्येक दिन, राशीभूतः = एकत्रित, त्र्यम्बकस्य = त्रिनेत्र (शंकरजी) के, अट्टहास इव = ठहाका (जोर की हँसी) सा, स्थितः = स्थित है॥५८॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) क्रौञ्च-विवर से बाहर निकलने के बाद और ऊपर जाकर, रावण ने अपनी भुजाओं के आलिङ्गन से जिसकी चोटियों की सन्धियों (जोड़ों) को ढीला बना दिया, (ऐसे) और जो देवस्त्रियों के लिए दर्पण के समान है, उस कैलास पर्वत का अतिथि बनना। जो कैलास पर्वत कमल के समान अपनी उजली ऊँची चोटियों से आकाश को व्याप्त करके प्रतिदिन शिवजी के पुञ्जीभूत अट्टहास के समान विद्यमान है॥५८॥
टिप्पणीदशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसन्धेः-जिसकी चोटियों की सन्धियों (जोड़ो) को रावण ने (अपनी) भुजाओं से ढीला (उच्छ्वसित) कर दिया था, ऐसे कैलास का। वाल्मीकिरामायण के सोलहवें सर्ग में एक कथा वर्णित है। जिसके अनुसार रावण अपने भाई कुबेर को जीतकर वापिस पुष्पकविमान से लौट रहा था तभी उसका विमान रुक गया। रावण ने देखा कि शिव के गण खड़े हैं। रावण गर्वित होकर कैलास पर्वत को ले जाने के लिए अड़ा था तभी भगवान् शिवजी ने अपने अँगूठे से उसे दबा दिया, पर्वत के साथ वह भी दबकर जोर-जोर से चिल्लाने लगा, इसीलिए उसे रावण (शब्दे-रवीति इति रावणः) कहने लगे। तत्पश्चात् उसने सामवेद की सहस्रशाखाओं के गान से भगवान् शंकर जी को प्रसन्न कर लिया। फिर आशुतोष भगवान् ने रावण को अभय दान दे दिया तत्पश्चात् उसे चन्द्रहास नामक खड्ग भी दे दिया।
त्रिदशवनितादर्पणस्य-जो देवताओं की स्त्रियों का दर्पण है। तिस्रः दशाः येषां ते त्रिदशाः अर्थात् जिनकी तीन अवस्थाएँ शैशव, कौमार्य और युवावस्था होती हैं, उनको वृद्धावस्था नहीं होती। इनकी अवस्था सदा ३० वर्ष की रहती है। ये हमेशा युवावस्था में रहते हैं। कैलास पर्वत इतना निर्मल है कि देवों की स्त्रियाँ उसमें मुख देखकर अपना प्रसाधन कर लेती हैं।
त्र्यम्बकस्याट्टहासः-हास का वर्ण धवल है। कैलास पर्वत धवल है। अतएव वह कुमुदों के समान उज्ज्वल और ऊँची चोटियों से आकाश को व्याप्त कर प्रतिदिन शिवजी के पुञ्जीभूत अट्टहास के समान स्थित है।
कैलासस्य अतिथिः स्याः-कैलास पर्वत के अतिथि बनो। यक्ष मेघ से कहता है कि तिरश्चीन उड़ान से तुम एकदम कैलास के अतिथि हो जाओगे। कैलास, जिसकी सानुदेश की सन्धियाँ दस मुखवाले रावण की बीसों भुजाओं से झकझोर डाली गई थीं, जिसकी स्फटिकनिर्मल चोटियाँ देवाङ्गनाओं के दर्पण का काम करती हैं, और जिसकी कुमुद के समान स्वच्छ ऊँची चोटियाँ आसमान में व्याप्त होकर इस प्रकार स्थित हैं, मानो त्रिनयन महादेव ताण्डवकाल में जो अट्टहास करते हैं, वह प्रतिदिन संचित होता हुआ इस प्रकार पूंजीभूत हो गया है। इस महान् कैलास को देखकर तुम्हारे चित्त में गरिमाजन्य श्रद्धा और समृद्धिजन्य कौतूहल एक ही साथ उदित होंगे।
गत्वा-गम्+क्त्वा। दशमुखोच्छ्वासितप्रस्थसन्धेः-दशमुखानि यस्य सः (बहुव्रीहिः), तस्य भुजाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः उच्छ्वासिताः प्रस्थानां सन्ध्यः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। उच्छ्वासिताः-उद्+श्वस्+णिच्+क्त। प्रस्थः-प्र+स्था+कः। “स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियाम्” इत्यमरः। त्रिदशवनितादर्पणस्य-तिस्रः दशाः येषां ते त्रिदशाः (बहुव्रीहिः), त्रिदशानां वनिताः (षष्ठीतत्पुरुषः), तासां दर्पणः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्य। कैलासस्य-लसनं लासः, लस्+घञ् (भावे)। के (जले) लासः अस्य कैलासः (बहुव्रीहिः)। कैलासः-केलास+अण्। यद्वा-केलीनां (क्रीडानां) समूहः कैलम्, केलि+अण्=कैलम्। कैलेन (क्रीडासमूहेन) आस्यते अस्मिन् इति कैलासः। कैलासः-कैल+आस+घञ्। अतिथिः-अविद्यमाना तिथिः अस्य सः (नञ्बहुव्रीहिः)। स्याः-अस्+विधिलिङ्+सिप्। कुमुदविशदैः-कुमुदानि इव विशदाः कुमुदविशदाः (उपमानकर्मधारयः) तैः। शृङ्गोच्छ्रायैः-शृङ्गाणाम् उच्छ्रायाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। वितत्य-वि+तन्+ल्यप्। स्थितः-स्था+क्त। प्रतिदिनम्-दिनं दिनं प्रति (अव्ययीभावः)। राशीभूतः-अराशिः राशिः यथा संपद्यते तथा भूतः, राशि+च्चि+भू+क्त। त्र्यम्बकस्य-त्रीणि अम्बकानि यस्य सः (बहुव्रीहिः) तस्य। अट्टहासः-अट्टश्चासौ हासः (कर्मधारयः)। “अम्बकं नयनं दृष्टिः” इति हलायुधः। “अट्टावतिशयक्षौमौ” इति यादवः। “अट्टहासो महाहास” इति यादवः। इस श्लोक में “कुमुदविशदैः” में उपमा अलंकार तथा “अट्टहास इव” में उत्प्रेक्षा अलंकार है॥५८॥
त्रिदशवनितादर्पणस्य-जो देवताओं की स्त्रियों का दर्पण है। तिस्रः दशाः येषां ते त्रिदशाः अर्थात् जिनकी तीन अवस्थाएँ शैशव, कौमार्य और युवावस्था होती हैं, उनको वृद्धावस्था नहीं होती। इनकी अवस्था सदा ३० वर्ष की रहती है। ये हमेशा युवावस्था में रहते हैं। कैलास पर्वत इतना निर्मल है कि देवों की स्त्रियाँ उसमें मुख देखकर अपना प्रसाधन कर लेती हैं।
त्र्यम्बकस्याट्टहासः-हास का वर्ण धवल है। कैलास पर्वत धवल है। अतएव वह कुमुदों के समान उज्ज्वल और ऊँची चोटियों से आकाश को व्याप्त कर प्रतिदिन शिवजी के पुञ्जीभूत अट्टहास के समान स्थित है।
कैलासस्य अतिथिः स्याः-कैलास पर्वत के अतिथि बनो। यक्ष मेघ से कहता है कि तिरश्चीन उड़ान से तुम एकदम कैलास के अतिथि हो जाओगे। कैलास, जिसकी सानुदेश की सन्धियाँ दस मुखवाले रावण की बीसों भुजाओं से झकझोर डाली गई थीं, जिसकी स्फटिकनिर्मल चोटियाँ देवाङ्गनाओं के दर्पण का काम करती हैं, और जिसकी कुमुद के समान स्वच्छ ऊँची चोटियाँ आसमान में व्याप्त होकर इस प्रकार स्थित हैं, मानो त्रिनयन महादेव ताण्डवकाल में जो अट्टहास करते हैं, वह प्रतिदिन संचित होता हुआ इस प्रकार पूंजीभूत हो गया है। इस महान् कैलास को देखकर तुम्हारे चित्त में गरिमाजन्य श्रद्धा और समृद्धिजन्य कौतूहल एक ही साथ उदित होंगे।
गत्वा-गम्+क्त्वा। दशमुखोच्छ्वासितप्रस्थसन्धेः-दशमुखानि यस्य सः (बहुव्रीहिः), तस्य भुजाः (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः उच्छ्वासिताः प्रस्थानां सन्ध्यः यस्य सः (बहुव्रीहिः)। उच्छ्वासिताः-उद्+श्वस्+णिच्+क्त। प्रस्थः-प्र+स्था+कः। “स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियाम्” इत्यमरः। त्रिदशवनितादर्पणस्य-तिस्रः दशाः येषां ते त्रिदशाः (बहुव्रीहिः), त्रिदशानां वनिताः (षष्ठीतत्पुरुषः), तासां दर्पणः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्य। कैलासस्य-लसनं लासः, लस्+घञ् (भावे)। के (जले) लासः अस्य कैलासः (बहुव्रीहिः)। कैलासः-केलास+अण्। यद्वा-केलीनां (क्रीडानां) समूहः कैलम्, केलि+अण्=कैलम्। कैलेन (क्रीडासमूहेन) आस्यते अस्मिन् इति कैलासः। कैलासः-कैल+आस+घञ्। अतिथिः-अविद्यमाना तिथिः अस्य सः (नञ्बहुव्रीहिः)। स्याः-अस्+विधिलिङ्+सिप्। कुमुदविशदैः-कुमुदानि इव विशदाः कुमुदविशदाः (उपमानकर्मधारयः) तैः। शृङ्गोच्छ्रायैः-शृङ्गाणाम् उच्छ्रायाः (षष्ठीतत्पुरुषः) तैः। वितत्य-वि+तन्+ल्यप्। स्थितः-स्था+क्त। प्रतिदिनम्-दिनं दिनं प्रति (अव्ययीभावः)। राशीभूतः-अराशिः राशिः यथा संपद्यते तथा भूतः, राशि+च्चि+भू+क्त। त्र्यम्बकस्य-त्रीणि अम्बकानि यस्य सः (बहुव्रीहिः) तस्य। अट्टहासः-अट्टश्चासौ हासः (कर्मधारयः)। “अम्बकं नयनं दृष्टिः” इति हलायुधः। “अट्टावतिशयक्षौमौ” इति यादवः। “अट्टहासो महाहास” इति यादवः। इस श्लोक में “कुमुदविशदैः” में उपमा अलंकार तथा “अट्टहास इव” में उत्प्रेक्षा अलंकार है॥५८॥
उत्पश्यामि त्वयि तटगते स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे
सद्यः कृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य तस्य ।
शोभाशुभ्रेः स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां भवित्री-
मंसन्यस्ते सति हलभृतो मेचके वाससीव ॥ ५९ ॥
अन्वय(हे मेघ !) स्निग्धभिन्नाञ्जनाऽऽभे त्वयि तटगते सद्यः कृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य तस्य अद्रेः मेचके वाससि अंसन्यस्ते सति हलभृत इव स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां शोभां भवित्रीम् उत्पश्यामि॥५९॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गकैलासप्रस्थस्थमेघशोभामुपकल्पते महाकविः।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) स्निग्धभिन्नाञ्जनाऽऽभे—स्निग्धं च तद् भिन्नं, तत् च तत् अञ्जनम्, स्निग्धभिन्नाञ्जनस्य इव आभा यस्य स तस्मिन् = मसृणमर्दितकज्जलद्युतौ, त्वयि = भवति, मेघ इति भावः, तटगते—तटं गतः तस्मिन् = कैलासप्रस्थगते, (सति) सद्यः—कृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य—द्वौ रदौ यस्य सः द्विरदः, सद्यः कृतः, ‘सद्यः सपदि तत्क्षणे’ इत्यमरः, द्विरदस्य दशनः, सद्यः कृतश्चासौ द्विरददशनः, तस्य छेदः, सद्यः कृतद्विरददशनच्छेद इव गौरः तस्य = सपदिच्छिन्नकरिदन्तशुभ्रस्य, ‘रदना दशना दन्ताः’ इत्यमरः, तस्य = पूर्वोपात्तस्य, अद्रेः = नगरस्य, कैलासस्येति भावः, मेचके = कृष्णे, ‘कृष्णो नीलासितश्यामकालश्यामलमचेकाः’ इत्यमरः, वाससि = अम्बरे, अंसन्यस्ते—अंसे न्यस्तं, तस्मिन् = स्कन्धस्थापिते, सतीति शेषः, हलभृतः—हलं बिभर्तीति हलभृत् तस्य = बलरामस्य, इव = यथा, स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां—प्रेक्षितुं योग्या प्रेक्षणीया, स्तिमिते च ते नयने, ताभ्यां प्रेक्षणीया ताम् = निस्पन्दनयनदर्शनीयां, शोभां = कान्तिं, भवित्रीं = भाविनीम्, उत्प-श्यामि = कल्पयामि। कज्जलजलदयोः, कृष्णाम्बरमेघयोः बलरामकैलासयोश्च सादृश्या-दत्रोपमाऽलङ्कारः। तद्यथा साहित्यदर्पणे—‘साम्यं वाच्यमवैधर्म्यं वाक्यैक्य उपमा द्वयोः’॥५९॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) स्निग्धभिन्नाञ्जनाऽऽभे = पीसे गये चिकने सुरमे (कज्जल) के समान कान्ति वाले, त्वयि = तुम्हारे, तटगते = समीप जाने पर, सद्यः = तत्क्षण, कृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य = काटे गये हाथी दाँत के समान उजले, तस्य = उस, अद्रेः = पहाड़ के (कैलास के), मेचके = काले, वाससि = कपड़े के, अंसन्यस्ते = कन्धे पर रखने पर, हलभृतः = बलराम, इन = की तरह, स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां = निर्निमेष (टकटकी लगाकर) नयनों से देखने योग्य, भवित्रीं = होने वाली, शोभां = सुन्दरता की, उत्पश्यामि = सम्भावना करता हूँ॥५९॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) चिकने पीसे गये कज्जल के समान तुम जब कैलास पर्वत के शिखर (तट) प्रदेश पर जाओगे तब हाथी के तत्क्षण काटे गए दाँत के टुकड़े के समान उस सफेद पर्वत की, काले वस्त्र को कन्धे पर धारण किए हुए बलराम की तरह निस्पन्द (अपलक) नेत्रों से दर्शनीय (तुम दोनों की) शोभा हो जायेगी (मैं) ऐसी संभावना करता हूँ॥५९॥
टिप्पणीहलभृत इव-बलराम जी गौरवर्ण के हैं, वे जब नीले वस्त्र धारण करते हैं तब वे अपने कन्धे पर नीला दुपट्टा रखते हैं तब वे अतिशय शोभा को धारण करते हैं। यक्ष की कल्पनाप्रवण आँखों ने शुभ्र कैलास के ऊपर उड़ते हुए मेघ को देखा। कैसी अपूर्व शोभा थी वह। मेघ की श्यामल कान्ति ऐसी दिखाई दे रही थी, जैसे यत्नपूर्वक मर्दित स्निग्ध आँजन में निखर आयी हुई आश्यामल कान्ति हो। जब अंजन काँस्यपात्र पर रखे हुए नवनीत में मिलाकर देर तक मर्दित किया जाता है, तो उसमें एक प्रकार की स्निग्ध मेदुर श्यामल कान्ति निखर आती है जो गाढ़ कज्जल के वर्ण से थोड़ी हल्की होती है। आषाढ़ के प्रथम जलधर में वैसी ही मनोहर कान्ति पायी जाती है। यक्ष कल्पना की आँखों से देख रहा है कि हाथी के दाँत के समान शुक्ल वर्ण के पर्वतशृंग पर स्निग्ध भिन्नांजन कान्तिवाला मेघ छाया हुआ है। बलिहारी है उस मनोहर छवि की ! ऐसा जान पड़ता है कि गौरवर्ण के प्रियदर्शन बलराम जी अपने कन्धों पर कोई काला उत्तरीय धारण करके खड़े हैं।
स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे-स्निग्धं च भिन्नं (कर्मधारयः), तादृशम् अञ्जनम् (कर्मधारयः), तस्य आभा इव आभा यस्य सः (बहुव्रीहिः), तस्मिन्। स्निग्धम्-स्निह्+क्त। भिन्नम्-भिद्+क्त। तटगते-तटं गतः (द्वितीयातत्पुरुषः) तस्मिन्। सद्यः कृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य-द्वौ रदौ यस्य सः द्विरदः (बहुव्रीहिः), सद्यः कृतः (सुप्सुपासमासः), द्विरदस्य दशनः (षष्ठीतत्पुरुषः), सद्यः कृतश्चासौ द्विरददशनः (कर्मधारयः), तस्य छेदः (षष्ठीतत्पुरुषः), सद्यः कृतद्विरददशनच्छेद इव गौरः (उपमानकर्मधारयः), तस्य। कृत्तः-कृत्+क्त। छेदः-छिद्+क्त। मेचके-“कृष्णो नीलाऽसितश्यामकालश्यामलमचेकाः” इत्यमरः। अंसन्यस्ते-अंसे न्यस्तं, तस्मिन् (सप्तमीतत्पुरुषः)। न्यस्तम्-नि+अस्+क्त। हलभृतः-हलं विभर्तीति हलभृत्, तस्य (उपपदतत्पुरुषः)। हलभृत्-हलभृ+क्विप्। स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्-स्तिमिते च ते नयने (कर्मधारयः), ताभ्यां प्रेक्षणीया (तृतीयातत्पुरुषः) ताम्। प्रेक्षणीया-प्र+ईक्ष्+अनीयर्+टाप्। स्तिमित-स्तिम्+क्त। भवित्रीम्-भू+तृच्+ङीप्, ताम्। उत्पश्यामि-उद्+दृश्+लट्+मिप्। इस श्लोक में महीन पीसे गये कज्जल की तुलना मेघ से की गई है तथा इसी प्रकार कृष्णवर्ण के वस्त्र की मेघ के साथ तथा हिमालय की बलराम के साथ तुलना की गई है। अतः उपमा अलंकार है॥५९॥
स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे-स्निग्धं च भिन्नं (कर्मधारयः), तादृशम् अञ्जनम् (कर्मधारयः), तस्य आभा इव आभा यस्य सः (बहुव्रीहिः), तस्मिन्। स्निग्धम्-स्निह्+क्त। भिन्नम्-भिद्+क्त। तटगते-तटं गतः (द्वितीयातत्पुरुषः) तस्मिन्। सद्यः कृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य-द्वौ रदौ यस्य सः द्विरदः (बहुव्रीहिः), सद्यः कृतः (सुप्सुपासमासः), द्विरदस्य दशनः (षष्ठीतत्पुरुषः), सद्यः कृतश्चासौ द्विरददशनः (कर्मधारयः), तस्य छेदः (षष्ठीतत्पुरुषः), सद्यः कृतद्विरददशनच्छेद इव गौरः (उपमानकर्मधारयः), तस्य। कृत्तः-कृत्+क्त। छेदः-छिद्+क्त। मेचके-“कृष्णो नीलाऽसितश्यामकालश्यामलमचेकाः” इत्यमरः। अंसन्यस्ते-अंसे न्यस्तं, तस्मिन् (सप्तमीतत्पुरुषः)। न्यस्तम्-नि+अस्+क्त। हलभृतः-हलं विभर्तीति हलभृत्, तस्य (उपपदतत्पुरुषः)। हलभृत्-हलभृ+क्विप्। स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्-स्तिमिते च ते नयने (कर्मधारयः), ताभ्यां प्रेक्षणीया (तृतीयातत्पुरुषः) ताम्। प्रेक्षणीया-प्र+ईक्ष्+अनीयर्+टाप्। स्तिमित-स्तिम्+क्त। भवित्रीम्-भू+तृच्+ङीप्, ताम्। उत्पश्यामि-उद्+दृश्+लट्+मिप्। इस श्लोक में महीन पीसे गये कज्जल की तुलना मेघ से की गई है तथा इसी प्रकार कृष्णवर्ण के वस्त्र की मेघ के साथ तथा हिमालय की बलराम के साथ तुलना की गई है। अतः उपमा अलंकार है॥५९॥
हित्वा तस्मिन्भुजगवलयं शम्भुना दत्तहस्ता
क्रीडाशैले यदि च विचरेत्पादचारेण गौरी ।
भङ्गीभक्त्या विरचितवपुः स्तम्भितान्तर्जलौघः
सोपानत्वं कुरु मणितटारोहणायाग्रयायी ॥ ६० ॥
अन्वय(हे मेघ !) तस्मिन् क्रीडाशैले शम्भुना भुजगवलयं हित्वा दत्तहस्ता (सती) गौरी पादचारेण विचरेत् यदि (तर्हि) अग्रयायी स्तम्भिताऽन्तर्जलौघः भङ्गीभक्त्या विरचितवपुः मणितटाऽऽरोहणाय सोपानत्वं कुरु॥६०॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गपार्वतीभ्रमणाऽवसरे तच्छृङ्गारोहणक्रियायां सोपानत्वमधिगन्तुमुपदिशति।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) तस्मिन्—पूर्वकथिते, क्रीडाशैले—क्रीडायाः=केल्याः, शैले = पर्वते, कैलासे इति भावः, शम्भुना—शङ्करेण, भुजगवलयं—भुजग एव वलयस्तम् = अहिकङ्कणं, ‘आवापक परिहार्यः कटको वलयोऽस्त्रियाम्’ इत्यमरः, हित्वा = परित्यज्य, गौरीभीतिनिवारणायेति शेषः, दत्तहस्ता—दत्तो हस्तो यस्यै सा = वितीर्णभुजाऽवलम्बा, सतीति शेषः, गौरी = पार्वती, पादचारेण—चरणं चारः, पादाभ्यां चारस्तेन = चरणसञ्चारेण, विचरेत् = विरहित्, यदि = चेत्, तर्हीति शेषः, अग्रयाया—अग्रे यातीति तच्छीलः = पुरोगतः, तथा स्तम्भिताऽन्तर्जलौघः—जलानामोघः, अन्तःस्थितो जलौघः, स्तम्भितः अन्तर्जलौधो येन सः = प्रतिरुद्धान्तर्वारिधारः, भङ्गीभक्त्या—भङ्गीनां भक्तिस्तया = पर्वविरचनया, विरचितवपुः—विरचितं वपुर्येन स तथोक्तः = धृतशरीरः, त्वम्मेध इति शेषः, मणितटाऽऽरोहणाय—मणीनां तटं, तस्मिन् आरोहणन्तस्मै = रत्नतटाऽऽरोहणाय, ‘आरोहणं स्यात् सोपानम्’ इत्यमरः, सोपानत्वं = निःश्रेणिभावं, कुरु = विधेहि, सोपानरूपो भवेति तात्पर्यम्। अत्र भुजगे वलयारोपात् रूपकमलङ्कारः। तद्यथा—‘रूपकं रूपिताऽऽरोपाद्विषये निरपह्रवे’॥६०॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) तस्मिन् = उस, क्रीडाशैले = क्रीडा पर्वत पर (कैलास पर), भुजगवलयं = सर्प के कंकण को, हित्वा = छोड़कर, शम्भुना = भगवान् शिव के द्वारा, दत्तहस्ता = हाथ का सहारा दी गयी, गौरी = पार्वती, पादचारेण = पैदल (पैरों से), विचरेत् = चलें, यदि = यदि, तर्हि = तो, अग्रयायी = आगे आगे चलते हुए, स्तम्भितान्तर्जलौघः = भीतर ही जल के प्रवाह को रोके हुए, भङ्गीभक्त्या = पर्वों के क्रम से, विरचितवपुः = शरीर की रचना वाले (तुम), मणितटारोहणाय = मणि-तट पर चढ़ने के लिए, सोपानत्वं = सीढ़ी का काम, कुरु = करना॥६०॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) उस क्रीडापर्वत (कैलास) पर सर्परूप कंगन को छोड़कर शिव के हाथ का सहारा देने पर पार्वती जब पैदल घूमने के लिए निकलें, तब तुम आगे बढ़कर भीतर ही भीतर जलप्रवाह को रोककर अपने शरीर को पर्वयुक्त (पौड़ी) कर तथा जीने (सीढ़ी) के रूप में बदल कर मणितट पर चढ़ने के लिए सीढ़ी की रचना करना॥६०॥
टिप्पणीक्रीडाशैले-देवों ने भगवान् शंकर की क्रीडा के लिए चार पर्वतों की रचना की है। जैसे कि शम्भुरहस्य में—
“कैलासः कनकाद्रिश्च मन्दरो गन्धमादनः ।
क्रीडार्थं निर्मिताः शम्भोर्देवैः क्रीडाद्रयोऽभवन् ॥”
अर्थात् देवों द्वारा कैलास, सुमेरु, मन्दर और गन्धमादन—इन पर्वतों की रचना की गई जिन पर शिवजी भगवती पार्वती के साथ विहार किया करते हैं।
भङ्गीभक्त्या-कैलास पर्वत पर शिव का करावलम्ब पाकर गौरी लीलपूर्वक विचरण कर रही होंगी तब मेघ वहाँ पहुँचेगा। पर्वत श्रेणियों में उतरने-चढ़ने में उन्हें कष्ट तो होगा ही। यदि सीढ़ी बन जाय तो उन पर चढ़ना सरल हो जाएगा। अतएव यक्ष मेघ से कहता है कि उस समय तुम अपनी जलराशि को भीतर ही रोककर अपने वाष्पनिर्मित शरीर को जरा कड़ा कर लेना और अपने शरीर को इस भंगिमा से रचित करना कि वह सोपान जैसा बन जाय। तुम इन्द्र के कामरूप अनुचर हो, अतएव ऐसा स्वरूप—कल्पना तुम्हारे लिए सहज है। अपने अंगों को इस प्रकार मोड़ना कि मणितट पर चढ़ने वाली गौरी के लिए सोपान बन जाय। इसमें तुम्हारा महत्सौभाग्य निहित है। हर—पार्वती के चरणों से पवित्र होने का अवसर तो महासौभाग्यशालियों को ही मिलता है।
हित्वा-हा+क्त्वा। क्रीडाशैले-क्रीडायाः शैलः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मिन्। भुजगवलयम्-भुजग एव वलयः (रूपक समासः) तम्। दत्तहस्ता-दत्तः हस्तः यस्यै सा (बहुव्रीहिः)। पादचारेण-पादाभ्यां चारः (तृतीयातत्पुरुषः) तेन। चारः-चर्+घञ्। विचरेत्-वि+चर्+विधिलिङ्। अग्रयायी-अग्रे यातीति तच्छीलः, अग्र+या+णिनिः। भङ्गीभक्त्या-भङ्गीनां भक्तिः (षष्ठीतत्पुरुषः) तया। विरचितवपुः-विरचितं वपुः येन सः (बहुव्रीहिः)। विरचितम्-वि+रच्+क्त। स्तम्भितान्तर्जलौघः-अन्तः स्थितं जलम् अन्तर्जलम् (मध्यपदलोपी समासः), तस्य ओघः (षष्ठीतत्पुरुषः), स्तम्भितः अन्तः जलौघः येन सः (बहुव्रीहिः)। स्तम्भितः-स्तम्भ+क्त। मणितटारोहणाय-मणीनां तटम् (षष्ठीतत्पुरुषः), मणितटे आरोहणम् (सप्तमीतत्पुरुषः) तस्मै। सोपानत्वम्-सोपानस्य भावः सोपानत्वम्, तत्। सोपानत्वम्-सोपान+त्व। कुरु-कृ+लोट्+सिप्। आरोहणम्-आ+रुह्+ल्युट्। इस श्लोक में भुजग में वलय का आरोप होने से रूपक अलंकार है॥६०॥
“कैलासः कनकाद्रिश्च मन्दरो गन्धमादनः ।
क्रीडार्थं निर्मिताः शम्भोर्देवैः क्रीडाद्रयोऽभवन् ॥”
अर्थात् देवों द्वारा कैलास, सुमेरु, मन्दर और गन्धमादन—इन पर्वतों की रचना की गई जिन पर शिवजी भगवती पार्वती के साथ विहार किया करते हैं।
भङ्गीभक्त्या-कैलास पर्वत पर शिव का करावलम्ब पाकर गौरी लीलपूर्वक विचरण कर रही होंगी तब मेघ वहाँ पहुँचेगा। पर्वत श्रेणियों में उतरने-चढ़ने में उन्हें कष्ट तो होगा ही। यदि सीढ़ी बन जाय तो उन पर चढ़ना सरल हो जाएगा। अतएव यक्ष मेघ से कहता है कि उस समय तुम अपनी जलराशि को भीतर ही रोककर अपने वाष्पनिर्मित शरीर को जरा कड़ा कर लेना और अपने शरीर को इस भंगिमा से रचित करना कि वह सोपान जैसा बन जाय। तुम इन्द्र के कामरूप अनुचर हो, अतएव ऐसा स्वरूप—कल्पना तुम्हारे लिए सहज है। अपने अंगों को इस प्रकार मोड़ना कि मणितट पर चढ़ने वाली गौरी के लिए सोपान बन जाय। इसमें तुम्हारा महत्सौभाग्य निहित है। हर—पार्वती के चरणों से पवित्र होने का अवसर तो महासौभाग्यशालियों को ही मिलता है।
हित्वा-हा+क्त्वा। क्रीडाशैले-क्रीडायाः शैलः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मिन्। भुजगवलयम्-भुजग एव वलयः (रूपक समासः) तम्। दत्तहस्ता-दत्तः हस्तः यस्यै सा (बहुव्रीहिः)। पादचारेण-पादाभ्यां चारः (तृतीयातत्पुरुषः) तेन। चारः-चर्+घञ्। विचरेत्-वि+चर्+विधिलिङ्। अग्रयायी-अग्रे यातीति तच्छीलः, अग्र+या+णिनिः। भङ्गीभक्त्या-भङ्गीनां भक्तिः (षष्ठीतत्पुरुषः) तया। विरचितवपुः-विरचितं वपुः येन सः (बहुव्रीहिः)। विरचितम्-वि+रच्+क्त। स्तम्भितान्तर्जलौघः-अन्तः स्थितं जलम् अन्तर्जलम् (मध्यपदलोपी समासः), तस्य ओघः (षष्ठीतत्पुरुषः), स्तम्भितः अन्तः जलौघः येन सः (बहुव्रीहिः)। स्तम्भितः-स्तम्भ+क्त। मणितटारोहणाय-मणीनां तटम् (षष्ठीतत्पुरुषः), मणितटे आरोहणम् (सप्तमीतत्पुरुषः) तस्मै। सोपानत्वम्-सोपानस्य भावः सोपानत्वम्, तत्। सोपानत्वम्-सोपान+त्व। कुरु-कृ+लोट्+सिप्। आरोहणम्-आ+रुह्+ल्युट्। इस श्लोक में भुजग में वलय का आरोप होने से रूपक अलंकार है॥६०॥
तत्रावश्यं वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयं
नेष्यन्ति त्वां सुरयुवतयो यन्त्रधारागृहत्वम् ।
ताभ्यो मोक्षस्तव यदि सखे ! घर्मलब्धस्य न स्यात्
क्रीडालोलाः श्रवणपरुषैर्गर्जितैर्भाययेस्ताः ॥ ६१ ॥
अन्वयतत्र सुरयुवतयो वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयं त्वाम् अवश्यं यन्त्रधारागृहत्वं नेष्यन्ति। हे सखे ! घर्मलब्धस्य तव ताभ्यो मोक्षो न स्यात् यदि (तर्हि) क्रीडालोलाः ताः श्रवणपरुषैः गर्जितैः भाययेः॥६१॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गनिदाघलब्धं मेघं गर्जितुमुपदिशति महाकविर्यस्माद्धेतोः सुखनितास्तं मुञ्चन्तु।
संस्कृत व्याख्या(हे मेघ !) तत्र = तस्मिन् पर्वते (कैलासे), सुरयुवतयः—सुराणां=देवानां, युवतयः = तरुण्यः, देवाङ्गना इत्यर्थः, वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयंवलयानां कुलिशानि, तैः उद्घट्टनानि, उद्गीर्णं तोयं येन सः, वलयकुलिशैः उद्गीर्णतोयस्तं = कङ्कणाग्रप्रहारोत्सृष्टवारि, त्वां = भवन्तं मेघमित्यर्थः, ‘कटको वलयोऽस्त्रियाम्’ इत्यमरः, अवश्यं = नूनं, यन्त्रधारागृहत्वं—यन्त्रेषु धाराः, गृहस्य भावो गृहत्वं, यन्त्रधाराणां गृहत्वं, तत् = कृत्रिमधारागेहत्वं, नेष्यन्ति = प्रापयिष्यन्ति, हे सखे ! = हे सुहृद् !, धर्मलब्धस्य—धर्मे लब्धः तस्य = निदाघप्राप्तस्य, तव = भवतः, मेघस्येत्यर्थः, ताभ्यः = सुराङ्गनाभ्यः, मोक्षः = मुक्तिः, न = नहि, स्यात् = भवेत्, यदि = चेत्, तर्हीति शेषः, क्रीडालोलाः—क्रीडायां लोलाः क्रीडालोला = केलिचञ्चलाः, ताः = देवाङ्गनाः, श्रवणपरुषैः—श्रवणयोः परुषाणि तैः श्रवणपरुषैः = श्रुतिकटुभिः, ‘निष्ठुरं परुषम्’ इत्यमरः, गर्जितैः = निर्घोषैः, भाययेः = त्रासयेः॥६१॥
हिन्दी व्याख्या(हे मेघ !) तत्र = वहाँ (कैलास पर्वत पर) अवश्यं = निश्चय ही, सुरयुवतयः = देवाङ्गनायें, वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयं = कठोर कंगनों के अग्रभाग के प्रहार से जल उगलते हुए, त्वां = तुझको, यन्त्रधारागृहत्वं = कृत्रिम जलप्रवाह का घर (फौब्बारा युक्त स्नानघर), नेष्यन्ति = बना देंगी। हे सखे ! = हे मित्र !, धर्मलब्धस्य = गर्मी में प्राप्त, तव = तुम्हारा, ताभ्यः = उन देवियों से, मोक्षः = छुटकारा (मुक्ति), न = नहीं, स्यात् = होवे (मिले), (तो तुम), क्रीडालोलाः = खेल (क्रीडा) में चञ्चल बनी हुई, ताः = उन देवियों को, श्रवणपरुषैः = श्रुतिकटु (कर्णकठोर), गर्जितैः = गर्जनों से, भाययेः = डरा देना॥६१॥
हिन्दी अर्थ(हे मेघ !) उस कैलासपर्वत पर देवाङ्गनायें कंगन के कठोर अग्रभाग से प्रहार कर तुझे जल छोड़ने वाला यन्त्रगृह (फौव्वारा की तरह) बना डालेंगी, हे मित्र ! गर्मी में पाये गए तुम्हारा उनके द्वारा यदि परित्याग सम्भव नहीं होगा, (तब) केलि में चञ्चल बनी हुई उन्हें तुम श्रुतिकटु (कर्णकठोर) गर्जनों से डरा देना॥६१॥
टिप्पणीवलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयम्-कंगनों की (पैनी) नोकों की टक्कर से जल उगलते हुए। कैलास पर देवाङ्गनायें कंगनों की पैनी नोकों की टक्कर से पानी उगलने वाले मेघ को अवश्य फव्वारा बनाकर क्रीडा करेंगी। यक्ष मेघ से कहता है कि सुरयुवतियों के इस मनोविनोद से तुम यन्त्रधारागृह के समान बन जाओगे। अर्थात् यन्त्रों द्वारा प्रवाहित की गई जल की धाराओं (बौछारस्नान) का घर बना देंगी। भीषण गर्मी के बाद तुझे प्राप्त करके वे तुझे छोड़ कैसे पायेगी। अतएव तुम यदि उनसे छुटकारा पाना चाहते हो तो इन क्रीडासक्त सुरयुवतियों को अपने कर्णकठोर गर्जनों से डरा देना। इसके बाद तुम अपने आगे के मार्ग के लिए चल पड़ना।
तत्र-तद्+त्रल्। सुरयुवतयः-सुराणां युवतयः (षष्ठीतत्पुरुषः)। वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयम्-वलयानां कुलिशानि (षष्ठीतत्पुरुषः), वलयकुलिशैः उद्घट्टनानि (तृतीयातत्पुरुषः), उद्गीर्णं तोयं येन सः (बहुव्रीहिः), वलयकुलिशैः उद्गीर्णतोयः (तृतीयातत्पुरुषः) तम्। उद्घट्टनम्-उद्+घट्ट्+ल्युट् (भावे)। उद्गीर्ण-उद्+गॄ+क्त। यन्त्रधारागृहत्वम्-यन्त्रेषु धाराः (सप्तमीतत्पुरुषः), तासां गृहत्वम्, तत् (षष्ठीतत्पुरुषः)। गृहत्वम्-गृहस्य भावः गृहत्वम्, गृह+त्व। नेष्यन्ति-नी+लट्+झि। धर्मलब्धस्य-घर्मे लब्धः (सप्तमीतत्पुरुषः) तस्य। लब्धः-लभ्+क्त। मोक्षः-मोक्ष+णिच्+अच्। स्यात्-अस्+विधिलिङ्। क्रीडालोलाः-क्रीडायां लोलाः (सप्तमीतत्पुरुषः), ताः। श्रवणपरुषैः-श्रवणयोः परुषाणि (सप्तमीतत्पुरुषः) तैः। गर्जितैः-गर्ज+क्त (भावे)। भाययेः-भी+णिच्+विधिलिङ्+सिप्॥६१॥
तत्र-तद्+त्रल्। सुरयुवतयः-सुराणां युवतयः (षष्ठीतत्पुरुषः)। वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयम्-वलयानां कुलिशानि (षष्ठीतत्पुरुषः), वलयकुलिशैः उद्घट्टनानि (तृतीयातत्पुरुषः), उद्गीर्णं तोयं येन सः (बहुव्रीहिः), वलयकुलिशैः उद्गीर्णतोयः (तृतीयातत्पुरुषः) तम्। उद्घट्टनम्-उद्+घट्ट्+ल्युट् (भावे)। उद्गीर्ण-उद्+गॄ+क्त। यन्त्रधारागृहत्वम्-यन्त्रेषु धाराः (सप्तमीतत्पुरुषः), तासां गृहत्वम्, तत् (षष्ठीतत्पुरुषः)। गृहत्वम्-गृहस्य भावः गृहत्वम्, गृह+त्व। नेष्यन्ति-नी+लट्+झि। धर्मलब्धस्य-घर्मे लब्धः (सप्तमीतत्पुरुषः) तस्य। लब्धः-लभ्+क्त। मोक्षः-मोक्ष+णिच्+अच्। स्यात्-अस्+विधिलिङ्। क्रीडालोलाः-क्रीडायां लोलाः (सप्तमीतत्पुरुषः), ताः। श्रवणपरुषैः-श्रवणयोः परुषाणि (सप्तमीतत्पुरुषः) तैः। गर्जितैः-गर्ज+क्त (भावे)। भाययेः-भी+णिच्+विधिलिङ्+सिप्॥६१॥
हेमाम्भोजप्रसवि सलिलं मानसस्याददानः
कुर्वन्कामं क्षणमुखपटप्रीतिमैरावतस्य ।
धुन्वन्कल्पद्रुमकिसलयान्यांशुकानीव वातै-
र्नानाचेष्टैर्जलद ! ललितैर्निर्विशेस्तं नगेन्द्रम् ॥ ६२ ॥
अन्वयहे जलद ! हेमाम्भोजप्रसवि मानसस्य सलिलम् आददानः ऐरावतस्य क्षणमुखपटप्रीतिं कुर्वन् अंशुकानि इव कल्पद्रुमकिसलयानि वातैः धुन्वन् नानाचेष्टैः ललितैः तं नगेन्द्रं कामं निर्विशेः॥६२॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गकैलासस्थमानससरसः जलं पातुमुपदिशति मेघं यक्षमुखात्।
संस्कृत व्याख्याहे जलद !—जलं ददातीति जलदस्तत्सम्बुद्धौ जलद ! = हे मेघ !, हेमाम्भोजप्रसवि—अम्भसि जातानि अम्भोजानि, हेम्नः अम्भोजानि, प्रसूते इति प्रसवि, हेमाम्भोजानां प्रसवि तत् हेमाम्भोजप्रसवि = कनककमलोत्पादकं, ‘प्रसवो जननाऽनुज्ञापुत्रेषु फलपुष्पयोः’ इति यादवः, मानसस्य = मानसरोवरस्य, सलिलं = जलम्, आददानः = गृह्णन्, पिबन्निति भावः, ऐरावतस्य—इरा (जलम्) अस्ति अस्मिन् स इरावान् (समुद्रः), तस्मिन् इरावति भवः ऐरावतः इन्द्रगजः तस्य, क्षणमुखपटप्रीतिं—पटेन प्रीतिः, मुखे पटप्रीतिः, क्षणे मुखपटप्रीतिस्तां क्षणमुखपटप्रीतिं = मुहूर्तवक्त्राच्छादनाम्बरप्रणयं, कुर्वन् = विदधत्, अंशुकानि = सूक्ष्मवस्त्राणि, ‘अंशुके वस्त्रमात्रे स्यात्परिधानोत्तरीययोः’ इति शब्दार्णवः, इव = यथा, कल्पद्रुमकिसलयानि—कल्पपूरका द्रुमाः, कल्पद्रुमाणां किसलयानि, तानि कल्पद्रुमकिसलयानि = देवदारुपल्लवानि, वातैः = पवनैः, धुन्वन् = कम्पयन्, नानाचेष्टैः—नाना चेष्टा येषां तानि तैः नानाचेष्टैः = विविधव्यवहारैः, ललितैः = क्रीडितैः, ना भाव भेदे स्त्रीनृत्ये ललितं त्रिषु सुन्दरे। अस्त्रियां प्रमदागारे क्रीडिते जातपल्लवे’ इति शब्दार्णवः, तं = पूर्वोक्तं, नगेन्द्रं—न गच्छन्तीति नगाः नगानामिन्द्रस्तं नगेन्द्रं = पर्वतराजं कैलासमिति यावत्, निर्विशेः = उपभुङ्क्ष्व, ‘निर्वेषो भृतिभोग्ययोः’ इत्यमरः, ‘निर्वेश उपभोगः स्यात्’ इत्यमरश्च। पद्येऽस्मिन् ‘अंशुकानि इव’ इत्यत्रोत्प्रेक्षाऽलङ्कारः। तद्यथा साहित्यदर्पणे—‘भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना’॥६२॥
हिन्दी व्याख्याहे जलद ! = हे मेघ !, हेमाम्भोजप्रसवि = स्वर्णकमलों को उत्पन्न करने वाले, मानसस्य = मानसरोवर के, सलिलं = जल को, आददानः = ग्रहण करते हुए, ऐरावतस्य = ऐरावत (इन्द्र के गज) को, क्षणमुखपटप्रीतिं = कुछ समय के लिए मुँह ढकने वाले कपड़े का आनन्द, कुर्वन् = करते (देते) हुए, अंशुकानि = महीन (चिकने) वस्त्र की तरह, कल्पद्रुमकिसलयानि = कल्पवृक्ष (देवदारु पारिजात) के किसलयों को, वातैः = हवाओं से, धुन्वन् = कँपाते हुए, नानाचेष्टैः = अनेक प्रकार के प्रयत्नों से युक्त, ललितैः = विलासों से, तं = उस, नगेन्द्रं = पर्वतराज (कैलास) का, निर्विशेः = आनन्द लेना॥६२॥
हिन्दी अर्थहे मेघ ! स्वर्णकमलोत्पादक मानसरोवर के जल को पीते हुए तुम ऐरावत हाथी के जल लेने के समय मुँह के घूँघट का आनन्द देते हुए पतले वस्त्रों के समान कल्पवृक्ष (पारिजात) के किसलयों का हवा से हिलाते हुए तुम अनेक प्रकार की चेष्टाओं से युक्त क्रीडाओं से उस कैलास पर्वत का पर्याप्त उपभोग करना॥६२॥
टिप्पणीहेमाम्भोजप्रसवि-ऐसी मान्यता है कि गङ्गा आदि नदियों के दिव्य जल में स्वर्णकमल खिलते हैं। प्रातः काल सूर्य की किरणों से इनकी शोभा मनोहर हो जाती है।
कल्पद्रुम-पाँच देववृक्ष होते हैं इनमें से कल्पद्रुम एक है जो अभिलषित इच्छा की पूर्ति करता है—
“नमस्ते कल्पवृक्षाय चिन्तितार्थप्रदाय च ।
विश्वम्भराय देवाय नमस्ते विश्वमूर्तये ॥”
नानाचेष्टैः ललितैर्निर्विशस्तं नगेन्द्रम्-अनेक चेष्टाओं से भरी क्रीडाओं से स्वेच्छानुसार उस पर्वतराज कैलास का आनन्द लेना। मित्र के घर में यथेच्छ विहार करना मैत्री का फल होता है। मेघ व पर्वत की, कमल तथा सूर्य की, समुद्र एवं चन्द्रमा की, मयूर तथा मेघ की, वायु तथा अग्नि की मित्रता स्वाभाविक ही होती है। अतएव कैलासपर्वत मेघ का सहज मित्र हो गया। इसी विचार को धारण कर यक्ष मेघ कहता है कि तुम स्वर्णकमलों को उत्पन्न करने वाले मानसरोवर का जल पीना और ऐरावत के मुँह पर इस प्रकार छा जाना कि मालूम हो किसी ने उसे ‘मुखपट’ से सज्जित किया है; और फिर कल्पद्रुम के उन पल्लवों को; जो झीने वस्त्रों के समान शोभित हो रहे हों, कँपा देना, और इस प्रकार अनेक प्रकार की ललित क्रीडाओं द्वारा मन बहलाते हुए उस कैलासपर्वत में प्रवेश कर स्वेच्छानुसार आनन्द लूटना।
हेमाम्भोजप्रसवि-हेम्नः अम्भोजानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषां प्रवि (षष्ठीतत्पुरुषः) तत् अम्भसि जातानि अम्भोजानि (उपपदतत्पुरुषः)। जलद-जलं ददातीति जलदः, तत्सम्बुद्धौ। जलदः-जल+दा+कः। अम्भोजम्-अम्भस्+जन्+ड। प्रसवि-प्रसूते इति प्रसवि, प्र+सू+इनि। आददानः-आ+दा+शानच्। “प्रसवो जननाऽनुज्ञापुत्रेषु फलपुष्पयोः” इति यादवः। ऐरावतस्य-इरा (जलम्) अस्ति अस्मिन् स इरावान् (समुद्रः) इरावान्—इरा+मतुप्। इरावति भवः ऐरावतः, तस्य, ऐरावतः-इरावत्+अण्। क्षणमुखपटप्रीतिम्-मुखे पटः (सप्तमीतत्पुरुषः), तेन प्रीतिः (तृतीयातत्पुरुषः), क्षणे मुखपटप्रीतिः (सप्तमीतत्पुरुषः) ताम्। कुर्वन्-कृ+शतृ। कल्पद्रुमकिसलयानि-कल्पद्रुमाणां किसलयानि (षष्ठीतत्पुरुषः) तानि। धुन्वन्-धुनोति इति, धूञ्+शतृ। नानाचेष्टैः-नाना चेष्टा येषां तानि, तैः (बहुव्रीहिः)। नगेन्द्रम्-नगानाम् इन्द्रः (षष्ठीतत्पुरुषः) तम्। “शैलवृक्षौ नगावगौ” इत्यमरः। नगेन्द्रम्-न गच्छन्तीति नगाः, नञ्+गम्+डः (कर्तरि)। निर्विशेः-निर्+विश्+विधिलिङ्-सिप्। “निर्वेश उपभोगः स्यात्” इत्यमरः। इस श्लोक में “अंशुकानि इव” में उत्प्रेक्षा अलंकार है॥६२॥
कल्पद्रुम-पाँच देववृक्ष होते हैं इनमें से कल्पद्रुम एक है जो अभिलषित इच्छा की पूर्ति करता है—
“नमस्ते कल्पवृक्षाय चिन्तितार्थप्रदाय च ।
विश्वम्भराय देवाय नमस्ते विश्वमूर्तये ॥”
नानाचेष्टैः ललितैर्निर्विशस्तं नगेन्द्रम्-अनेक चेष्टाओं से भरी क्रीडाओं से स्वेच्छानुसार उस पर्वतराज कैलास का आनन्द लेना। मित्र के घर में यथेच्छ विहार करना मैत्री का फल होता है। मेघ व पर्वत की, कमल तथा सूर्य की, समुद्र एवं चन्द्रमा की, मयूर तथा मेघ की, वायु तथा अग्नि की मित्रता स्वाभाविक ही होती है। अतएव कैलासपर्वत मेघ का सहज मित्र हो गया। इसी विचार को धारण कर यक्ष मेघ कहता है कि तुम स्वर्णकमलों को उत्पन्न करने वाले मानसरोवर का जल पीना और ऐरावत के मुँह पर इस प्रकार छा जाना कि मालूम हो किसी ने उसे ‘मुखपट’ से सज्जित किया है; और फिर कल्पद्रुम के उन पल्लवों को; जो झीने वस्त्रों के समान शोभित हो रहे हों, कँपा देना, और इस प्रकार अनेक प्रकार की ललित क्रीडाओं द्वारा मन बहलाते हुए उस कैलासपर्वत में प्रवेश कर स्वेच्छानुसार आनन्द लूटना।
हेमाम्भोजप्रसवि-हेम्नः अम्भोजानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तेषां प्रवि (षष्ठीतत्पुरुषः) तत् अम्भसि जातानि अम्भोजानि (उपपदतत्पुरुषः)। जलद-जलं ददातीति जलदः, तत्सम्बुद्धौ। जलदः-जल+दा+कः। अम्भोजम्-अम्भस्+जन्+ड। प्रसवि-प्रसूते इति प्रसवि, प्र+सू+इनि। आददानः-आ+दा+शानच्। “प्रसवो जननाऽनुज्ञापुत्रेषु फलपुष्पयोः” इति यादवः। ऐरावतस्य-इरा (जलम्) अस्ति अस्मिन् स इरावान् (समुद्रः) इरावान्—इरा+मतुप्। इरावति भवः ऐरावतः, तस्य, ऐरावतः-इरावत्+अण्। क्षणमुखपटप्रीतिम्-मुखे पटः (सप्तमीतत्पुरुषः), तेन प्रीतिः (तृतीयातत्पुरुषः), क्षणे मुखपटप्रीतिः (सप्तमीतत्पुरुषः) ताम्। कुर्वन्-कृ+शतृ। कल्पद्रुमकिसलयानि-कल्पद्रुमाणां किसलयानि (षष्ठीतत्पुरुषः) तानि। धुन्वन्-धुनोति इति, धूञ्+शतृ। नानाचेष्टैः-नाना चेष्टा येषां तानि, तैः (बहुव्रीहिः)। नगेन्द्रम्-नगानाम् इन्द्रः (षष्ठीतत्पुरुषः) तम्। “शैलवृक्षौ नगावगौ” इत्यमरः। नगेन्द्रम्-न गच्छन्तीति नगाः, नञ्+गम्+डः (कर्तरि)। निर्विशेः-निर्+विश्+विधिलिङ्-सिप्। “निर्वेश उपभोगः स्यात्” इत्यमरः। इस श्लोक में “अंशुकानि इव” में उत्प्रेक्षा अलंकार है॥६२॥
तस्योत्सङ्गे प्रणयिन इव स्रस्तगङ्गादुकूलां
न त्वं दृष्ट्वा न पुनरलकां ज्ञास्यसे कामचारिन् ।
या वः काले वहति सलिलोद्गारमुच्चैर्विमाना
मुक्ताजालग्रथितमलकं कामिनीवाभ्रवृन्दम् ॥ ६३ ॥
अन्वयहे कामचारिन् ! प्रणयिन इव तस्य उत्सङ्गे स्रस्तगङ्गादुकूलाम् अलकां दृष्ट्वा त्वं पुनः न ज्ञास्यसे (इति) न। उच्चैर्विमाना या वः सलिलोद्गारम् अभ्रवृन्दं कामिनी मुक्ताजालग्रथितम् अलकम् इव वहति॥६३॥
सन्दर्भ
प्रसङ्गकैलासोत्सङ्गे नायिकामिव स्रस्तगङ्गादुकूलामलकां प्रस्तौति महाकविर्यक्षमुखात् मेघम्प्रति।
संस्कृत व्याख्याहे कामचारिन् !—कामेन (इच्छया) चरतीति कामचारी तत्सम्बुद्धौ कामचारिन् ! = स्वेच्छाविहरणपरायण !, प्रणयिनः = वल्लभस्य, इव = यथा, तस्य = कैलासाख्यपर्वतस्य, उत्सङ्गे = क्रोडे, ऊर्ध्वभागे इति यावत्, ‘उत्सङ्गो मुक्तसंयोगे सक्थन्यूर्ध्वतलेऽपि च’ इति मालतीमाला, स्रस्तगङ्गादुकूलाम्—(अलकापक्षे) गङ्गादुकूलमिव, स्रस्तं गङ्गादुकूलं यस्याः सा तां स्रस्तगङ्गादुकूलां = च्युतभागीरथीक्षौमां, ‘दुकूलं सूक्ष्मवस्त्रे स्यादुत्तरीये सितांशुके’ इति शब्दार्णवः अलकां = धनदनगरीं, वल्लभाभिवेति भावः, (कामिनीपक्षे) गङ्गा इव दुकूलं, स्रस्तं गङ्गादुकूलं यस्याः सा तां, दृष्ट्वा = वीक्ष्य, त्वं = भवान्, मेघ इत्यर्थः, पुनः = मुहुः, न = नहि, ज्ञास्यसे = परिचेष्यसे (इति = एवं) तु, न = नहि, अपितु ज्ञास्यस एवेति भावः। उच्चैर्विमाना—(अलकापक्षे) उच्चैः (उन्नतानि) विमानानि यस्यां सा, (कामिनीपक्षे) विगतः मानः (रतिकोपः) यस्याः सा, अतिशयेन विमानेति, उच्चैर्विमाना = उन्नतसप्तभूमिकहर्म्या, ‘विमानोऽस्त्री देवयाने, सप्तभूमौ च सद्मनि’ इति यादवः, या = अलकापुरी, वः = युष्माकं, काले = समये, मेघकाल इति भावः, वर्षतौ इति तात्पर्यं, सलिलोद्गारं—सलिलमुद्गिरतीति तत् सलिलोद्गारं = जलमोचनम्, अभ्रवृन्दं = अभ्राणां वृन्दं तत्=मेघनिकरं, कामिनी = वनिता, मुक्ताजालग्रथितं—मुक्तानां जालानि तैः ग्रथितस्तम् = मौक्तिकप्रचुरैर्गुम्फितम्, ‘पुंश्चल्यां मौक्तिके मुक्ता’ इति यादवः, अलकं = चूर्णकुन्तलं केशपाशमिति तात्पर्यम्, ‘अलकाश्चूर्णकुन्तलाः’ इत्यमरः इव = यथा, वहति = बिभर्ति। पद्येऽस्मिन् कैलासे प्रणयिनः साम्यम्, अलकायाञ्च प्रणयिन्याः साम्यं गम्यमस्ति, अतोऽत्र एकदेशविवर्तिन्युपमाऽलङ्कारः। तद्यथा साहित्यदर्पणे—‘एकदेशविवर्तिन्युपमा वाच्यत्वगम्यते भवेतां यत्र साम्यस्य—’ इति। उत्तरार्द्धे च ‘कामिनीवे’त्यादौ श्रौत्युपमाऽलङ्कारः। तद्यथा साहित्यदर्पणे ‘इयं पुनः। श्रौती यथैववाशब्दा इवार्थो वा वतिर्यदि’॥६३॥
हिन्दी व्याख्याहे कामचारिन् ! = हे इच्छानुरूपाचारी !, प्रणयिनः = प्रियतम की, इव = तरह, तस्य = उस (कैलास पर्वत) की, उत्सङ्गे = गोद में, स्रस्तगङ्गादुकूलां = खिसक गयी है गङ्गारूपी साड़ी जिसकी, ऐसी, अलकां = पुरी (रूपी कामिनी) को, दृष्ट्वा = देखकर, त्वं = तुम, पुनः = फिर भी, न = नहीं, ज्ञास्यसे = जानोगे, (इति = ऐसी बात), न = नहीं अर्थात् तुम उस अलका को जान ही जाओगे, उच्चैर्विमाना = ऊँचे ऊँचे सातसञ्जिले भवनों वाली, या = जो, वः = तुम्हारे (मेघ के), काले = समय में अर्थात् वर्षाकाल में, सलिलोद्गारं = जल (की धारा को) छोड़ने वाले, अभ्रवृन्दं = मेघ के समूह को, कामिनी = स्त्री, मुक्ताजालग्रथितं = गूँथी हुई मोतियों की लड़ियों वाली, अलकमिव = केश के समान, वहति = धारण करती है॥६३॥
हिन्दी अर्थहे स्वच्छन्दचारि ! (मेघ !) प्रियतम के समान कैलास पर्वत की गोद में खिसक गया है गङ्गारूपी वस्त्र जिसका ऐसी अलका (पुरी) को प्रियतम की गोद में खिसक गयी है साड़ी जिसकी ऐसी कामिनी स्त्री की तरह देखकर (नहीं पहचानोगे ऐसी बात नहीं अर्थात्) अवश्य ही पहचान लोगे। जो अलका वर्षा के समय (वर्षा ऋतु में) जल बरसाने वाले मेघसमूह को उसी तरह धारण करती है जैसे क्रोध से रहित कोई वल्लभा कामिनी मोतियों की लड़ियों से गूँथे केशपास को धारण करती है॥६३॥
टिप्पणीमुक्ताजालग्रथितमलकं कामिनीवाभ्रवृन्दम्-यक्ष मेघ से कहता है कि तुम कामचारी हो, कैलास पर्वत की गोद में अलका उसी प्रकार बैठी हुई है; जैसे अपने प्रणयी की गोद में कोई ऐसी सुन्दरी विराज रही हो, जिसका दुकूलपट्ट शिथिल होकर दूसरी ओर सरक गया हो। तुम्हारे जैसे निपुण कामचारी के लिए उसे देखकर पहचान लेना आसान है। सात मंजिले मकानों से भरी हुई यह अलकापुरी वर्षा ऋतु में मेघसमूह को उसी प्रकार धारण करती है जैसे कोई कामिनी मुक्ताजालग्रथित अलकों को धारण करती है।
तस्योत्सङ्गे-तस्य उत्सङ्गः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मिन्। उत्सङ्गे-उद्+सञ्ज्+घञ्। प्रणयिनः-प्रणय+इनि। कामचारिन्-कामेन इच्छया चरतीति तच्छीलः कामचारी, तत्सम्बुद्धौ, काम+चर्+णिनि। स्रस्तगङ्गादुकूलाम्-अलकापक्ष में—गङ्गा दुकूलम् इव (उपमिततत्पुरुषः); कामिनीपक्ष में—गङ्गा इव दुकूलम् (उपमिततत्पुरुषः)। स्रस्तम्-स्रंस्+क्त। स्रस्तं गङ्गादुकूलं यस्याः सा (बहुव्रीहिः), ताम्। “दुकूलं सूक्ष्मवस्त्रे स्यादुत्तरीये सितांशुके” इति शब्दार्णवः। दृष्ट्वा-दृश्+क्त्वा। ज्ञास्यसे-ज्ञा+लृट्+थास् (से)। उच्चैर्विमाना-उच्चैः विमानाः यस्याः सा (बहुव्रीहिः)। “विमानोऽस्त्री देवयाने सप्तभूमौ च सद्मनि” इति यादवः। कामिनीपक्ष में—विगतः मानः (प्रणयकोपः) यस्याः सा (बहुव्रीहिः), अतिशयेन विमाना उच्चैर्विमाना, “कुगतिप्रादयः” (गतितत्पुरुषः)। सलिलोद्गारम्-सलिलम् उद्गिरति इति (उपपदतत्पुरुषः)। उद्गार-उद्+गॄ+अण्। अभ्रवृन्दम्-अभ्राणां वृन्दम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तत्। कामिनी-काम+इनि+ङीप्। मुक्ताजालग्रथितम्-मुक्तानां जालानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः ग्रथितम् (तृतीयातत्पुरुषः) तत्। ग्रथित-ग्रन्थ्+क्त। वहति-वह+लट्+तिप्। इस श्लोक में उपमा तथा श्लेष अलंकार है॥६३॥
* इति श्रीमन्महाकविकालिदासप्रणीते मेघदूतखण्डकाव्ये पूर्वमेघः समाप्तः *
तस्योत्सङ्गे-तस्य उत्सङ्गः (षष्ठीतत्पुरुषः) तस्मिन्। उत्सङ्गे-उद्+सञ्ज्+घञ्। प्रणयिनः-प्रणय+इनि। कामचारिन्-कामेन इच्छया चरतीति तच्छीलः कामचारी, तत्सम्बुद्धौ, काम+चर्+णिनि। स्रस्तगङ्गादुकूलाम्-अलकापक्ष में—गङ्गा दुकूलम् इव (उपमिततत्पुरुषः); कामिनीपक्ष में—गङ्गा इव दुकूलम् (उपमिततत्पुरुषः)। स्रस्तम्-स्रंस्+क्त। स्रस्तं गङ्गादुकूलं यस्याः सा (बहुव्रीहिः), ताम्। “दुकूलं सूक्ष्मवस्त्रे स्यादुत्तरीये सितांशुके” इति शब्दार्णवः। दृष्ट्वा-दृश्+क्त्वा। ज्ञास्यसे-ज्ञा+लृट्+थास् (से)। उच्चैर्विमाना-उच्चैः विमानाः यस्याः सा (बहुव्रीहिः)। “विमानोऽस्त्री देवयाने सप्तभूमौ च सद्मनि” इति यादवः। कामिनीपक्ष में—विगतः मानः (प्रणयकोपः) यस्याः सा (बहुव्रीहिः), अतिशयेन विमाना उच्चैर्विमाना, “कुगतिप्रादयः” (गतितत्पुरुषः)। सलिलोद्गारम्-सलिलम् उद्गिरति इति (उपपदतत्पुरुषः)। उद्गार-उद्+गॄ+अण्। अभ्रवृन्दम्-अभ्राणां वृन्दम् (षष्ठीतत्पुरुषः) तत्। कामिनी-काम+इनि+ङीप्। मुक्ताजालग्रथितम्-मुक्तानां जालानि (षष्ठीतत्पुरुषः), तैः ग्रथितम् (तृतीयातत्पुरुषः) तत्। ग्रथित-ग्रन्थ्+क्त। वहति-वह+लट्+तिप्। इस श्लोक में उपमा तथा श्लेष अलंकार है॥६३॥
* इति श्रीमन्महाकविकालिदासप्रणीते मेघदूतखण्डकाव्ये पूर्वमेघः समाप्तः *
